C 649/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr B. Dobrzański; Sędziowie: dr J. Marowski (sprawozdawca), J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryki W. przeciwko Państwowemu Przedsiębiorstwu Budownictwa Przemysłowego Nr 1, po rozpoznaniu skargi kasacyjnej powódki na wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 30 czerwca 1950 r.,zaskarżony wyrok uchylił, sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m. st. Warszawy do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktyczneSąd Apelacyjny w Warszawie, zmieniając w tym zakresie wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie, oddalił żądanie powódki zasądzenia jej zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną spowodowane uszkodzeniem ciała powódki w wypadku samochodowym.Orzeczenie swe uzasadnił Sąd Apelacyjny następująco: Sąd zgodnie z treścią artykułu 165 k.z. może przyznać zadośćuczynienie, a więc nie ma obowiązku, lecz tylko prawo przyznać takie zadośćuczynienie przy uwzględnieniu wszystkich warunków i okoliczności sprawy. Okoliczności, które spowodowały oddalenie powództwa w tej części, są następujące: Działalność gospodarcza pozwanego przedsiębiorstwa jako przedsiębiorstwa państwowego objęta jest ogólnym planem gospodarczym Państwa. Służy ona, tak samo jak działalność wszystkich innych przedsiębiorstw państwowych, wytyczonym w tym planie celom gospodarczym. Naruszenie tego planu przez niecelowe i nieprzewidziane w nim wydatki mogłoby spowodować niepożądane gospodarczo skutki w pierwszym rzędzie dla tego przedsiębiorstwa, a w dalszej konsekwencji dla całości gospodarki państwowej. Do takich niecelowych wydatków należy, zdaniem Sądu Apelacyjnego, zaliczyć objęte niniejszym pozwem żądanie wypłacenia zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne. Instytucja zadośćuczynienia za krzywdę moralną doznaną bądź przez poszkodowanego wskutek nieszczęśliwego wypadku, bądź przez osobę bliską wskutek śmierci poszkodowanego, jest instytucją nową w ustawodawstwie polskim. Instytucja ta nie była znaną w ustawodawstwie austriackim, niemieckim i X tomie Zawodu praw, które obowiązywały w Polsce na terenach byłych zaborów przed wejściem w życie zunifikowanego kodeksu zobowiązań z 1933 r. Jedynie kodeks Napoleona wspomina o tej instytucji. Wspomniane inne ustawodawstwa znają tylko pojęcie krzywdy moralnej, doznanej wskutek naruszenia praw osobistych, jak np. prawa do wolności, czci, nazwiska, wizerunku itp. Komisja kodyfikacyjna wprowadziła tę instytucję do naszego prawa nie zważając na pewne głosy krytyczne, jakie były podniesione przeciwko tej instytucji nawet przed wojną. Pozostawiając na boku ocenę moralną i obyczajową zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne czy psychiczne, Sąd Apelacyjny uważa, że przyznanie takiego zadośćuczynienia byłoby niezgodne z zasadami nowego ustroju Polski Ludowej. Ustrój socjalistyczny, którego fundamenty budujemy dziś w Polsce, oparty jest na takiej strukturze stosunków gospodarczych i społecznych, z których wynika obiektywna zbieżność interesów mas pracujących z interesami Państwa Ludowego jako całości. Państwo socjalistyczne służy wszechstronnemu rozwojowi gospodarczemu, społecznemu i kulturalnemu całej pracującej społeczności państwowej. W państwach wprowadzających ustrój socjalistyczny Skarb Państwa przede wszystkim preliminuje wydatki na inwestycje. Celem tych inwestycji jest coraz większe podnoszenie produkcji w Państwie. Ze wzrostem produkcji idzie w parze wzrost dochodu i bogactwa narodowego, które pozwalają na czynienie dalszych wydatków mających już na celu zbiorowe i indywidualne dobro wszystkich obywateli, a więc wydatków na ochronę zdrowia, szerzenie kultury, oświaty, budownictwo mieszkaniowe itp. W interesie więc każdego obywatela jest, by Skarb Państwa czynił tylko takie wydatki, które nas zbliżają do głównego celu, jakim jest budowa ustroju socjalistycznego, zapewniającego wszystkim pracującym lepszą przyszłość, i aby nie czynił takich zbędnych wydatków, które opóźniają osiągnięcie tego celu. Przyznanie zadośćuczynienia za krzywdę moralną doznaną wskutek cierpień fizycznych czy psychicznych stałoby przede wszystkim w sprzeczności z