II CR 631/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Albina D. przeciwko firmie "Józef D." pod przymusowym zarządem państwowym Wojewódzkiego Zarządu Budowlanego Przedsiębiorstw Państwowych o zapłatę 1.736 zł, po rozpoznaniu rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Chojnicach z dnia 27 października 1953 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneDnia 28 marca 1951 r. Józef D., właściciel tartaku w Chojnicach, pozostającego w bezpłatnym użytkowaniu Budowlanego Przedsiębiorstwa Powiatowego w C., zawarł z tymże przedsiębiorstwem umowę, mocą której wydzierżawił mu na okres do dnia 28 lutego 1952 r. trzy pasy transmisyjne za opłatą czynszu w wysokości 353 zł miesięcznie.Dnia 2 stycznia 1952 r. tartak przejęty został przez Wojewódzki Zarząd Budowlanych Przedsiębiorstw Powiatowych w B.Pismem z dnia 11 marca 1952 r. Józef D. wymienione wyżej pasy transmisyjne podarował synowi swemu, powodowi Albinowi D., "z ważnością od dnia 1 marca 1952 r.".Zarządzeniem Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 10 maja 1952 r. ustanowiono nad tartakiem przymusowy zarząd państwowy, a w wykonaniu tego zarządzenia dnia 27 maja 1952 r. tartak ze wszystkimi wyszczególnionymi w protokole składnikami, obejmującymi także pasy transmisyjne, o których wyżej mowa, objęty został przez ustanowionego zarządcę przymusowego, Wojewódzki Zarząd Budowlanych Przedsiębiorstw Powiatowych w B. Ponieważ za okres po ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego, tj. po dniu 10 maja 1952 r., Wojewódzki Zarząd Budowlanych Przedsiębiorstw Państwowych odmówił płacenia czynszu za użytkowanie pasów transmisyjnych, obdarowany Albin D. w pozwie wniesionym dnia 7 października 1952 r. do Sądu Powiatowego w Chojnicach żądał zasądzenia od firmy "Józef D." - tartak w Chojnicach, pod przymusowym zarządem państwowym Wojewódzkiego Zarządu Budowlanych Przedsiębiorstw Powiatowych, sumy 1.736 zł tytułem czynszu za czas od dnia 11 maja 1952 r. do dnia 31 października 1952 r., wskazując jako podstawę prawną swego roszczenia art. 188 k.z., art. 43 i n. przep. og. pr. cyw., w związku z art. 370 i n. k.z. oraz dekretem z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. P. P. P. Nr 21, poz. 67).Pozwany wniósł o oddalenie powództwa, powołując się na to, że pasy wchodzą w skład majątku objętego przymusowym zarządem państwowym i muszą być zaliczone do ruchomości należących do przedsiębiorstwa w rozumieniu § 3 Instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. ("Monitor Polski" Nr A-33, poz. 142). Poza tym zarzucił, iż akt darowizny dokonany już po wystąpieniu z wnioskiem o ustanowienie zarządu przymusowego (co miało miejsce dnia 23 stycznia 1952 r.), nasuwa podejrzenie, że Józef D. dowiedział się o wszczęciu starań w tym przedmiocie i że "darując pasy synowi, chciał tym samym celowo usunąć część składników majątkowych przed objęciem ich zarządem przymusowym".Sąd Powiatowy w Chojnicach wyrokiem z dnia 28 listopada 1952 r. uwzględnił powództwo, na skutek jednak rewizji strony pozwanej Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 28 czerwca 1953 r. wyrok Sądu Powiatowego uchylił i sprawę przekazał Sądowi pierwszej instancji.Po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Powiatowy w Chojnicach wyrokiem z dnia 27 października 1953 r. powództwo Albina D. oddalił.Opierając się na przytoczonym na wstępie a ustalonym przez siebie stanie faktycznym, Sąd Powiatowy uznał, że pasy transmisyjne wchodzą