I CO 9/61

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia L. Konic. Sędziowie: J. Ignatowicz (sprawozdawca), J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Franciszka M. o zawieszenie spłat spadkowych, po rozpoznaniu zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c.:1)"Czy przepisy ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych (Dz. U. Nr 36, poz. 227) i rozporządzenia z dnia 17 września 1959 r. w sprawie szczegółowych zasad spłaty należności spadkowych nie objętych zawieszeniem (Dz. U. Nr 56, poz. 337) mogą być stosowane do należności spadkowych zasądzonych prawomocnie po wejściu w życie wyżej wymienionych przepisów, jeżeli kwestia zastosowania tych przepisów nie była poruszana i rozważana w sprawie, w której należności spadkowe zostały zasądzone?"2)"Czy w razie przeczącej odpowiedzi na powyższe pytanie odnosi się to także do należności spadkowych zasądzonych prawomocnie po wejściu w życie cytowanej ustawy, lecz przed wejściem w życie cytowanego rozporządzenia wykonawczego?"3)"Czy orzeczenie przez sąd o zawieszeniu spłat w postępowaniu egzekucyjnym (art. 4 ust. 3 ustawy) uzależnione jest od wniesienia skargi na czynności komornika, czy też zainteresowana osoba może o to prosić w oddzielnym postępowaniu w trybie niespornym?"udzielił następującej odpowiedzi:1) "Jeżeli postanowienie o dziale spadku zasądzające spłaty nie rozstrzyga kwestii, czy spłaty te podlegają zawieszeniu z mocy przepisów ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. (Dz. U. Nr 36, poz. 227) o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych (art. 4 ust. 1 ustawy), osoba, od której je zasądzono, może żądać - poza postępowaniem działowym - orzeczenia o zawieszeniu także wtedy, gdy postanowienie działowe zasądzające spłaty zapadło lub uprawomocniło się po wejściu w życie wymienionej ustawy".2) "W razie wszczęcia postępowania egzekucyjnego, mającego na celu wyegzekwowanie spłat spadkowych zasądzonych bez rozstrzygnięcia co do ich zawieszenia, osoba, od której spłaty te zasądzono, może domagać się takiego rozstrzygnięcia zarówno w postępowaniu egzekucyjnym w drodze skargi na czynności komornika (art. 4 ust. 3 ustawy), jak i w odrębnym postępowaniu niespornym (art. 4 ust. 2 ustawy)."Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 4 marca 1960 r. Sąd Powiatowy w Krasnymstawie orzekł na podstawie przepisów ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych (Dz. U. Nr 36, poz. 227) zawieszenie spłat spadkowych zasądzonych od Franciszka i Stanisławy M. na rzecz innych spadkobierców przez Sąd Wojewódzki w Lublinie w postanowieniu działowym z dnia 23 września 1959 r. Ponieważ to ostatnie postanowienie zapadło i uprawomocniło się już po wejściu w życie wymienionej ustawy oraz po wydaniu rozporządzenia z dnia 17 września 1959 r. w sprawie szczegółowych zasad spłaty należności spadkowych nie objętych zawieszeniem (Dz. U. Nr 56, poz. 337), Sąd Wojewódzki powziął wątpliwość, czy możliwe jest obecnie orzeczenie o zawieszeniu spłat w odrębnym postępowaniu na podstawie przepisu art. 4 ust. 2 tej ustawy oraz czy przepis ten ma zastosowanie, mimo że osoby, na rzecz których zasądzono spłaty, wszczęły już egzekucję mającą na celu uzyskanie zasądzonych im kwot, a dłużnik nie zaskarżył w toku postępowania egzekucyjnego odpowiedniej czynności komornika, a więc nie skorzystał z drogi przewidzianej w art. 4 ust. 3 wymienionej ustawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zasadą jest, że gdy określone żądanie albo określona obrona strony lub uczestnika postępowania powinny być rozstrzygnięte w toczącym się postępowaniu, to po prawomocnym zakończeniu tego postępowania nie jest dopuszczalne orzekanie o tym żądaniu lub o obronie w nowym, odrębnym postępowaniu. Zasada ta nie ma jednak zastosowania, jeśli chodzi o orzekanie o zawieszeniu spłat spadkowych, a to dlatego, że odmienne rozstrzygnięcie wynika z przepisów wymienionej wyżej ustawy.Zgodnie z art. 4 ustawy zainteresowany spadkobierca może domagać się zawieszenia należnych od niego spłat spadkowych nie tylko w postępowaniu o dział spadku, ale ponadto w odrębnym postępowaniu niespornym oraz w toku postępowania egzekucyjnego, przy czym jeśli chodzi o ten ostatni tryb, to skoro organem rozstrzygającym jest sąd, a nie komornik, właściwa jest - stosownie do art. 519 k.p.c. - droga