I CR 1574/54

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Łódzkich Zakładów Metalowych przeciwko Mieczysławowi H. o 1.697 zł 40 gr, po rozpoznaniu rewizji pozwanego od wyroku Sądu Powiatowego dla Dzielnicy Łódź-Śródmieście z dnia 5 marca 1953 r., uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Łodzi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePozwany był zastępcą dyrektora do spraw technicznych powodowych Zakładów, które we wrześniu 1950 r. dokonały pobielenia 2 kotłów dla Komendy M. O. w Łodzi. Komenda M. O. odmówiła zapłaty należności za te roboty, zarzucając wadliwość ich wykonania. W początku sierpnia 1951 r. reklamacja Komendy M. O. została przekazana przez dział finansowy działowi technicznemu w celu zaopiniowania. Pozwany przetrzymał tę niezałatwioną reklamację do końca 1951 r. i zawiadomił o niej następcę już po prekluzji należności. Sąd Powiatowy ustaliwszy wyżej opisany stan faktyczny, na podstawie art. 448 k.z. uwzględnił powództwo i zasądził od pozwanego na rzecz powodowych Zakładów 1.697 zł 40 gr tytułem odszkodowania za utratę należności za powyższe roboty na skutek upływu rocznego terminu do jej poszukiwania w postępowaniu arbitrażowym (§ 20 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 listopada 1950 r. w sprawie organizacji państwowych komisji arbitrażowych i trybu postępowania arbitrażowego - Dz. U. z 1950 r. Nr 53, poz. 484).Pozwany w rewizji wniósł o zmianę wyroku przez oddalenie powództwa albo o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Skarżący oparł rewizję na zarzucie naruszenia art. 448 k.z. i uchybienia art. 326 i 334 § 2 k.p.c., wywodząc, iż prekluzję zawinił główny księgowy, którego powodowe Zakłady pierwotnie obciążyły - obok pozwanego - odpowiedzialnością z powyższego tytułu. Główny księgowy jako świadek zeznał, że pismo Dyrekcji Przemysłu Miejscowego z dnia 28 lipca 1951 r. w sprawie odmowy zapłaty przez Komendę M. O. miał u siebie przez około pięć dni i przekazał je na początku sierpnia działowi technicznemu z uwagi na dekretację "załatwi dział finansowy w porozumieniu z działem technicznym". Dekretacja ta datowana jest "31 lipca 1951 r.". Skarżący zarzucił, że główny księgowy zobowiązany był dopilnować, aby należność, której to pismo dotyczyło, nie uległa prekluzji, wobec czego Sąd Powiatowy, zdaniem skarżącego, błędnie nie dopatrzył się winy głównego księgowego.Sąd Wojewódzki przekazał Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, czy pracownik przedsiębiorstwa państwowego odpowiada na podstawie art. 239 i 448 k.z. za szkodę, spowodowaną niezachowaniem na skutek niedbalstwa rocznego terminu prekluzyjnego, przewidzianego dla zgłoszenia roszczenia w celu rozpoznania przez państwową komisję arbitrażową. Sąd Wojewódzki wskazał, iż takie niedbalstwo narusza także wypływający z art. 77 Konstytucji PRL obowiązek ochrony własności społecznej, lecz nie wywołuje efektywnej straty dla Skarbu Państwa o tyle, że sprekludowane sumy z mocy uchwały Prezydium Rządu z dnia 30 maja 1953 r. w sprawie obowiązku odprowadzania do budżetu kwot przedawnionych i prekludowanych zobowiązań przedsiębiorstw państwowych (M. P. 1953 r. Nr A-56 poz. 712) i z mocy zarządzenia Ministra Finansów z dnia 5 sierpnia 1953 r. (M. P. 1953 r. Nr A-76 poz. 910) od dnia 1 stycznia 1953 r. ulegają przekazaniu na rachunek budżetu centralnego jednostki budżetowej, nadrzędnej nad przedsiębiorstwem, które na skutek prekluzji nie zapłaciło swemu kontrahentowi danej należności. Obowiązek zapłaty sprekludowanej sumy przez pracownika z uwagi na nieponiesienie straty przez Skarb Państwa - godziłby, zdaniem Sądu Wojewódzkiego, w "zasadę art. 4 Konstytucji", mógłby naruszać "zasadę ochrony pracownika", "w związku z czym okólniki poszczególnych Ministrów zezwalają na zaniechanie sądowego dochodzenia odszkodowania i poprzestanie na sankcjach typu jakby dyscyplinarnego, np. upomnienia, pozbawienia premii, a ostatecznie na rozwiązaniu umowy o pracę".