w skład przedsiębiorstwa - tartaku - jako zorganizowanej całości i tak też zostały potraktowane w protokole sporządzonym w dniu 27 maja 1952 r. przez Komisję powołaną do objęcia przedsiębiorstwa w zarząd przymusowy - stosownie do § 1 pkt 3 cytowanej instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r., "który w niniejszym wypadku jako przepis specjalny ma zastosowanie". Sąd Powiatowy nie uwzględnił natomiast zarzutu pozwanego, że Józef D., dokonując darowizny, działał w złej wierze.Oddalenie powództwa Sąd Powiatowy oparł na założeniu, że wobec ustalonego faktu objęcia pasów transmisyjnych "przymusowym zarządem państwowym, dochodzenie czynszu najmu po ustanowieniu tegoż zarządu przymusowego jest bezzasadne".W rewizji od powyższego wyroku powód zwalcza stanowisko Sądu Powiatowego, iż instrukcja Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. stanowi przepis szczególny, podnosząc, że nie może ona pozbawiać mocy prawa rzeczowego, a z przepisów tego prawa wynika, że pasy nie należą do tartaku jako nieruchomości z przeznaczenia, gdyż każdego czasu można je zastąpić innymi pasami, które są dziś masowo produkowane przez sektor państwowy. Skarżący podkreśla, że w chwili obejmowania przedsiębiorstwa w dniu 27 maja 1952 r. pasy stanowiły "własność powoda, a pozwany je użytkował, za co zresztą płacił", oraz że "ten stosunek prawny nie mógł ulec zmianie przez sam fakt ustanowienia przymusowego zarządu", gdyż chodzi nie o dług, lecz "o normalne koszty handlowe". Zdaniem skarżącego, nawet przy założeniu przyjętym przez Sąd Powiatowy roszczenie jego jest usprawiedliwione, gdyż skoro instrukcji "wyłącza spod przymusowego zarządu nawet mienie osobiste właściciela przedsiębiorstwa, to nie można z tego wysnuć wniosku, że mienie osób trzecich ma być objęte przymusowym zarządem".Pozostałe wywody rewizji obejmują krytykę wyroku Sądu Powiatowego z punktu widzenia zasad praworządności, które według oceny skarżącego zostały naruszone przez pominięcie przepisów prawa rzeczowego, oraz podkreślają, że pogląd Sądu Wojewódzkiego, który zaważył na rozstrzygnięciu sprawy przez Sąd Powiatowy, iż instrukcja Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. stanowi przepis szczególny, wymaga skontrolowania przez Sąd Najwyższy. W związku z tym skarżący wnosi też o przedstawienie sprawy Sądowi Najwyższemu w trybie art. 388 k.p.c.Wydział Prawny Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej, jako przedstawiciel strony pozwanej, złożył odpowiedź na rewizję z wnioskiem o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania rewizyjnego.Sąd Wojewódzki w Bydgoszczy postanowieniem z dnia 12 marca 1954 r. wydanym na podstawie art. 388 k.p.c. przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne:"Czy podlega zaskarżeniu z art. 289 § 2 k.z. przez zarządcę przymusowego czynność właściciela przedsiębiorstwa, mocą której nastąpiło zbycie na rzecz trzeciej osoby (syna) składnika majątkowego przedsiębiorstwa, dokonana nie dawniej niż na rok przed ustanowieniem nad przedsiębiorstwem przymusowego zarządu państwowego?"Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy na podstawie art. 388 k.p.c. przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i w związku z rewizją powoda zważył, co następuje:Zarzuty skarżącego, oparte na naruszeniu przepisów prawa rzeczowego, nawiązując do stosunku, jaki łączy ojca powoda z Budowlanym Przedsiębiorstwem Powiatowym oraz do darowizny pasów transmisyjnych na rzecz powoda, nie nadają żadnego znaczenia faktowi, że nad przedsiębiorstwem ustanowiony został przymusowy zarząd państwowy.Tymczasem okoliczność ta ma dla rozstrzygnięcia sporu znaczenie decydujące. Ocena bowiem, czy roszczenie o zapłatę należności za korzystanie z pasów transmisyjnych jest usprawiedliwione, zależy nie od analizy przepisów prawa rzeczowego, które przytacza skarżący w swej rewizji, lecz od odpowiedzi na pytanie, na jakiej podstawie pozwany zarząd przymusowy z pasów tych korzysta, a w szczególności, czy może mieć pod tym względem jakiekolwiek znaczenie zarówno fakt dawniejszego wydzierżawienia pasów transmisyjnych przez ojca powoda Budowlanemu Przedsiębiorstwu Powiatowemu, jak i dokonana przez niego darowizna, z której powód wywodzi swe prawa.Przy rozstrzygnięciu tej kwestii zaskarżony wyrok słusznie oparł się na instrukcji Ministra Przemysłu i Handlu z dnia 1 marca 1948 r. ("Monitor Polski" Nr A-33, poz. 142), wydanej na mocy upoważnienia z art. 11 dekretu z dnia 16 grudnia 1918 r. w przedmiocie przymusowego zarządu państwowego (Dz. P. P. P. Nr 21, poz. 67).Stosownie do przepisów powyższej instrukcji, która reguluje zakres uprawnień zarządu przymusowego, wykonanie decyzji o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego następuje przez powołane do tego organy administracji państwowej, które wprowadzają zarządcę przymusowego w posiadanie przedsiębiorstwa (§ 5). Odpowiednio do tego, według niekwestionowanych w rewizji ustaleń zaskarżonego wyroku, przedsiębiorstwo ojca powoda przekazane zostało pozwanemu zarządowi przymusowemu w dniu 27 maja 1952 r., przy czym sporządzony w tym przedmiocie protokół wprowadzenia w posiadanie wśród składników przedsiębiorstwa wymieniał także pasy transmisyjne, których dotyczy pozew.W tym stanie rzeczy Sąd Powiatowy miał podstawę do uznania, że wymieniony wyżej protokół, oparty na akcie administracyjnym ustanowienia przymusowego zarządu państwowego, stanowi pełny tytuł posiadania spornych pasów transmisyjnych dla strony pozwanej.Ustanowiony bowiem we właściwym trybie przymusowy zarządca państwowy nie jest w stosunku do składników przedsiębiorstwa kontynuatorem uprawnień ani właściciela przedsiębiorstwa, ani jego kontrahenta, ani nawet własnych poprzednich uprawnień, lecz ma do użytkowania tych składników tytuł samoistny i pierwotny, wynikający z aktu ustanowienia zarządu, którego zakres określa dokonana w trybie administracyjnym czynność wprowadzenia w posiadanie, ujęta w odpowiednim protokole. Kwestionowanie prawidłowości takiego protokołu mogłoby oczywiście mieć miejsce tylko w postępowaniu administracyjnym.Skoro zatem strona pozwana korzysta z pasów transmisyjnych w wykonaniu zarządzenia Ministra Przemysłu Drobnego i Rzemiosła z dnia 10 maja 1952 r. o ustanowieniu przymusowego zarządu państwowego, Sąd Powiatowy nie miał podstaw do uwzględnienia powództwa, a zarzuty rewizji, które pomijają tę decydującą dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczność, nie mogły odnieść skutku.Z tego też powodu zarzuty rewizji co do rzekomego naruszenia praworządności, jako oparte na odmiennym niż ustalony w zaskarżonym wyroku stanie faktycznym i prawnym sprawy, nie wymagają szczegółowej odpowiedzi. Nie wymagała też rozstrzygnięcia kwestia poruszona przez Sąd Wojewódzki w przedstawionym Sądowi Najwyższemu pytaniu prawnym, jako nie wiążąca się z rozpoznaniem rewizji.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy na mocy art. 383 k.p.c. orzekł jak w sentencji.