skargi na czynność komornika. Wymaga jednak wyjaśnienia, czy te dwa ostatnie tryby dochodzenia zawieszenia spłat, tzn. w odrębnym postępowaniu niespornym i w drodze skargi na czynność komornika, są równorzędne z trybem niejako zasadniczym, tzn. w toku postępowania działowego; równorzędne w tym znaczeniu, że zainteresowany uczestnik może z nich skorzystać; jeśli nie postawił odpowiedniego żądania w postępowaniu działowym albo jeśli nawet postawił, ale sąd z jakichkolwiek przyczyn o zawieszeniu nie orzekł.Na pytanie to należy dać odpowiedź twierdzącą. Odmienny pogląd byłby uzasadniony tylko o tyle, o ile przepisy art. 4 ust. 2 i 3 miałyby charakter norm przechodnich, tzn. odnoszących się tylko do wypadków, gdy postanowienie działowe uprawomocniło się przed wejściem w życie ustawy o zawieszeniu spłat spadkowych. Jednakże taki charakter tych przepisów bynajmniej nie wynika z ich treści, skoro nie nawiązują one w najmniejszej mierze do sytuacji przejściowych, spowodowanych wejściem w życie nowej ustawy.Przeciwko takiemu poglądowi przemawia dalej cel ustawy i przyjęta do realizacji tego celu konstrukcja prawna zawieszenia spłat spadkowych. Celem ustawy z 18 czerwca 1959 r. jest ochrona rolników przed nadmiernym zadłużeniem, przy czym wobec doniosłości tej kwestii dla gospodarki narodowej ustawa przewiduje, że spłaty spadkowe podlegają zawieszeniu z samego prawa (verba legis "zawiesza się"), a sąd w związku z tym obowiązany jest czuwać nad orzeczeniem o ich zawieszeniu z urzędu, a więc niezależnie od wniosków zainteresowanych osób. Chodzi bowiem nie tylko o realizację interesu poszczególnych rolników, lecz także o ochronę interesu ogólnonarodowego. Dlatego właśnie ustawodawca przewidział nie jeden, lecz kilka trybów rozstrzygania przez sąd o zawieszeniu spłat.Wreszcie nie bez znaczenia jest także argument oparty na wykładni gramatycznej. Jak to trafnie zauważył Sąd Wojewódzki, art. 4 ust. 2, przewidujący orzekanie o zawieszeniu spłat spadkowych w odrębnym postępowaniu niespornym, mówi nie tylko o "zastosowaniu zawieszenia obowiązku zapłaty", ale także o "uchyleniu zawieszenia" w sprawach zakończonych prawomocnym orzeczeniem sądu; to połączenie i jednakowe unormowanie kwestii zawieszenia i uchylenia zawieszenia wskazuje wyraźnie na to, że przepis, o którym mowa, nie ma charakteru międzyczasowego.Powyższe argumenty uzasadniają odpowiedź zawartą w sentencji mniejszej uchwały pod pkt 1). Jednakże mutatis mutandis uzasadniają one i drugi punkt tej uchwały. Skoro mianowicie ustawodawcy chodzi o bezwzględną realizację celu ustawy z 18 czerwca 1959 r. oraz skoro ustawa nie uzależnia dochodzenia zawieszenia w jednym trybie od tego, czy zainteresowana osoba mogła skorzystać z innego trybu, to uznać należy, że jeśli dłużnik, przeciwko któremu została skierowana egzekucja zmierzająca do ściągnięcia należnej od niego spłaty twierdzi, że spłata ta uległa zawieszeniu z mocy ustawy, to może on żądać orzeczenia o zawieszeniu - według swego wyboru - bądź w trybie przewidzianym w ust. 2 art. 4 (odrębne postępowanie niesporne), bądź w toku egzekucji (skarga na czynności komornika).W postawionych Sądowi Najwyższemu pytaniach prawnych Sąd Wojewódzki nawiązał nie tylko do ustawy z 18 czerwca 1959 r., ale także do rozporządzenia wykonawczego z dnia 17 września 1959 r. (Dz. U. Nr 56, poz. 337). Jednakże Sąd Najwyższy nie mógł w odpowiedzi swej rozstrzygnąć kwestii, jaki wpływ na dopuszczalność dochodzenia - poza postępowaniem działowym - zawieszenia spłat spadkowych ma okoliczność, że postanowienie działowe, pomijające tę kwestię, uprawomocniło się po wejściu w życie tego rozporządzenia, gdyż w sprawie, w której wyłoniły się omawiane wątpliwości, chodzi o postanowienie działowe, które uprawomocniło się przed wejściem w życie tego rozporządzenia. Wypada jednak zauważyć, że z tych samych przyczyn, dla których dochodzenie zawieszenia spłat w odrębnym postępowaniu jest możliwe nawet wtedy, gdy postanowienie działowe, pomijające tę kwestię, uprawomocniło się po wejściu w życie ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r., nie ma także dla tego dochodzenia znaczenia okoliczność, że takie niezupełne postanowienie działowe zapadło lub uprawomocniło się po wejściu w życie wspomnianego rozporządzenia.Z zasad powyższych Sąd Najwyższy wyjaśnił jak w sentencji uchwały.