C 698/50

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia dr J. Marowski (sprawozdawca); Sędziowie: dr J. Jodłowski, J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Józefa M. przeciwko Bankowi Gospodarstwa Krajowego o 332.265 zł (dawnych), po rozpoznaniu w dniu 23.I 1951 r. skarg kasacyjnych obu stron na wyrok Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 1 grudnia 1949 r.,1.na skutek skargi kasacyjnej pozwanego Banku zaskarżony wyrok w części zasądzającej na rzecz powoda sumę 202.080 zł (dawnych) uchylił i w tej części sprawę Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania odesłał; w pozostałej części skargę kasacyjną pozwanego oddalił,2.na skutek skargi kasacyjnej powoda zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo co do sumy 80.000 zł (dawnych) uchylił i sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania odesłał.Uzasadnienie faktycznePowód, adwokat Józef M., był radcą prawnym Oddziału Banku Gospodarstwa Krajowego w Jeleniej Górze do dnia 31.V 1949 r., w którym stosunek prawny łączący go z Bankiem ustał po wypowiedzeniu na 6 miesięcy. W pozwie złożonym w Sądzie Okręgowym w Jeleniej Górze powód powołując się na § 2 załączonej do sprawy umowy o pracę żądał zasądzenia za okres od dnia 1.I do dnia 30.VI 1949 r. różnicy między uposażeniem pobieranym do końca 1948 r. a uposażeniem wprowadzonym z dniem 1 stycznia 1949 r. zarządzeniem Ministra Skarbu z dnia 10 lutego 1949 r. (...) ponadto opierając się na § 9 wspomnianej umowy żądał przyznania mu odszkodowania w wysokości 10-miesięcznych poborów.Sąd Okręgowy uznał powództwo za udowodnione co do zasady. W szczególności, jeśli chodzi o różnicę w poborach, Sąd Okręgowy stanął na stanowisku, że zgodnie z § 2 umowy powodowi przysługuje uposażenie według IV grupy, tj. 21.000 zł, a jeśli chodzi o dodatek funkcyjny - 5.000 zł miesięcznie. Sąd I instancji przyznał go powodowi (...). Również uznał Sąd Okręgowy za słuszne w zasadzie roszczenie powoda o 10-miesięczne odszkodowanie, a to wobec wyraźnego brzmienia § 10 umowy o pracę, i zasądził to odszkodowanie, licząc po 26.000 zł miesięcznie (...).Sąd Apelacyjny we Wrocławiu zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powoda sumę 252.265 zł z odsetkami i kosztami (...).Co do 10-miesięcznego odszkodowania podzielił Sąd Apelacyjny pogląd Sądu Okręgowego, albowiem nie budzący wątpliwości § 9 umowy stanowi, że przy rozwiązaniu umowy powodowi należy się odszkodowanie w wysokości jednomiesięcznej pensji za każdy rok, a ponieważ zaliczono powodowi okres pracy od dnia 3 grudnia 1937 r., przysługuje mu maksymalne odszkodowanie, tj. 10-miesięczne. W związku z zarzutami strony pozwanej podkreślił Sąd Apelacyjny, że § 9 umowy nie jest identyczny z § 68 przedwojennych przepisów służbowych, gdyż nie zawiera słów: "zastępujący ustawowe świadczenia na wypadek braku pracy", nie można więc umowy interpretować na podstawie wspomnianego § 68. Za tym rozumowaniem przemawia też i ta okoliczność, że przed wojną pracownicy B.G.K. nie byli objęci ogólną ustawą ubezpieczeniową, lecz mieli własne ubezpieczenie, co obecnie nie ma miejsca. Skoro zatem umowa z powodem została zawarta w dniu 28.VIII 1947 r., nie można postanowień jej interpretować według stosunków przedwojennych. Z uwagi na datę zawarcia umowy nieaktualne też są dalsze zarzuty pozwanego co do sprzeczności z celem społecznym tego odszkodowania i brakiem godziwej przyczyny: stosunki na rynku pracy i interes społeczny Banku był w tym czasie taki sam, jak w chwili rozwiązania umowy; strony zawierając umowę doskonale zdawały sobie z tego sprawę i skoro zagwarantował Bank pracownikowi bez żadnych dalszych warunków takie odszkodowanie, słusznie Sąd Okręgowy je zasądził (...).Powyższy wyrok zaskarżyły skargami kasacyjnymi obie strony.Strona pozwana wnosiła o uchylenie wyroku lub jego zmianę i o oddalenie powództwa w całości z powodu:(...) 