I CR 1126/61

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Mariana B., Feliksa B., Sabiny Ch., Teresy K., Izabeli C. przeciwko Konstantemu B., Janowi Henrykowi B. o dział spadku po Stanisławie B. na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego dla woj. warszawskiego w Warszawie z dnia 8 lipca 1961 r. uchylił zaskarżone postanowienie, jak również postanowienie Sądu Powiatowego w Węgrowie z dnia 1 lutego 1961 r. w części dotyczącej kwestii zawieszenia spłaty spadkowej należnej Marianowi B. od Konstantego Stanisława B. i sprawę w tym zakresie oraz co do rozłożenia na raty spłaty przypadającej od Konstantego Stanisława B. na rzecz Sabiny Ch. i Feliksy B. przekazał Sądowi Powiatowemu w Węgrowie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePostanowieniem z dnia 1 lutego 1961 r. Sąd Powiatowy dokonał działu spadku po Stanisławie B., przyznając Konstantemu Stanisławowi B. ogółem 7 ha 3416 m kw. grunta i budynki, a resztę majątku o powierzchni 2 ha 9864 m kw. - Izabeli Zofii C. i zasądzając od nich na rzecz pozostałych spadkobierców spłaty majątkowe, a mianowicie: od Konstantego Stanisława B. na rzecz Mariana B., Jana Henryka B. i Sabiny Ch. - po 41 149 zł dla każdego z nich, oraz na rzecz Feliksy B. - 7893 zł, a od Izabeli Zofii C. na rzecz Feliksy B. - 74 405 zł. Spłaty przypadające dla Mariana B. i Jana Henryka B. Sąd zawiesił do 31 grudnia 1963 r. Ponadto Sąd zasądził od Konstantego Stanisława B. na rzecz reszty spadkobierców 3 480 zł tytułem zwrotu części wartości wyciętego drzewa oraz 9 587 zł tytułem zwrotu pobranych pożytków z majątku spadkowego. (...) W kwestii zawieszenia spłaty zasądzonej dla Mariana B. Sąd Powiatowy uznał, że przedłożenie przezeń zaświadczenia dla udowodnienia, iż buduje on dom jednorodzinny, nie jest dowodem wystarczającym, gdyż nie pochodzi od właściwego do spraw budownictwa organu władzy administracyjnej.Powyższe postanowienie zostało zaskarżone przez Konstantego Stanisława B. oraz przez Mariana B., działającego w imieniu własnym oraz w imieniu Feliksy B. (...)Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 8 lipca 1961 r. uwzględnił jedynie częściowo rewizję Mariana B., uchylając zawieszenie należnej mu spłaty, w pozostałej zaś części jego rewizję oraz rewizję Feliksy B. i Konstantego Stanisława B. - w całości oddalił. Uchylenie zawieszenia spłaty Sąd Wojewódzki uzasadnił tym, że jak wynika ze złożonego przez Mariana B. zaświadczenia Wydziału Architektury i Budownictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w W. - nabył on wspólnie ze Stanisławem W. w październiku 1959 r. w stanie surowym murowany dom mieszkalny, składający się z 3 pokojów, kuchni i łazienki, przeto ma do niego zastosowanie art. 2 ust. 1p. 3 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych. Resztę zarzutów rewizji Mariana B. oraz zarzuty, zawarte w obu pozostałych rewizjach. Sąd Wojewódzki uznał za bezzasadne.Postanowienie Sądu Wojewódzkiego dla województwa warszawskiego w Warszawie z dnia 8 lipca 1961 r. zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości wnosząc o uchylenie tego postanowienia w części dotyczącej uchylenia zawieszenia spłaty należnej Marianowi B. od Konstantego Stanisława B. oraz oddalenia rewizji Konstantego Stanisława B., o ile dotyczy ono ustalania wartości masy spadkowej i określenia wysokości spłat, jak również o uchylenie postanowienia Sądu Powiatowego w W. z dnia 17 lutego 1961 r. w częściach dotyczących zasądzenia spłat od Konstantego Stanisława B. na rzecz pozostałych spadkobierców oraz zasądzenia opłat sądowych i kosztów postępowania i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Zaskarżonemu postanowieniu rewizja nadzwyczajna zarzuca naruszenie art. 242 § 1, 299 § 2 i 383 k.p.c., art. 150 i 163 5 1 post. spadk., art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 18 marca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych (Dz. U. z 1959 r. Nr 36, poz. 227) oraz § 2 ust. 3 rozp. Rady Ministrów z dnia 17 września 1954 r. w sprawie szczegółowych zasad spłaty należności spadkowych objętych zawieszeniem (Dz. U. z 1959 r. Nr 56, poz. 337).Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną Sąd Najwyższy zważył, co następuje. (...) Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna, że uchylenie zawiedzenia spłaty, zasądzonej od Konstantego Stanisława B. na rzecz Mariana B. w kwocie 41 149 zł nasuwa istotne zastrzeżenie. Z zaświadczenia Wydziału Architektury i Budownictwa Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w W. wynika, że Marian B. wspólnie ze Stanisławem W. nabyli w dniu 2 października 1959 r., a więc po wejściu w życie ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r., 3 pokojowy dom jednorodzinny, w którym wykończono całkowicie kuchnię i jeden pokój.Jak słusznie podkreśla rewizja nadzwyczajna, z przepisów art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. i § 2 ust. 2 rozp. Rady Ministrów z dnia 17 września 1959 r. wynika, że przepisy te mają na celu popieranie budownictwa domów jednorodzinnych i budownictwa spółdzielczego, a nie nabywanie domów jednorodzinnych lub mieszkań spółdzielczych. Ustawodawca, jak można sądzić, zamierzał za pomocą cytowanych przepisów skierować fundusze, pochodzące ze spłat zasądzonych na rzecz nierolników - na teren budownictwa indywidualnego i spółdzielczego celem ożywienia tej dziedziny gospodarki. Cel taki nie wchodziłby już w rachubę, jeśli spadkobierca uprawniony do spłaty nabył jeszcze przed jej otrzymaniem, a więc z innych funduszów gotowy, choćby niewykończony, dom jednorodzinny.Jeżeliby jednak okazało się, że uczestnik postępowania działowego, któremu należą się spłaty, nabył dom jednorodzinny w stanie początkowej budowy, tak że stosunek prac zaczętych przy budowie do ogólnego kosztu budowy byłby nieznany, można by uznać, że zachodzą przesłanki z art. 2 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 18 czerwca 1959 r. o zawieszeniu niektórych spłat spadkowych. Sprawa ta wymagała jednak konkretnych ustaleń. Poza tym stwierdzić należy, że w każdym bądź razie w myśl art. 3 § 2 rozp. Rady Ministrów z dnia 17 września 1959 r. w sprawie szczególnych zasad spłaty należności spadkowych nie objętych zawieszeniem (Dz. U. z 1959 r. Nr 56, poz. 337) wysokość spłaty nie podlegającej zawieszeniu nie mogłaby przekraczać wysokości projektowanych kosztów budowy. W związku z tym należałoby w razie przyjęcia, że w konkretnym wypadku stan pracy przy budowie domu w chwili nabycia go przez Mariana B. wspólnie ze Stanisławem W. był mały, ustalić ile wynoszą koszty wykończenia budynku oraz udział w tych kosztach Mariana B., będącego tylko współwłaścicielem.Nie bez słuszności zarzuca wreszcie rewizja nadzwyczajna, że Sąd Powiatowy, zasądzając od Konstantego Stanisława B. na rzecz Sabiny Ch. i Feliksy B. spłaty w łącznej kwocie ok. 50 000 zł bez rozłożenia ich na raty i bez odroczenia terminu płatności - nie wziął pod uwagę z naruszeniem art. 163 § 1 post. spadk. stanu rodzinnego i majątkowego zobowiązanego i nie zbadał jego możliwości płatniczych, co w myśl orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 11 lutego 1960 r. w sprawie 2 CR 963/59 (OSN 1960/IV poz. 118) powinien był rozważyć z urzędu.Jednorazowa płatność tak znacznych kwot. których dłużnik według wszelkiego prawdopodobieństwa nie będzie w stanie uregulować z dochodów przyznanego mu majątku, tym bardziej, że jest obciążony obowiązkiem zapłaty kilkunastu tysięcy zł z innych jeszcze tytułów - może doprowadzić nie tylko do sprzedaży licytacyjnej inwentarza i ruchomości, ale do wszczęcia egzekucji z nieruchomość:, a w konsekwencji do zupełnej ruiny gospodarstwa dłużnika.Wprawdzie na rozprawie w dniu 3 listopada 1960 r. Konstanty Stanisław B. oświadczył, że "jest przygotowany na spłaty", lecz zaznaczył, że mógłby spłacić wszystkich spadkobierców w ciągu lat 6. Oświadczenie to pozostało niewątpliwie w związku z dążeniem Konstantego B. do otrzymania całego majątku spadkowego, który dawałby mu wówczas większe dochody. Sytuacja uległa zmianie o tyle, że nie otrzymał on całego majątku, a spłaty - wskutek przyjęcia wysokiego szacunku budynków - wynoszą poważne kwoty.Omawiane wyżej uchybienia, popełnione przez Sąd Powiatowy a podniesione w rewizji, względnie podlegające rozważeniu przez Sąd Wojewódzki, jako rewizyjny z urzędu - uzasadniały uchylenie zaskarżonego postanowienia, jak również postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 1 lutego 1981 r. w części dotyczącej kwestii zawieszenia spłaty spadkowej należnej Marianowi B. od Konstantego Stanisława B. oraz w części dotyczącej rozłożenia na raty spłaty przypadającej od Konstantego Stanisława B. na rzecz Sabiny Ch. i Feliksy B. i przekazania w tym zakresie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.