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejąwszy sprawę do rozpoznania zważył, co następuje:Prekluzja arbitrażowa jest jednym ze środków walki o ugruntowanie zasad rozrachunku gospodarczego, o przyspieszenie obiegu środków obrotowych i o wzmocnienie dyscypliny finansowej. Przyspieszenie obiegu środków obrotowych zmierza do tego, aby ośrodkom planującym oddano do dyspozycji sumy pieniężne, które mogą być zużytkowane na innym odcinku gospodarki narodowej. Przyspieszenie obiegu środków obrotowych prowadzi do wykonania zwiększonych zadań planowych bez powiększenia środków obrotowych wykonawcy. Z tych względów rozliczenia między jednostkami gospodarki uspołecznionej muszą być wolne od zahamowań w zakresie obiegu środków obrotowych, nie mogą więc uchybiać terminom prekluzji arbitrażowej. Uchybienie tym terminom narusza nadto obowiązujący w gospodarce socjalistycznej zakaz wzajemnego kredytowania się przez jednostki uspołecznione uczestniczące w obrocie, wszystkie te jednostki mogą być kredytowane wyłącznie przez właściwe banki państwowe. Niezrealizowanie zaś wierzytelności w obowiązujących terminach pozwala dłużnikowi korzystać z cudzych środków obrotowych za zapłatę odsetek zwłoki i z obejściem kontrolowanego kredytu bankowego, co godzi w podstawy systemu finansowego gospodarki narodowej. Dlatego niezrealizowanie wierzytelności i dopuszczenie do jej prekluzji stanowi uchybienie w stosunku do dyscypliny finansowej oraz wykroczenie przeciwko zasadzie rozrachunku gospodarczego.Konieczne więc są sankcje zapobiegawcze i represyjne wymierzone przeciwko takim uchybieniom i wykroczeniom. Te sankcje służą do wzmocnienia dyscypliny gospodarczej i finansowej. Do nich należą między innymi utrata roszczenia na skutek prekluzji arbitrażowej, która zapobiega nadto wytaczaniu procesów po znacznym upływie czasu od daty zdarzenia prawnego będącego źródłem roszczenia. Obowiązek dochodzenia roszczeń przed upływem terminów prekluzyjnych umożliwia dokładne postępowanie dowodowe i prawidłowe rozstrzygnięcie sporu. Niezachowanie zaś tych terminów prowadzi do utraty środków dowodowych lub utrudnień w korzystaniu z nich.Prekluzja arbitrażowa powoduje odrzucenie wniosku arbitrażowego. Z mocy § 20 ust. 2 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 15 listopada 1950 r. tudzież z mocy analogicznego § 29 ust. 2 obecnie obowiązującego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1952 r. w sprawie organizacji państwowych komisji arbitrażowych i trybu postępowania arbitrażowego (Dz. U. z 1953 r. Nr 2, poz. 2) każdy wypadek odrzucenia przez komisję arbitrażową wniosku na skutek dopuszczenia do prekluzji arbitrażowej jest sygnałem alarmowym dla władzy nadrzędnej wnioskodawcy. Komisja arbitrażowa obowiązana jest zawiadomić tę władzę o uchybieniu terminu prekluzyjnego. Na skutek tego zawiadomienia władza nadrzędna powinna przedsięwziąć odpowiednie kroki represyjne i zaradcze. Do nich należy między innymi