3) obrazy art. 108 k.z. i art. 5 przepisów ogólnych prawa cywilnego przez udzielenie ochrony prawnej roszczeniu powoda o odszkodowanie za zwolnienie, pomimo że roszczenia te są sprzeczne z celem społecznym umowy stron o pracę, którym była konieczność zapewnienia pracownikom Banku odszkodowania, zastępującego ustawowe świadczenia na wypadek braku pracy, i przez pominięcie dowodu ze świadka D., który miał stwierdzić identyczność celów § 9 umowy stron i § 68 przepisów służbowych dla pracowników B.G.K. i mylną interpretację § 9 umowy stron (...).Nie można odmówić stronie pozwanej słuszności, o ile chodzi o podstawę kasacyjną streszczoną w punkcie 3). Sądowi Najwyższemu znane jest ze spraw dochodzących do rozpatrzenia, że w okresie międzywojennym były rozpowszechnione postanowienia umowne czy też przepisy o wynagrodzeniu pracowników wydawane przez poszczególne instytucje, które gwarantowały pracownikom będącym w stosunku cywilnoprawnym odprawę zależną od ilości przepracowanych w instytucji lat pracy, w przypadku rozwiązania z nimi stosunku pracy przez instytucję bez ich winy w drodze wypowiedzenia lub zwolnienia bez wypowiedzenia. Postanowienia o odprawach miały swe uzasadnienie w stosunkach okresu międzywojennego, a w szczególności w chronicznym, nieodłącznym od ustroju kapitalistycznego masowym bezrobociu. Zawarcie w danym przypadku umowy przewidującej odprawę w okresie, w którym bezrobocie należy już do przeszłości, nasuwa przypuszczenie, że zawarto ją wzorując się na wzorach z innego ustroju. Rozważając, czy umowa taka może być uznana obecnie za skuteczną, należy uwzględnić, że w ustroju socjalistycznym praca jest obowiązkiem obywatela wobec społeczeństwa i poza, oczywiście, przypadkami szczególnymi, jak choroba, wysłużenie emerytury oraz innymi określonymi ustawą - obywatel nie powinien pobierać wynagrodzenia za pracę za okresy, kiedy nie pracuje. Dlatego umowę przewidującą odprawę dla pracownika umysłowego zwolnionego z pracy po wypowiedzeniu mu stosunku pracy w umówionym terminie, nie krótszym od ustawowego, należy uznać za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym o tyle, o ile odprawa taka miałaby być wypłacona w całości, bez zmniejszenia o zarobek pracownika, także w przypadku, kiedy pracownik w okresie czasu odpowiadającym wysokości odprawy uzyskuje nową pracę (z wyjątkiem przypadku, kiedy równowartość zarobku z nowej pracy pracownik zużył na koszty zmiany miejsca pracy). Należy przy tym uznać, że pracownik już w okresie wypowiedzenia obowiązany jest czynić stosowne do okoliczności starania, żeby nową pracę odpowiadającą jego kwalifikacjom otrzymać możliwie rychło. Wobec zaś notorycznego braku bezrobocia i wypływającego stąd domniemania, że ustawowy okres wypowiedzenia wystarcza do wyszukania nowej pracy, pracownik żądając odprawy dalszej po wypłaceniu mu wynagrodzenia za okres wypowiedzenia obowiązany jest udowodnić, że w stosowny sposób szukał pracy, lecz odpowiedniej pracy nie uzyskał.Powyższe zasady należy zastosować odpowiednio w przypadku, gdy zwolnionym z pracy jest adwokat. Przede wszystkim na podstawie oceny miejscowych możliwości zarobkowych należało ocenić, czy powód mógł liczyć na to, że poświęcając czas uzyskany wskutek zakończenia pracy w Banku prywatnej praktyce zdoła ją rozwinąć, czy też powinien był starać się o nawiązanie stosunku pracy gdzie indziej. Dalej należało uwzględnić, jakie dochody uzyskał powód czy to z możliwego nowego stosunku pracy, czy też ze zwiększonej praktyki adwokackiej. Odprawa lub jej część mogłaby mu przysługiwać tylko w tym przypadku, jeśliby udowodnił, że mimo starań o odpowiednią pracę czy o zarobek z praktyki adwokackiej w poszczególnych miesiącach w okresie pierwszych 10 miesięcy po ustaniu stosunku pracy pomiędzy stronami nie uzyskał on dochodu zastępującego mu dochód z pracy u pozwanego. W związku z art. 3 przep. og. pr. cyw. należy ponadto mieć na uwadze całokształt dochodu powoda w okresie 10 miesięcy po zwolnieniu go z pracy u pozwanego (...).