I CO 88/54

SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał przedstawione do rozstrzygnięcia składowi 7 sędziów pytanie prawne, wynikłe w sprawie z powództwa Stanisława S. przeciwko Komendzie Wojewódzkiej Powszechnej Organizacji "Służba Polsce" o należność za pracę:"Czy w skład wynagrodzenia należnego z mocy art. 39 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323) wchodzi równowartość utraconego przez pracownika zasiłku rodzinnego, przypadającego z mocy dekretu z dnia 28 października 1947 r. o ubezpieczeniu rodzinnym (Dz. U. Nr 66, poz. 414) i rozporządzeń wykonawczych?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"W skład wynagrodzenia należnego z mocy art. 39 rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323) nie wchodzi równowartość utraconego przez pracownika zasiłku rodzinnego, przypadającego z mocy dekretu z dnia 28 października 1947 r. o ubezpieczeniu rodzinnym (Dz. U. Nr 66, poz. 414) i rozporządzeń wykonawczych".Uzasadnienie faktyczneArt. 39 rozporządzenia z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych przyznaje pracownikowi w razie wydalenia go z pracy bez ważnej przyczyny lub rozwiązania umowy z winy pracodawcy wynagrodzenie za okres czasu, jaki by upłynął do wygaśnięcia umowy o pracę przez nadejście umówionego terminu lub przez należyte wypowiedzenie umowy ze strony pracodawcy. Pracownik nie może zatem żądać pozostawienia go w pracy lub przywrócenia go do pracy, tj. kontynuowania stosunku pracy. Roszczenia jego ograniczają się jedynie do żądania zapłaty wynagrodzenia za wyżej oznaczony okres czasu.Wynagrodzenie jest istotnym elementem umowy o pracę. Obejmuje ono to, co pracodawca obowiązany jest świadczyć w zamian za pełnioną dla niego pracę, stosownie do jej rodzaju, jakości i rozmiaru. Jeżeli pracodawca nie dopełni obowiązku dostarczenia pracownikowi odpowiedniej pracy, obowiązany jest świadczyć stosowne wynagrodzenie pracownikowi za czas, w którym pracownik był gotów do pracy. I w tym przypadku wysokość wynagrodzenia zależna jest od rodzaju, jakości i rozmiaru pracy, do wykonywania której zgodnie z umową pracownik był gotów. W skład wynagrodzenia przysługującego pracownikowi z mocy cytowanego art. 39 wchodzą zatem tylko te przysługujące mu ze stosunku pracy należności, które odpowiadają wymienionym kryteriom.Nie mogą więc być uznane za składniki wynagrodzenia świadczenia, które przypadają pracownikowi w czasie trwania stosunku pracy nie od pracodawcy, lecz od innych podmiotów. Nie wchodzą również w skład wynagrodzenia świadczenia, które należą się pracownikowi od pracodawcy, lecz nie za pracę, np. nagrody przyznawane wyróżniającemu się pracownikowi, gdy nie są one obowiązkowym świadczeniem pracodawcy, lecz świadczeniem dobrowolnym, zależnym od uznania pracodawcy.Według art. 39 cytowanego rozporządzenia pracownikowi należy się wynagrodzenie "pełne". Znaczenie tego określenia znajduje wytłumaczenie w art. 12, 13, 14 i 15 cytowanego rozporządzenia. Wynika z nich, iż wynagrodzenie może składać się w całości lub w części z uposażenia stałego lub zmiennego (np. premie produkcyjnie), pieniężnego lub w naturze (pobierane np. przez pracowników P.G.R. lub deputaty węglowe kolejarzy). Określenie "pełne" obejmuje więc z mocy art. 39 cytowanego rozporządzenia wszystkie części składowe wynagrodzenia i określa jedynie sposób obliczania wynagrodzenia.Obecny system zasiłków rodzinnych wprowadzony został w formie ubezpieczenia rodzinnego z dniem 1 stycznia 1948 r. dekretem z dnia 28 października 1947 r. o ubezpieczeniu rodzinnym (Dz. U. Nr 66, poz. 414) i przepisami rozporządzeń wykonawczych z dnia 16 stycznia 1948 r. - Dz. U. Nr 4, poz. 29, z dnia 18 stycznia 1950 r. - Dz. U. Nr 19, poz. 159, z dnia 12 lutego 1951 r. - Dz. U. Nr 9, poz. 72, z dnia 15 maja 1951 r. - Dz. U. Nr 26, poz. 196 i dalszych). Określają one osoby uprawnione do pobierania zasiłków rodzinnych, wysokość zasiłków oraz szczegółowe warunki wypłacania. Stosownie do art. 7 wymienionego dekretu orzekanie o obowiązku uiszczenia składek na ubezpieczenia rodzinne, kontrola uiszczania składek