pociągnięcie do odpowiedzialności osoby, która zawiniła prekluzję. Wbrew mniemaniu Sądu Wojewódzkiego obciążenie tej osoby obowiązkiem zapłaty sprekludowanej sumy nie może naruszać art. 4 Konstytucji PRL, gdyż służy do zapewnienia dyscypliny finansowej i umownej przez ścisłe przestrzeganie obowiązujących terminów prekluzyjnych, będących wyrazem interesów i woli ludu pracującego. Wymieniony zaś przepis Konstytucji zobowiązuje każdy organ państwa i każdego obywatela do ścisłego przestrzegania praw Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, stanowiących wyraz interesów i woli ludu pracującego.Sąd Wojewódzki bezpodstawnie dopatruje się możliwości naruszenia art. 4 Konstytucji PRL w wypadku pociągnięcia osoby, która zawiniła prekluzję, do odpowiedzialności mimo nieponiesienia przez Państwo szkody na skutek upływu terminu prekluzji arbitrażowej. Taka sytuacja nie może bowiem zaistnieć, gdyż prekluzja zawsze łączy się ze szkodą. Przekazanie sprekludowanej sumy na rachunek budżetu nadrzędnej jednostki przedsiębiorstwa, które na skutek prekluzji nie zapłaciło swemu uspołecznionemu wierzycielowi tej sumy, zapobiega jedynie nieuzasadnionemu przyrostowi majątku niesumiennego dłużnika, nie wyrównuje jednak szkody, jaką wierzyciel i Państwo ponieśli na skutek niezapłacenia na czas tej kwoty.Wierzyciel może ponieść szkodę w postaci obciążenia go opodatkowaniem od kredytu bankowego, jeśli musi korzystać z takiego kredytu do czasu uzyskania uzupełnienia swoich funduszów obrotowych. Szkoda może wyrażać się również w uiszczeniu kar umownych za niewykonanie na czas innych zobowiązań pieniężnych lub w nieosiągnięciu planowanych dochodów na skutek przejściowego braku środków obrotowych. Tych szkód nie wyrównuje otrzymanie od Państwa środków finansowych do granic normatywów, niezbędnych do realizacji zadań ustalonych w planie gospodarczym. Uzyskanie bowiem tych środków w miejsce sprekludowanych wierzytelności z istoty rzeczy następuje z opóźnieniem i pociąga za sobą dodatkowe koszty aparatu finansowego. Przedsiębiorstwo państwowe które utraciło wierzytelność na skutek prekluzji, ponosi stratę. Z istoty bowiem samodzielności i odrębności gospodarczej przedsiębiorstwa państwowego i z zasad rozrachunku gospodarczego wynika, że utrata wierzytelności na skutek prekluzji powoduje ubytek materialny dla przedsiębiorstwa. Ten ubytek musi być pokryty w drodze odszkodowania, mimo iż jednostka nadrzędna b. dłużnika uzyska wpływ sprekludowanej sumy do budżetu centralnego. Suma ta nie wpływa bowiem do budżetu b. wierzyciela.Nadto przekazanie jej do budżetu centralnego nie wyrównuje szkody, wyrządzonej Państwu jako jedynemu podmiotowi własności państwowej, z której korzystają przedsiębiorstwa państwowe i jednostki budżetowe w ramach środków przydzielonych im w celu wykonania zadań planowych. Niewyrównanie szkody Państwa może polegać na niewykonaniu tych zadań na skutek braku wpływu przewidzianych planem środków obrotowych. Dopuszczenie do prekluzji arbitrażowej jest nadto przejawem osłabienia kontroli wykonania zadań planowych za pomocą pieniądza. Osłabienie zaś tej kontroli może prowadzić do zmniejszenia stopnia wykonania zadań planowych także na innych odcinkach gospodarki narodowej lub do zmniejszenia stopnia osiągnięć ponadplanowych, które by zaistniały w razie pełnego przestrzegania dyscypliny finansowej.Z tych przyczyn Państwo ponosi szkodę na skutek niepłacenia lub niedochodzenia wierzytelności przed