I CR 32/79

SentencjaPo rozpoznaniu w dniu 6 kwietnia 1979 r. sprawy z powództwa Zbigniewa G. i Stefana K. przeciwko Wydawnictwom w W. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 8 listopada 1978 r., sygn. akt I C 1421/79; uchyla zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo (pkt I) oraz orzekającej o kosztach (pkt IV) procesu i w tym zakresie sprawę przekazuje Sądowi Wojewódzkiemu w W. do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktyczneW wykonaniu zobowiązania wynikającego z umowy wydawniczej z dnia 22 października 1970 r. powodowie wraz z Julianem K. i Przemysławem N. napisali i dostarczyli dzieło pt. "Ilustrowana encyklopedia dla wszystkich. Okrętownictwo", a pozwane Wydawnictwa zapłaciły im za to po 58 003 zł. W § 6 ust. 4 tej umowy wyraźnie zastrzeżono, że w wynagrodzeniu, jakie przypadnie za całość tego dzieła, "autorzy partycypują w częściach równych". Jednakże objętość arkuszy obejmujących hasła sygnowane przez poszczególnych autorów nie była jednakowa: w braku zastrzeżenia z § 6 ust. 4 wynagrodzenie autorskie Zbigniewa G. sięgałoby kwoty 87 744,40 zł, a dla powoda Stefana K. kwoty 76 679 zł. Powodowie twierdzili, iż klauzula pisma z dnia 28 września 1970 r., przy którym pozwane Wydawnictwa przesłały autorom do podpisu projekt umowy wydawniczej, że mimo wprowadzenia do umowy § 6 ust. 4 "w ostatecznym rozliczeniu brana będzie pod uwagę faktyczna objętość opracowanego materiału przez poszczególnych autorów" stanowi integralną część umowy i w powołaniu się na jej brzmienie żądali w pozwie wyrównania im wynagrodzeń autorskich do wyliczonych, z uwzględnieniem objętości sygnowanych przez każdego z nich arkuszy autorskich, kwot 87 745,40 zł i 76 675 zł. Pozwane Wydawnictwa wniosły o oddalenie powództwa zarzucając, że nie mają wobec powodów żadnego zadłużenia, skoro oni - nie przyjąwszy oferty tego pisma - umocowali wydawcę do podzielenia między twórców w równych częściach honorarium autorskiego za całość dzieła. Sąd Wojewódzki, podzieliwszy stanowisko zajęte przez powodów, uwzględnił powództwo - żądanie w nim także odsetek od kwoty 44 503 zł od 15 kwietnia 1976 r. do 19 grudnia 1977 r. - w całości. W rewizji zarzucającej naruszenie art. 65 § 2 i 72 kc pozwane Wydawnictwa wnosiły o zmianę zaskarżonego wyroku i o oddalenie powództwa. Rewizja jest uzasadniona. Można uznać za trafny zarzut, iż dowolnie przyjął Sąd Wojewódzki, że wzmianka zawarta w pochodzącym od pozwanych Wydawnictw w piśmie przewodnim, będąc jej integralną częścią, wyłączała możność stosowania między stronami § 6 ust. 4 umowy wydawniczej. Zawartą w tej klauzuli propozycję rozliczenia współautorów w sposób odmienny niż unormowano to w projekcie umowy wydawniczej można było potraktować tylko jako nową w tej kwestii ofertę wydawcy. Okoliczności wśród jakich została ona złożona nakazywały jednak przyjąć, że oferta przestała pozwane Wydawnictwa wiązać już z chwilą podpisania umowy wydawniczej bez jakichkolwiek zastrzeżeń w przedmiocie uregulowanych w niej zasad wynagradzania autorów (art. 66 § 1 kc).Taką wykładnię oświadczeń woli stron umacnia późniejsze zachowanie się autorów encyklopedii (art. 65 kc). Skoro w proponowanych zmianach i uzupełnieniach umowy wydawniczej nie poruszyli już tej kwestii, a po złożeniu zamówionego dzieła powodowie czynili starania o zorganizowanie spotkania autorów w celu "uzgodnienia słusznego podziału honorarium w oparciu o faktyczną objętość tekstów" każdego z nich, to wątpliwości nie ulega, że nawet w sposób dorozumiany nie przyjęli oni oferty wydawcy z dnia 28 września 1970 r. Jednakże z zobowiązania może wydawcę zwolnić wynagrodzenie twórcy w sposób dający się pogodzić z normującymi te kwestie (§ 3 ust. 1) przepisami obowiązującego i tu (§ 28) rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1972 r. w sprawie zasad i stawek