oraz ustalanie prawa do świadczeń przewidzianych w dekrecie, należy do Zakładów Ubezpieczeń Społecznych, przy czym w tym zakresie oraz w sprawach nie unormowanych w dekrecie mają odpowiednie zastosowanie przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym. Art. 8 tego dekretu stanowi, iż osobom zatrudnionym w zakładach pracy zasiłki rodzinne wypłacają oddziały Zakładów Ubezpieczeń Społecznych. Przepis powyższy nie dotyczy jednak pracowników zatrudnionych w tych zakładach pracy, w których wypłata zasiłków rodzinnych stosownie do art. 9 tego dekretu została przez Ministra Pracy i Opieki Społecznej powierzona pracodawcy.Z przytoczonych przepisów wynika, iż zasiłki rodzinne są wprawdzie wypłacane przez pracodawcę, lecz nie z jego funduszów, a z funduszów i na rachunek ZUS. Pracodawca jest więc tylko płatnikiem zasiłków, które wypłacane są pracownikowi bez względu na rodzaj i jakość pracy, niezależnie od wysokości wynagrodzenia za pracę. Uprawnienie do pobierania zasiłku rodzinnego nie zawsze jest uzależnione od pozostawania w stosunku pracy. W myśl bowiem. art. 2 cynowanego dekretu i § 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 16 stycznia 1948 r. zasiłki rodzinne przysługują również osobom uprawnionym do zaopatrzeń emerytalnych, jak również sierotom uprawnionym do zaopatrzeń lub rent sierocych. Zasiłki rodzinne są więc świadczeniami socjalnymi, które obciążają nie pracodawcę, lecz ZUS i nie są zależne od rodzaju i jakości pracy. W myśl § 2 rozporządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 12 lutego 1951 r. (Dz. U. Nr 9, poz. 72) uprawnienie pracownika do pobierania zasiłku rodzinnego zależy od przepracowania trzymiesięcznego okresu (okresu wyczekiwania) i nieprzerwanego zatrudnienia w tym samym zakładzie pracy. Pracownik nowo przyjęty uzyskuje uprawnienie do zasiłku rodzinnego dopiero po przepracowaniu wstępnego trzymiesięcznego okresu i otrzymuje zasiłek za każdy następny miesiąc pracy w tym samym zakładzie pracy aż do rozwiązania stosunku pracy lub stosunku służbowego (§ 2 cytowanego rozporządzenia), o ile zachodzą dalsze warunki, od których uzależniona jest wypłata zasiłków.Skoro więc zasiłki rodzinne są świadczeniami socjalnymi, a nie świadczeniami pracodawcy nie mogą być one uznane za składnik wynagrodzenia przysługującego pracownikowi z mocy art. 39 cytowanego rozporządzenia, gdyż jak z przedstawionych na wstępie rozważań wynika, obejmuje ono tylko te świadczenia, które należą się pracownikowi od pracodawcy na podstawie umowy o pracę stosownie do jej rodzaju i jakości. O tym, iż zasiłki rodzinne nie są wynagrodzeniem w rozumieniu cytowanego art. 39, świadczy również odmienne unormowanie płatności tego wynagrodzenia i zasiłków rodzinnych. Mianowicie wynagrodzenie przewidziane w art. 39 cytowanego rozporządzenia w myśl ust. 3 tego przepisu płatne jest natychmiast w chwili rozwiązania stosunku pracy. Natomiast przepisy o ubezpieczeniu rodzinnym określają odmienne zasady płatności dodatków rodzinnych.Pozostaje jeszcze wyjaśnić kwestię, czy pracownikowi w razie wydalenia go bez ważnej przyczyny lub rozwiązania przezeń umowy z winy pracodawcy przysługuje odszkodowanie za utracone zasiłki rodzinne na innej podstawie prawnej, niż przewidzianej w art. 39 cytowanego rozporządzenia. W tym przedmiocie Sąd Najwyższy wyjaśnił już w orzeczeniu swym z dnia 13-27 października 1952 r. C. 2104/52 ("Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej i Izby Karnej" z 1953 r. zeszyt III, poz. 87), iż art. 39 wymienionego rozporządzenia zastępuje jako przepis szczególny ogólne przepisy o wynagrodzeniu szkody. W razie więc ustania stosunku pracy na skutek wydalenia pracownika lub rozwiązania przezeń umowy w warunkach określonych w art. 39 cytowanego rozporządzenia pracownikowi nie mogą przysługiwać roszczenia wyższe od tych, jakie przewiduje powyższy przepis. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w sprawie niniejszej podziela wyżej przytoczony pogląd.Z przytoczonych przyczyn Sąd Najwyższy na przedstawione pytanie prawne udzielił odpowiedzi na wstępie sformułowanej.