upływem terminu prekluzji arbitrażowej. Za wyrównanie tej szkody odpowiada pracownik, który nie wykonał należycie swych obowiązków w zakresie poszukiwania wierzytelności (art. 239 k.z.). Ustawa z dnia 22 listopada 1952 r. o kontroli państwowej (Dz. U. z 1952 r. Nr 47, poz. 316) i rozporządzenie wykonawcze z dnia 9 grudnia 1952 r. do tej ustawy (Dz. U. z 1952 r. Nr 52, poz. 342) przewidują wydanie orzeczeń o odszkodowaniu między innymi w razie zawinionego niepodjęcia w terminie kroków niezbędnych do ściągnięcia należności, jeśli na skutek tego należność uległa prekluzji. Ustawodawca przez użycie określenia "orzeczenie o odszkodowaniu" stwierdził więc istnienie szkody w razie ustalenia, że podjęcie w terminie kroków niezbędnych do ściągnięcia należności doprowadziłoby do zaspokojenia wierzyciela lub do zasądzenia należności przez właściwą komisję arbitrażową. Przesłanką omawianej odpowiedzialności odszkodowawczej jest więc ustalenie, że sprekludowana pretensja w istocie przysługiwała wierzycielowi i nadawała się ona do skutecznego jej poszukiwania w postępowaniu arbitrażowym.Sąd Wojewódzki w tym zakresie sprawy nie wyjaśnił, wobec czego wydał zaskarżony wyrok z uchybieniem art. 218 § 1 i 326 k.p.c. W szczególności Sąd Wojewódzki nie ustalił, czy powodowe Zakłady dobrze wykonały zlecone im pobielenie kotłów, czy policzyły prawidłowo wynagrodzenie za te roboty. czy reklamacja komendy M. O. co do wadliwości wykonania tych robót była zgłoszona na czas, tudzież czy i w jakim zakresie reklamacja ta była bezpodstawna. Dopiero w razie ustalenia, iż powodowym zakładom należało się od Komendy M. O. 1.627 zł 40 gr za pobielenie kotłów i że powodowe zakłady wygrałyby spór o tę należność w postępowaniu arbitrażowym, gdyby wytoczyły ten spór przed upływem prekluzji arbitrażowej, wchodziłaby w grę odpowiedzialność odszkodowawcza pozwanego. Brak ustaleń w powyższym zakresie pociąga za sobą z mocy art. 384 k.p.c. uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Ustalając wysokość odszkodowania za sprekludowanie wierzytelności Sąd z mocy art. 158 § 1 k.z. powinien uwzględnić wszelkie okoliczności sprawy, między innymi także fakt, iż sprekludowana kwota w razie przekazania jej na rachunek budżetu nadrzędnej jednostki b. dłużnika pozostaje nadal w sferze majątkowej Państwa w myśl zasady jedności własności państwowej. Sąd powinien również wziąć pod rozwagę, iż w ustroju socjalistycznym korzystanie z odpowiedzialności odszkodowawczej pracownika, który dopuścił do prekluzji nie może prowadzić do nadmiernego obciążenia pracownika i nie może podważać jego egzystencji lub pozbawiać go zainteresowania w wysokości zarobków.Wskazówki w kwestii ustalenia wysokości odszkodowania dostarcza art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 22 listopada 1952 r. o kontroli państwowej. W myśl tego przepisu łącznie z § 6 cytowanego rozporządzenia wykonawczego odszkodowanie nie może przekraczać trzykrotnej wysokości przeciętnej płacy pracownika za okres ostatnich trzech miesięcy, jeśli z przekroczenia osoby zobowiązanej do odszkodowania nie wynika zawiniona znaczna szkoda społeczna, uzasadniająca wszczęcie postępowania karnego. Przeto z reguły Sąd ustali wysokość odszkodowania w kwocie, nie przekraczającej sumy trzymiesięcznego uposażenia. Można jednak zasądzić wyższe odszkodowanie, gdy przemawia za tym np. znaczny stopień zawinienia pracownika, który nie podejmując w terminie kroków niezbędnych do ściągnięcia