wynagrodzenia autorów oraz zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie dzieł w formie książkowej (Dz. U. Nr 40, poz. 259), a zwłaszcza z jego § 16 ust. 1, według którego podstawę końcowego obliczenia wynagrodzenia stanowi objętość wydrukowanego tekstu i materiału ilustracyjnego, wyrażona w arkuszach autorskich. Części (artykuły, hasła) tworzące zamówioną encyklopedię opracowali samodzielnie poszczególni kontrahenci pozwanych Wydawnictw, ich wkłady w całość dzieła da się więc nie tylko wyróżnić, ale i bez szkody dla tej całości z niej wyłączyć; rezultatem ich współpracy - skoro nie przybrała ona postaci współtwórstwa (art. 11 Prawa autorskiego) - było więc dzieło zbiorowe. Jeżeli encyklopedia jest dziełem zbiorowym to prawo autorskie do haseł stanowiących poszczególne części tego dzieła służy ich twórcom. Treść tego prawa obejmuje zaś także prawo do honorarium autorskiego za wykorzystanie i rozpowszechnianie utworu. Oznacza to, że w wypadku, gdy utwór jest wynikiem współpracy kilku autorów, każdemu z nich przysługuje wynagrodzenie obliczone z reguły na podstawie wyrażonej w arkuszach autorskich objętości tekstu artykułów przez niego opracowanych (art. 10, 15Prawa autorskiego). Jednakże sankcja nieważności z art. 33 § 2Prawa autorskiego i z § 3 ust. 1 cyt. rozporządzenia odbiegających od tej zasady postanowień umowy może wejść w grę co do takich tylko kwestii, w odniesieniu do których rzeczywistym zamiarem ustawodawcy było wyłączyć autonomię woli stron. Tymczasem w tabeli wynagrodzeń autorów (poz. 45), stanowiącej załącznik do tego rozporządzenia, wyznaczonych w niej granicach: minimalnej (2 600 zł) i maksymalnej (6 000 zł), dano stronom swobodę w określaniu wysokości stawki wynagrodzenia autorskiego, która dla powodów i współpracujących z nimi autorów ustalono na 3 600 zł za arkusz. Dozwolone jest więc różnicowanie stawek wynagrodzeń za arkusz autorski tego samego dzieła, zwłaszcza w zależności od pracochłonności danego tematu i kwalifikacji twórcy. Jeżeli zamówione dzieło jest dziełem zbiorowym, decyzję co do tego, który z nich ma przygotować do druku daną część tego dzieła, wydawca pozostawia z reguły samym autorom, bez jego udziału więc twórcy rozstrzygają o tym, komu przydzielić do wykonania tak pracochłonny temat, który należałoby wynagrodzić stawką wyższą od średniej przypadającej za całość dzieła. Zakres pozostawionej stronom autonomii pozwala więc przyjąć, że imperatywny charakter przepisów normujących zasady i stawki wynagrodzeń nie sprzeciwia się zrealizowaniu przez wydawcę postanowienia umowy, w którym autorzy - zakładając przy jej zawieraniu zbliżony wkład pracy każdego z nich w całość zamówionego dzieła zbiorowego - wyrazili zgodę na podzielenie między nich w równych częściach wynagrodzenia przypadającego za to dzieło. Podobnymi motywami kierowali się powodowie wyrażając zgodę na podzielenie wynagrodzenia za encyklopedię w równych częściach między nich i dalszych autorów. Okoliczność, że ważne jest postanowienie umowy o równym podziale honorarium między twórców dzieła zbiorowego jednak nie oznacza, że w każdej sytuacji mogło zwolnić pozwane Wydawnictwa z zobowiązania wobec powodów rozdzielenia między autorów wynagrodzenia w sposób unormowany w tej umowie wydawniczej. Podpisując umowę wydawniczą z § 6 ust. 4 jednak powodowie nie mieli zamiaru zrzeczenia się na rzecz innych części przypadającego im wynagrodzenia (art. 65 § 2 kc, art. 30 § 1 Prawa autorskiego). Nie bez znaczenia pozostawało więc to, czy przedłożone przez poszczególnych autorów części encyklopedii stanowią odzwierciedlenie mniej więcej jednakowego wkładu pracy każdego z nich w to dzieło. Byłoby bowiem sprzeczne z ich wewnętrznym porozumieniem domaganie się przez twórcę, który w to dzieło włożył znacznie mniej pracy aniżeli pozostali autorzy, wynagrodzenia go w sposób