II C 1831/52

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa firmy Henryk S. przeciwko firmie Władysław Z. - Wytwórnia Win Gronowych i Owocowych pod przymusowym zarządem państwowym Centralnego Zarządu Przemysłu Owocowo-Warzywniczego o zapłatę 10.000 zł, po rozpoznaniu rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 20 maja 1952 r.,zaskarżony wyrok uchylił i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneFirma Henryk S. żądała zasądzenia od pozwanej firmy Władysław Z. - Wytwórnia Win Gronowych i Owocowych pod przymusowym zarządem państwowym Centralnego Zarządu Przemysłu Owocowo-Warzywniczego sumy 10.000 zł, jako reszty należności za dostarczony przed ustanowieniem przymusowego zarządu państwowego moszcz jabłeczny do wyrobu wina.Strona pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, powołując się na to, że na mocy § 1 instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. (Monitor Polski Nr 33, poz. 142) za zobowiązania firmy Władysław Z. powstałe przed ustanowieniem przymusowego zarządu państwowego "odpowiadać nie może i nie odpowiada, gdyż mijałoby się to z zasadniczym celem przymusowego zarządu państwowego".Po przeprowadzeniu dowodów z dokumentów oraz z przesłuchania strony pozwanej Sąd Wojewódzki w Krakowie wyrokiem z dnia 20 maja 1952 r. powództwo uwzględnił. Na podstawie pisma okólnego Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia 23 stycznia 1951 r. Sąd Wojewódzki uznał, że zobowiązanie pozwanej powinno być przez przymusowy zarząd państwowy honorowane, gdyż dostawione przez powoda towary były surowcem albo półfabrykatem, jeśli zaś chodzi o wysokość wierzytelności, pozwana potwierdziła ją pismem z dnia 22 września 1951 r. (a więc już w okresie istnienia przymusowego zarządu państwowego). Zarzut pozwanej oparty na tym, że zobowiązanie powstało przed ustanowieniem przymusowego zarządu państwowego, Sąd Wojewódzki uznał za "bezzasadny i sprzeczny z wyraźną instrukcją Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia 23 stycznia 1951 r. oraz z zasadami praworządności i interesem społecznym i ludowym", gdyż, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, w danym przypadku w grę wchodzi zobowiązanie, które powinno być honorowane wbrew ogólnym zasadom co do regulowania zobowiązań powstałych przed przejściem przedsiębiorstwa pod przymusowy zarząd państwowy.W rewizji wniesionej od powyższego wyroku Wydział Prawny Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w K. żądał zmiany zaskarżonego wyroku i oddalenia powództwa albo uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając:1)naruszenie § 1 i § 11 instrukcji Ministerstwa Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r.,2)istotną niedokładność w postępowaniu dowodowym polegającą na niewyjaśnieniu, czy przymusowy zarząd państwowy objął również moszcz zakupiony u powoda,3)pominięcie przez Sąd Wojewódzki treści pisma Ministerstwa Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia 6 i 19 października 1951 r.Pełnomocnik strony pozwanej złożył odpowiedź na rewizję, w której odpierając zarzuty skarżącego wnosił o oddalenie rewizji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewizja trafnie zarzuca, że Sąd Wojewódzki nie poczynił dostatecznych ustaleń, czy moszcz owocowy, którego dotyczy sporna należność, został przejęty przez przymusowy zarząd państwowy, gdyż wyjaśnień przesłuchanego w charakterze strony Bronisława B., iż "nie wie tego, ale i nie wyklucza", wbrew wyrażonemu w odpowiedzi na rewizję odmiennemu poglądowi pełnomocnika powódki, nie można oczywiście uznać za wystarczające.Decydujące jednak dla rozstrzygnięcia sprawy są pozostałe zarzuty rewizji, oparte na dołączonych do akt pismach Ministerstwa Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia 6 i 19 października 1951 r. oraz na przepisach instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. (Monitor Polski Nr 33, poz. 142) wydanej na podstawie dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. P. P. P. Nr 21, poz. 67).Oceniając roszczenie powódki jak również podniesione przez stronę pozwaną zarzuty, Sąd Wojewódzki w rozważaniach swych całkowicie pominął kwestię istoty przymusowego zarządu państwowego oraz obecnego sensu społeczno-gospodarczego tej instytucji. Nie miał również Sąd Wojewódzki na uwadze, że, jak to wyjaśnił Przewodniczący Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego w swej decyzji z dnia 15 listopada 1950 r. (Orzecznictwo arbitrażowe - "Państwo i Prawo" nr 1 z 1951 r., s. 174), konstruowanie w stosunku do jednostek gospodarki uspołecznionej w oparciu o przepisy prawa cywilnego, które dotyczyły wzajemnego stosunku przedsiębiorstw kapitalistycznych, "jakiegokolwiek następstwa prawnego lub odpowiedzialności o charakterze ogólnym za zobowiązania przedsiębiorstwa prywatnego jest niedopuszczalne jako sprzeczne z istotą stosunku gospodarki socjalistycznej do tzw. sektora prywatnego".Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 1 marca 1952 r. Ł. C. 1158/51 (cytowanym w orzeczeniu Sądu Najwyższego z dnia 18 listopada 1952 r. C. 338/52, "Państwo i Prawo" nr 3 z 1953 r.) wskazał, że "w obecnym ustroju polityczno-ekonomicznym ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem prywatnym jest zwykle przygotowaniem upaństwowienia przedsiębiorstwa, nie można więc obciążać tych przedsiębiorstw zobowiązaniami, których państwo nie powinno przejmować, i w taki sposób unicestwiać przepis o przejęciu przez państwo przedsiębiorstwa bez obciążeń".Ustanowienie przymusowego zarządu państwowego, dotyczące stosownie do art. 1 ust. 3 cytowanego dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. przedsiębiorstw, których utrzymanie w ruchu lub puszczenie w ruch (...) leży w interesie państwa", powoduje wciągnięcie przedsiębiorstwa prywatnego w sferę gospodarki uspołecznionej, a tym samym art. 542 k.h. czy art. 337 § 1 k.z., na które powołuje się zaskarżony wyrok, nie mogą mieć dla rozstrzygnięcia zasadności powództwa decydującego znaczenia.Miarodajny natomiast pod tym względem jest art. 10 dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego, z którego wynika, że zarządca przymusowy uprawniony jest do dokonywania we własnym zakresie jedynie wypłat na pokrycie wydatków bieżących, zaspokajanie zaś wszelkich innych ciężarów, a więc także zaległych zobowiązań, może mieć miejsce jedynie "na mocy ogólnego lub specjalnego upoważnienia właściwego ministra". W tym samym sensie regulują zakres uprawnień zarządcy przymusowego powołane w rewizji przepisy instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r.Zgodnie z tym pismo okólne Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości z dnia 29 stycznia 1951 r. stwierdza, że przymusowy zarząd państwowy nie odpowiada za zobowiązania powstałe przed ustanowieniem tego zarządu i zarządca państwowy w zasadzie nie ma obowiązku spłaty tych zobowiązań. Pismo to przewiduje wprawdzie wyjątki od tej zasady, jednak poza należnościami z tytułu wynagrodzenia za pracę za ostatni okres wypłaty przed ustanowieniem przymusowego zarządu państwowego zapłata wszelkich innych należności objętych dopuszczalnymi wyjątkami może nastąpić jedynie za zezwoleniem Centralnego Urzędu Drobnej Wytwórczości.Zastrzeżenie takie staje się zrozumiałe, jeśli się uwzględni, że o dopuszczalności wyjątku od zasady niehonorowania przez przymusowy zarząd państwowy zaległych zobowiązań decyduje "ważny interes państwowy lub ważne względy społeczne", do których oceny w danym przypadku powołane być mogą z natury rzeczy tylko kierownicze organy gospodarki narodowej.Odpowiednio do tego pismo Ministerstwa Przemysłu Rolnego i Spożywczego z dnia 6 października 1951 r. zabrania przymusowemu zarządcy państwowemu honorowania wszelkich zobowiązań z okresu przed ustanowieniem zarządu, zastrzeżenie zaś w piśmie tegoż Ministerstwa z dnia 19 października 1951 r. o możliwości interwencji w Ministerstwie Finansów ma to tylko znaczenie, że wierzyciel może ubiegać się o wyrażenie zgody na wyjątkowe uregulowanie jego roszczenia, jeżeli powołane do tego organy administracji finansowo-gospodarczej uznają wyjątek taki za usprawiedliwiony interesem państwa lub względami społecznymi. Odmienne wnioski, jakie z pisma tego wyciąga pełnomocnik powódki w odpowiedzi na rewizję, są całkowicie nie uzasadnione. Nie może mieć także znaczenia ani powołany w odpowiedzi na rewizję fakt dokonanej przez stronę pozwaną zapłaty 10.941 zł 90 gr, ani też pismo jej z dnia 22 września 1951 r. Pismo to bowiem nie stanowi uznania roszczeń powódki, lecz jest jedynie wyjaśnieniem niekwestionowanej wysokości salda buchalteryjnego. Co się zaś tyczy zapłaty kwoty 10.941 zł 90 gr, to jak wynika z poprzednich rozważań, zarządca nie jest uprawniony do uregulowania poszukiwanej należności we własnym zakresie, a tym samym nawet wyrażenie przez niego zgody na wypłatę nie byłoby prawnie skuteczne.Roszczenie powódki mogłoby zatem podlegać uwzględnieniu jedynie w tym przypadku, gdyby na jego zaspokojenie przez pozwany przymusowy zarząd państwowy uzyskana została zgoda właściwego ministra lub innego do tego uprawnionego organu, w przeciwnym bowiem razie za dochodzoną przez powódkę należność, jako dotyczącą zobowiązania powstałego przed ustanowieniem przymusowego zarządu państwowego, zarząd ten odpowiedzialności nie ponosi.Zarzuty rewizji należy przeto uznać za usprawiedliwione. Skoro bowiem nie tylko nie zostało ustalone, ale nawet powódka nie twierdziła, aby właściwy minister wyraził zgodę na zaspokojenie przez przymusowy zarząd państwowy należności za towar dostarczony przed wprowadzeniem tego zarządu, już z tej przyczyny brak było podstaw do zasądzenia powództwa nawet w tym przypadku, gdyby towar znajdował się jeszcze w przedsiębiorstwie i przyjęty był przez przymusowego zarządcę państwowego, co jednak, jak to wskazano wyżej, również nie zostało ustalone.Z uwagi na to, że sprawa nie była rozważana w świetle przytoczonych wyżej zasad, co pozbawiło powódkę możności przedstawienia dowodu ewentualnej zgody właściwego organu państwowego na wypłatę spornej należności, zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, a sprawa przekazana zostaje Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.