jedną z naczelnych zasad ustroju socjalistycznego, a mianowicie, że zasadniczym źródłem dochodu każdego obywatela jest praca, oraz byłoby właśnie tym niepożądanym wypadkiem zmuszania Skarbu Państwa względnie przedsiębiorstwa państwowego, którego dochód wpływa do Skarbu Państwa, do poczynienia wydatków niezgodnych z ustrojem społecznym dzisiejszej Polski.Powyższy wyrok zaskarżyła skargą kasacyjną powódka wnosząc o uchylenie go w części dotyczącej roszczenia o zadośćuczynienie za cierpienie fizyczne i krzywdę moralną z powodu naruszenia art. 107, art. 153 § 1 i art. 165 k.z.. Skarżąca kwestionuje pogląd sądu, że przyznanie zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne i krzywdę moralną byłoby niezgodne z zasadami nowego ustroju Polski Ludowej jako nie wypływające z obowiązujących przepisów prawnych. Zdaniem skarżącej, niezawinione cierpienie stanowi niewątpliwie formę straty moralnej czy to na odcinku życia osobistego, czy też społecznego i jako takie, w myśl ogólnych zasad prawa, daje tytuł do rekompensaty.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:(...) Zasady praworządności rewolucyjnej nakazują stosowanie wydanych przepisów, jednak nie w tym przypadku, kiedy zmiany w ustroju i zasadach współżycia społecznego, powstałe na skutek rewolucyjnego przekształcenia państwa burżuazyjnego w Państwo Ludowe, nakazują uznanie określonych przepisów prawa za nie odpowiadające zmienionym stosunkom społecznym (art. 1 przep. og. pr. cyw.). Należy zatem rozważyć, czy art. 165 k.z. nie jest sprzeczny z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym, w całości lub w istotnym dla sprawy zakresie.Powódka wyjaśniając w pozwie, że w następstwie wypadku doznała: ogólnego potłuczenia i wstrząsu nerwowego, obrzęku i wylewu krwawego w okolicy czołowej oraz prawego łokcia, skutki którego odczuwa do dzisiaj w prawym przedramieniu, co utrudnia i przeszkadza jej w pracy, wystarczająco wskazuje jako podstawę swego roszczenia doznane cierpienia fizyczne, nie podaje jednak faktów, które wskazywałyby na to, że niezależnie od cierpień fizycznych odczuła krzywdę moralną i na czym ona miałaby polegać. Roszczenie powódki należy zatem rozpatrywać tylko jako żądanie zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne. Dlatego też nie może mieć znaczenia w sprawie treść uzasadnienia zaskarżonego wyroku dotycząca zadośćuczynienia za krzywdę moralną. Należy jednak w związku z tą częścią uzasadnienia wskazać, że zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne przewidywał wyraźnie nie tylko k.c.N., ale i k.c. z 1811 r. (§ 2325) i k.c. z 1896 r. (§ 847). Na terenie mocy obowiązującej t. X, cz. 1 Zw. pr. brak było wprawdzie wyraźnego przepisu, praktyka sądowa jednak nie miała wątpliwości co do uzasadnienia prawnego takiego roszczenia.Istotą zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne, w szczególności w przypadku, kiedy ma być ono zasądzone samemu pokrzywdzonemu, jest dostarczenie mu środków pieniężnych na to, aby wydając je przez pewien czas na zwiększenie konsumpcji, uzyskał w doznanej stąd przyjemności rekompensatę swych cierpień. Sąd Najwyższy nie widzi powodu, dla którego rekompensowanie własnych cierpień i zużycia sił organizmu na skutek uszkodzenia ciała przez odpowiednie przyjemności mogło być uznane za nieetyczne. Tym samym i zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne w formie dostarczenia środków pieniężnych na stosowne zrekompensowanie tych cierpień przez rozrywkę czy przyjemności nie jest sprzeczne z etycznymi zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym (...)Zaskarżony wyrok wychodząc ze słusznego założenia, że zgodnie z art. 165 k.z. sąd nie musi, lecz tylko może przyznać zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne, przy czym rozważając kwestię przyznania zadośćuczynienia sąd powinien uwzględnić wszystkie okoliczności sprawy zachodzące po obu stronach, w dalszych rozważaniach wziął pod uwagę i ocenił jako wystarczające do oddalenia powództwa dwa momenty zachodzące wyłącznie po stronie pozwanej:1)niecelowość wydatku na zadośćuczynienie za krzywdę moralną z punktu widzenia celu i planu działalności przedsiębiorstwa;2)niedopuszczalność wydatków Państwa