należności, wywołał znaczną szkodę. Jeśli zaś szkoda jest niższa od sumy trzymiesięcznych poborów sprawcy, zasada pełnego odszkodowania przemawia za zobowiązaniem osoby ponoszącej odpowiedzialność do wyrównania całej szkody, chyba że względy szczególne (nieznaczny stopień zawinienia tej osoby, jej ciężka sytuacja materialna w związku np. z nadmiernym obciążeniem na skutek choroby lub śmierci członka rodziny itp.) lub przyczynienie się poszkodowanego do wyrządzenia szkody - art. 158 § 2 k.z. uzasadniają ustalenie niższego odszkodowania.Z przyczyn wyżej wyłuszczonych należało odpowiedzieć twierdząco na pytanie przedstawione przez Sąd Wojewódzki. Mianowicie pracownik jednostki gospodarki uspołecznionej odpowiada wobec niej za szkodę jej wyrządzoną niezachowaniem ze swej winy rocznego terminu prekluzyjnego przewidzianego do zgłoszenia roszczenia do rozpoznania państwowej komisji arbitrażowej. Odpowiedzialność ta istnieje bez względu na to, czy sprekludowana kwota została przekazana na rachunek budżetu centralnego jednostki budżetowej nadrzędnej nad jednostką, która na skutek prekluzji nie zapłaciła tej sumy. Odpowiedzialność ta istnieje w zasadzie do wysokości trzykrotnej przeciętnej płacy pracownika za okres ostatnich trzech miesięcy, o ile względy szczególne nie uzasadniają ustalenia wyższego lub niższego odszkodowania.Do takich względów należy między innymi, jak już o tym była mowa, przyczynienie się innej osoby do wyrządzenia szkody W tym zakresie słusznie w rewizji wytknięto, iż Sąd Wojewódzki nie rozważył, czy do szkody nie przyczynił się główny księgowy powodowych zakładów, za którego zaniechania odpowiadają one w myśl art. 145 i 158 § 2 k.z. Fakt, że główny księgowy pisma z dnia 28 lipca 1951 r. nie przetrzymał (miał je tylko 5 dni), nie ma decydującego znaczenia. Do głównego księgowego - z mocy uchwały Rady Ministrów z dnia 20 stycznia 1950 r. w sprawie praw i obowiązków głównych (starszych) księgowych przedsiębiorstw i zakładów uspołecznionych (M. P. 1950 r. Nr A-26 poz. 280) należała kontrola terminowego ściągania należności od dłużników. Wobec wysłania rachunku do Komendy M. O. należność za pobielenie jej kotłów była zaksięgowana w powodowych Zakładach i główny księgowy był zobowiązany podjąć zawczasu kroki kontrolne, zapobiegające prekluzji tej należności. Gdyby główny księgowy podjął te kroki, to przed upływem terminu prekluzyjnego przynagliłby pozwanego do załatwienia sprawy.Pozwany w rewizji trafnie więc zarzucił, iż Sąd Powiatowy nie rozważył należycie kwestii winy głównego księgowego. Zaskarżony wyrok został przeto wydany z naruszeniem art. 145 i 158 § 2 k.z. w związku z wyżej przytoczonym przepisem uchwały Rady Ministrów z dnia 20 stycznia 1950 r. w sprawie praw i obowiązków głównych księgowych przedsiębiorstw i zakładów uspołecznionych. Dlatego z mocy art. 384 k.p.c. należało zaskarżony wyrok uchylić i przekazać sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania w myśl wskazań przytoczonych powyżej. Sąd powołany jest do rozpoznania sprawy. Nie podlega ona załatwieniu w trybie orzeczenia o odszkodowaniu z art. 21 ustawy z dnia 22 listopada 1952 r. o kontroli państwowej. Z mocy bowiem art. 21 ust. 6 tej ustawy Ministerstwo Kontroli Państwowej nie wydaje orzeczeń odszkodowawczych w razie pociągnięcia pracownika do odpowiedzialności sądowej. Pozwany zaś przed wejściem w życie cyt. ustawy został pociągnięty do odpowiedzialności sądowej przez wytoczenie powództwa.