I CO 16/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: p.o. Prezes Z. Resich. Sędziowie: W. Święcicki, J. Marowski, K. Lipiński, T. Byliński, M. Piekarski (sprawozdawca), L. Moskwa.SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne wynikłe z powództwa Wandy K. przeciwko Spółdzielni Pracy Lekarsko-Dentystycznej o należność za pracę:"Czy byłemu członkowi spółdzielni pracy należy się odszkodowanie z tytułu niezatrudnienia w spółdzielni za okres po uprawomocnieniu się wykluczenia go ze spółdzielni?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Odszkodowanie należne członkowi spółdzielni pracy, działającej na podstawie statutu wzorcowego z dnia 10 października 1952 r. (Monitor Spółdzielczy Nr 11, poz. 87), z tytułu bezzasadnego pozbawienia zatrudnienia, nie może, w razie wykluczenia go ze spółdzielni, przekraczać sumy, jaką osiągnąłby, gdyby był zatrudniony w spółdzielni do końca roku obrachunkowego, w którym wykluczenia nastąpiło".Uzasadnienie faktyczneOdszkodowanie należne członkowi spółdzielni pracy z tytułu bezzasadnego niezatrudnienia w niej obejmuje to, co członek osiągnąłby, gdyby był zatrudniony w spółdzielni (art. 239, 242, 250 i 252 k.z.). Z chwilą ustania członkostwa spółdzielnia nie ma obowiązku zatrudniać osoby, która poprzednio była jej członkiem. Osobie takiej (byłemu członkowi) nie przysługuje więc roszczenie o odszkodowanie z tytułu niezatrudnienia w spółdzielni.Członkostwo spółdzielni pracy wygasa między innymi przez wykluczenie ze spółdzielni. W myśl art. 26 ust. 2 ustawy o spółdzielniach i § 19 statutu wzorcowego spółdzielni pracy z 10 października 1952 r. (Monitor Spółdzielczy Nr 11, poz. 87) wykluczenie ma skutek z końcem roku obrachunkowego, w którym nastąpiło. Ani ustawa o spółdzielniach, ani inne przepisy obowiązujące nie przewidują wcześniejszej skuteczności wykluczenia w odniesieniu do spółdzielczego stosunku pracy. Stosunek ten wygasa więc z końcem wymienionego roku nawet wówczas, gdy wcześniej upływa termin miesięczny do zaskarżenia wykluczenia w myśl § 18 cytowanego statutu, a zaskarżenie to nie nastąpi lub okaże się bezskuteczne. Do końca roku obrachunkowego, w którym wykluczenie nastąpiło, osoba dotknięta wykluczeniem pozostaje tedy w spółdzielczym stosunku pracy jako "członek wykluczony". Tak bowiem (i trafnie) nazywa taką osobę przepis § 18 statutu. Członkowi wykluczonemu do końca wymienionego roku przysługuje prawo pierwszeństwa w zatrudnieniu [§ 13 A. a) statutu]. Spółdzielnia zaś obowiązana jest do końca tego roku zatrudniać członka wykluczonego. W myśl art. 239 k.z. spółdzielnia ponosi więc odpowiedzialność za wszelką szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania tego zobowiązania, chybaby udowodniła, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Jeśli zatem członek wykluczony był gotów pełnić pracę w spółdzielni i nie zachodziły okoliczności tak dalece dyskwalifikujące go, że uzasadniały niedopuszczenie go do pracy, przysługuje mu od spółdzielni odszkodowanie. Nie może przekraczać sumy, jaką osiągnąłby, gdyby był zatrudniony w spółdzielni do końca roku obrachunkowego, w którym wykluczenie nastąpiło. Z końcem bowiem tego roku ustaje wraz z członkostwem spółdzielczy stosunek pracy, wobec czego wykluczony traci roszczenie o zatrudnienie, a tym samym gaśnie jego roszczenie odszkodowawcze i nie może już być mowy o bezzasadnym niezatrudnieniu.Wykluczony nie może opierać roszczenia odszkodowawczego z tytułu niezatrudnienia w okresie po końcu roku, w którym wykluczenie nastąpiło, na twierdzeniu, że wykluczenie, aczkolwiek nie zostało przezeń skutecznie zaskarżone, pozbawione jest podstaw. Gdyby nawet nie było ważnych przyczyn do wykluczenia, pozostaje ono mimo to prawomocne, a sąd w procesie o odszkodowanie nie może podważyć skuteczności wykluczenia. Nie można bowiem wykluczenia sprowadzać tylko do roli czynności rodzącej obowiązek odszkodowania wobec osoby dotkniętej wykluczeniem. Jest ono przejawem samorządu spółdzielczego