zbędnych, a opóźniających osiągnięcie celów gospodarki socjalistycznej: podniesienie stopy życiowej, oświaty i kultury wszystkich obywateli.W ten sposób jednak sąd biorąc pod uwagę tylko okoliczności zachodzące po stronie pozwanej nie rozważał w ogóle okoliczności zachodzących po stronie powodowej: jej stosunków osobistych, zarobkowych, majątkowych, rodzaju i stopnia cierpień fizycznych. Dopiero rozważenie wszystkich okoliczności sprawy mogło doprowadzić do trafnej oceny, czy w przypadku należy zasądzić zadośćuczynienie za krzywdę moralną. Uwzględnione przez sąd momenty tylko w tym przypadku mogłyby same przez się skutkować odmówienie zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne, jeśliby wynikały z nich zasady współżycia społecznego sprzeczne z art. 165 k.z. i nakazujące niestosowanie go w ogóle lub w przypadku, gdy pozwana jest instytucją uspołecznioną.Pierwszy z powyższych momentów nie jest w tym zakresie istotny. Z punktu widzenia interesu przedsiębiorstwa byłby niecelowy wydatek nie tylko na zadośćuczynienie za cierpienia fizyczne, ale i na wynagrodzenie szkody w majątku czy osobie. Właśnie dlatego, że wydatki na wynagrodzenie szkody są niecelowe z punktu widzenia sprawcy szkody, potrzebne są przepisy ustawy, mogące być przymusowo zrealizowane, o obowiązku wynagrodzenia szkody. Dlatego też niecelowość wydatków sama w sobie nie może być podstawą uznania braku mocy obowiązującej art. 165 k.z.O ile chodzi o drugi moment, nie jest on nieistotny. Państwo Ludowe ma tak poważny interes w realizacji swych celów, że w każdej sprawie z mocy art. 434 k.p.c. (tekst jednolity art. 380 § 1 pkt 2) k.p.c.) należy z urzędu wziąć pod uwagę każdą obrazę zarówno prawa materialnego, jak i procesowego, która mogłaby pogwałcić interesy Państwa Ludowego, w szczególności w realizacji celów gospodarki socjalistycznej. Z tego jednak nie wynika, aby w każdym przypadku, kiedy zachodzi przeciwieństwo pomiędzy zasadą gromadzenia jak największych funduszów na cele ogólne, tj. pomiędzy zasadą oszczędności z jednej strony, a żądaniami w tym zakresie jednostki z drugiej strony, należało uznać, że interesy jednostki muszą ustąpić. Zapatrywanie takie byłoby sprzeczne z zasadą współżycia społecznego: "nie ma i nie powinno być przeciwieństwa nie do przezwyciężenia pomiędzy poszczególną jednostką a zbiorowością, pomiędzy interesami poszczególnej jednostki a interesami zbiorowości. (...) Socjalizm nie może abstrahować od indywidualnych interesów" (Stalin: "Woprosy leninizma" wyd. X, str. 802).W jaki sposób należy w konkretnym przypadku przezwyciężyć przeciwieństwo pomiędzy interesami jednostki a zbiorowości, wskazuje w zasadzie przepis ustawy lub konkretna zasada współżycia społecznego. Taką zasadą nie może być jednak, jak z powyższego wynika, zasada uwzględnienia wyłącznie interesu zbiorowości.Przepisem, który wskazuje sposób przezwyciężenia sprzeczności w przypadku spornym, jest art. 165 k.z. nakazujący sądowi troskliwe rozważenie interesów obu stron. Sąd Najwyższy nie widzi uznanej powszechnie zasady współżycia społecznego, która nakazywałaby uznać taki sposób usunięcia sprzeczności za niewłaściwy. Art. 165 k.z. zatem ma w zasadzie zastosowanie także w przypadku, gdy zobowiązaną jest instytucja uspołeczniona.Niewątpliwie, wypłacane corocznie przez instytucje uspołecznione zadośćuczynienia za cierpienia fizyczne stanowią pokaźną sumę, tak że mogłoby być przedmiotem rozważania, czy na obecnym etapie budownictwa podstaw socjalizmu nie jest ceIowe uregulowanie sprawy w sposób bardziej niekorzystny dla osób fizycznych. Jest to jednak nie kwestia zasad współżycia społecznego, lecz sposobu planowego podziału dochodu społecznego. Ponadto wchodzą tu i inne momenty celowości, jak istnienie lub nieistnienie potrzeby zainteresowania przedsiębiorstw, a tym samym ich kierownictwa, w tym, aby ich pracownicy przestrzegali bezpieczeństwa pracy i ruchu. Uwzględnienie tych momentów celowości przekracza kompetencję sądów, które są uprawnione do badania mocy ustaw tylko w zakresie ich zgodności z konkretnymi zasadami współżycia społecznego.Z tych powodów zaskarżony wyrok podlega na zasadzie art. 437 k.p.c. uchyleniu z powodu naruszenia art. 165 k.z.