wskazany wydawcy w umowie wydawniczej (art. 354 § 1 kc). Wzgląd na to, tudzież na ustawowe kryteria wynagrodzenia autorów, nakazywał więc pozwanym Wydawnictwom - powiadomionym na czas przez powodów, że wobec poważnej, wyrażającej się w kilku arkuszach tekstu, różnicy wkładu pracy poszczególnych twórców w przyjęte przez nie dzieło wnoszą o rozliczenie ich "w oparciu o faktyczną objętość tekstów" sygnowanych przez każdego z nich - wstrzymać się z wypłatą końcowego wynagrodzenia i uprawniał je do zwolnienia się z długu przez złożenie przedmiotu świadczenia do depozytu sądowego (art. 476 pkt 3 kpc). Postąpiwszy inaczej, dokonały więc te Wydawnictwa wypłaty na własne ryzyko (art. 452 kc). Wobec ujawnienia się przed tą wypłatą sporu, kto jest wierzycielem, zamknięcie rozprawy poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku powinno więc było poprzedzić zebranie materiału umożliwiającego Sądowi Wojewódzkiemu zajęcie stanowiska, czy wydawca spełnił świadczenie do rąk uprawnionego wierzyciela (art. 227, 316 § 1 kpc). Skoro przy jednolitej średniej stawce nie zawsze objętość arkuszy jest odbiciem rzeczywistego wkładu danego twórcy w dzieło zbiorowe, wyjaśnienia w związku z tym wymagało przede wszystkim, gdzie tkwi przyczyna tego, że wbrew przyjętemu założeniu zaistniały tak duże rozbieżności w objętości tekstów sygnowanych przez twórców poszczególnych części encyklopedii. Nie można bowiem a priori wyłączyć tego, iż mimo tych różnic wkłady poszczególnych autorów w całość dzieła znacznie od siebie nie odbiegały, skoro jest ogólnie wiadomo i to, że zwięzłe opracowanie tekstu jest bardziej pracochłonne od nadania mu redakcji obszernej, a interwenient uboczny, Juliusz K., zarzucił, iż do powstania różnic objętościowych doszło tylko wskutek tego, że powodowie nie dostosowali się do wymagania wydawcy skrócenia przez wszystkich autorów pierwszej wersji przedłożonych mu haseł. Wykazanie zaś, że mimo różnic w objętości tekstów i materiału ilustracyjnego wkład pracy powodów nie odbiega znacznie od wkładu dalszych autorów w całość dzieła, powinno prowadzić do oddalenia powództwa. W konsekwencji ich powództwo należało uwzględnić ewentualnie w odpowiedniej części, gdyby się okazało, że te poważne różnice objętościowe były następstwem niewykonania tylko przez dalszych autorów przyjętego na siebie obowiązku opracowania przydzielonych im haseł.W takim wypadku należałoby twórców rozliczyć w oparciu o umówioną stawkę i objętość sygnowanych przez każdego z nich arkuszy autorskich. Zaskarżony wyrok nie zawiera jednak ustaleń potrzebnych do zajęcia stanowiska w tej kwestii (art. 227, 232, 316 § 1 kpc), co konkretyzuje podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3 kpc i prowadzi do uchylenia tego orzeczenia w całości (art. 388 § 1 kpc). Pozwane Wydawnictwa bowiem zaprzeczyły i temu, by opóźniły się w wypłacie powodom bezspornego wynagrodzenia, a materiału faktycznego co do tej kwestii się odnoszącego Sąd Wojewódzki także nie zebrał (art. 481 kc). W toku ponownego rozpoznawania sprawy Sąd Wojewódzki będzie miał na uwadze wskazania wyżej podane. Wyjaśnienie przyczyn, które doprowadziły do tak znacznych różnic objętościowych tekstów sygnowanych przez poszczególnych autorów, będzie wymagało przeprowadzenia dowodów m.in. z zeznań interwenienta ubocznego, Juliusza K., tudzież ponowienia dowodu z przesłuchania stron.Jeśli zaś fakty przez nich wniesione potwierdzą zarzuty interwenienta ubocznego, biegły powinien wyjaśnić, w jakim zakresie dodatkowa praca dalszych autorów, ze względu na jakość przydzielonych im tematów oraz wyrażająca się w skracaniu tylko przez nich bezbłędnych tekstów, może równoważyć różnice objętościowe obrazowane wielkością haseł opracowanych przez poszczególnych autorów. O kosztach postępowania rewizyjnego orzeczono w myśl art. 393 § 1 i 108 § 2 kpc.