i wywiera skutki nie tylko wobec wykluczonego, lecz także względem wierzycieli spółdzielni i wszystkich jej członków. Nie można więc pomijać samorządu spółdzielczego przy kontrolowaniu skuteczności wykluczenia i decyzja rady nadzorczej o wykluczeniu może być zaskarżona do sądu dopiero po wyczerpaniu wewnątrz-spółdzielczego postępowania przewidzianego w § 18 statutu. W razie pominięcia tego postępowania badanie przez sąd zasadności wykluczenia w procesie odszkodowawczym byłoby niewystarczające. Sąd bowiem nie jest bliżej zorientowany w wewnętrznych stosunkach spółdzielni, a nawet jej organy występujące w procesie mogą nie mieć wyczerpujących wiadomości o podłożu wykluczenia, zwłaszcza gdy nastąpi zmiana obsady organów spółdzielni. Konieczna tu jest szeroka kontrola kolektywu spółdzielczego na walnym zgromadzeniu i nadzór sądu nie może zastąpić tej kontroli. Nadzór sądu co do ważności wykluczenia nie może być wykonywany w procesie o zapłatę odszkodowania, gdyż wyrok kończący taki proces deklaruje jedynie istnienie lub nieistnienie roszczenia, a ważność wykluczenia nie jest tu przedmiotem rozstrzygnięcia. W procesie odszkodowawczym sąd zajmuje stanowisko co do skuteczności lub bezskuteczności pozbawienia zatrudnienia. Stwierdzenie zaś nieważności wykluczenia może nastąpić jedynie wyrokiem konstytutywnym na skutek zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu w trybie art. 52 ustawy o spółdzielniach. Wyrok taki w myśl ust. 5 tegoż przepisu ma moc względem wszystkich członków spółdzielni. Jego skuteczność sięga poza stosunki prawne istniejące między stronami i dotyczy przedmiotu sporu, którym strony nie mogą swobodnie dysponować. Przeto i w procesie odszkodowawczym strony nie mogą - nawet zgodnie - decydować o tym, czy wykluczenie jest ważne, a także sądowi nie przysługuje prawo decydowania w tym przedmiocie nawet w zakresie przesłanek roszczenia odszkodowawczego.Wykluczenie z chwilą wygaśnięcia członkostwa staje na przeszkodzie zatrudnieniu wykluczonego w spółdzielni, gdyż z przepisu § 7 statutu wynika z reguły zakaz zatrudniania nieczłonków. Z mocy zaś § 18 statutu wykluczony może być przyjęty ponownie do spółdzielni tylko na podstawie uchwały walnego zgromadzenia. Bez takiej uchwały spółdzielnia nie może przyjąć do pracy wykluczonego. Dopóki taka uchwała nie zapadnie, wykluczony nie ma roszczenia o zatrudnienie w spółdzielni i sąd nie może mu przyznać odszkodowania z tytułu niezatrudnienia. Odszkodowanie bowiem takie sprowadzałoby się do przyznania nie pracującemu nieczłonkowi wynagrodzenia, które przysługuje członkom spółdzielni za ich pracę. Członkowie spółdzielni ponoszą przy tym odpowiedzialność za jej zobowiązania, a wykluczony byłby wolny od tej odpowiedzialności w świetle art. 13 i 28 ustawy o spółdzielniach. Rozumowanie prowadzące do takiego wyniku należy więc uznać za błędne.Z mocy § 12 lit. b statutu każdy członek spółdzielni obowiązany jest chronić i zabezpieczać jej majątek. Dlatego członek wykluczony, jeżeli bezpodstawne wykluczenie i niedopuszczenie go do pracy może narazić spółdzielnię na płacenie odszkodowania, obowiązany jest zaskarżyć wykluczenie, aby uchronić spółdzielnię od płacenia odszkodowania. Gdy zaś tego nie uczynił i dopuszcza do uprawomocnienia się wykluczenia, przez co traci podstawę do zatrudnienia w spółdzielni, wówczas utratę zarobku musi przypisać swemu zaniechaniu. Członek wykluczony musi więc zaskarżyć wykluczenie, jeśli chce zachować roszczenie o odszkodowanie z tytułu niezatrudnienia w razie nieznalezienia innej pracy po upływie roku obrachunkowego, w którym wykluczenie nastąpiło.W świetle powyższych wyjaśnień odszkodowanie należne członkowi spółdzielni pracy, działającej na podstawie cytowanego statutu wzorcowego, z tytułu bezzasadnego pozbawienia zatrudnienia, nie może, w razie wykluczenia członka ze spółdzielni, przekraczać sumy, jaką osiągnąłby, gdyby był zatrudniony w spółdzielni do końca roku obrachunkowego, w którym wykluczenie nastąpiło.