I CR 428/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Masłowski. Sędziowie: Z. Wiszniewski (sprawozdawca), H. Brzezińska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryka i Jana Ż. przeciwko Katarzynie i Mieczysławowi Ż. o wydanie plonów bądź zapłatę równowartości, na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Powiatowego w Aleksandrowie Kuj. z dnia 18 czerwca 1964 r.,zaskarżony wyrok uchylił i umorzył postępowanie w sprawie; poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneZ akt załączonych do akt sprawy niniejszej wynika, że w dniu 12.IX.1959 r. wpłynął wniosek o dział spadku po Kazimierzu Ż., zgłoszony m.in. przez powodów (z niniejszej sprawy), w którym jako "przeciwnicy wniosku" podani zostali pozwani (z niniejszej sprawy).Postępowanie w owej sprawie działowej zakończyło się wydaniem w dniu 8.VIII.1962 r. przez Sąd Powiatowy postanowienia działowego orzekającego podział gospodarstwa rolnego w naturze, m.in. na rzecz strony (z niniejszej sprawy), a nie zawierającego żadnego orzeczenia co do roszczeń wymienionych w art. 151 § 1 post. spadk. Postanowienia tego nikt nie zaskarżył.W niniejszej sprawie powodowie wnieśli w dniu 6.IV.1961 r. (a więc w toku powyższego postępowania działowego) pozew o wydanie im przez pozwanych określonych ilości produktów rolnych twierdząc, że po śmierci ojca pozwani zabrali plony te z nieruchomości użytkowanej przez powodów. Sąd Powiatowy zawiesił na zasadzie art. 191 k.p.c. postępowanie ze względu na toczące się postępowanie o dział spadku. Postanowienia tego nikt nie zaskarżył. Po podjęciu na wniosek powodów zawieszonego postępowania Sąd Powiatowy oddalił powództwo z następującym uzasadnieniem. W postępowaniu działowym powodowie nie podnosili pretensji dochodzonych w niniejszym pozwie. W postanowieniu o dziale spadku pretensje te nie zostały uwzględnione i nikt z powodów nie złożył rewizji, tak że postanowienie to uprawomocniło się. Zgodnie z art. 151 § 2 dekretu o postępowaniu spadkowym powodowie powinni byli swych roszczeń dochodzić w postępowaniu działowym. Jeśli postanowienie o dziale spadku ich pretensji nie uwzględniało, to trzeba to postanowienie zaskarżyć. Skoro tego nie uczynili, muszą ponosić konsekwencje przewidziane w art. 151 § 2 dekretu o post. spadkowym, gdyż po zakończeniu postępowania działowego nie mogą powodowie podnosić pretensji z tytułu pobranych przez pozwanych pożytków. Pozwani bowiem, zgadzając się na przyznanie udziału powodom w takiej wartości i powierzchni, jak określono w postanowieniu działowym, mogli mieć na uwadze również zaspokojenie pretensji do pobranych przez pozwanych pożytków ze wspólnej masy działowej.Uzasadnienie prawnePowyższy wyrok Sądu Powiatowego zaskarżyli powodowie rewizją. Sąd Wojewódzki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, a Sąd Najwyższy przejąwszy sprawę do rozpoznania zważył, co następuje:Powodowie zarzucają, że dochodzone roszczenie nie należy do roszczeń wymienionych w art. 151 § 1 dekretu o post. spadk., lecz jest roszczeniem przeciwko kuratorom spadku o odszkodowanie za zabranie powodom ich indywidualnego mienia. Zarzut ten jest chybiony. Powodowie nie opierali wcale powództwa na twierdzeniu o kuratorze spadku; takiego twierdzenia w ogóle nie było. Plony, o które chodzi, pochodzą z gospodarstwa spadkowego. Jeżeli spadkobiercy w drodze umowy podzielili między siebie to gospodarstwo rolne quoad usum, to w świetle wytycznych Sądu Najwyższego z 28.IX.1963 r. (OSNCP zesz. 2/1964, poz. 22) umowa taka jest nieważna. Gospodarstwo pozostało więc nadal wspólne i niepodzielone. Skoro zaś przedmiotem procesu jest roszczenie o plony zabrane przez pozwanych ze wspólnej nieruchomości spadkowej, roszczenie to - jako roszczenie o pobrane dochody - jest jednym z roszczeń wymienionych w art. 151 § 1 post. spadk., jak to trafnie przyjął Sąd Powiatowy.Powodowie zarzucają następnie, że zaskarżony wyrok pozbawia powodów ich praw. Jednakże nie Sąd Powiatowy pozbawił powodów ich praw, ale - jak to trafnie wyjaśnił Sąd Powiatowy - sami powodowie pozbawili się w toku sprawy możliwości uzyskania uwzględnienia swego żądania.Sąd Najwyższy wyjaśnił już w swej uchwale z dnia 26.X.1961 r. (OSN 1/1963 r., poz. 3, str. 15 - z poprawką błędu drukarskiego zamieszczoną na ostatniej stronie OSN 3/1963), że jeżeli uczestnik działu nie wytoczył przeciwko innemu uczestnikowi działu powództwa roszczenie z tytułu pobranych dochodów (pożytków z nieruchomości sądowej) przed wszczęciem postępowania działowego, to roszczenia tego może dochodzić wyłącznie przez zgłoszenie w postępowaniu działowym żądania zasądzenia go od innego uczestnika działu. Innymi słowy: jeżeli o powyższe roszczenie jednego uczestnika działu względem innego uczestnika działu nie został przed wszczęciem postępowania działowego wytoczony proces, to wówczas jedyną drogą do dochodzenia tego roszczenia jest postępowanie działowe; od chwili wszczęcia postępowania działowego innej drogi już nie ma.Obie strony były uczestnikami działu. W postępowaniu działowym powodowie nie zgłosili swego roszczenia względem pozwanych, wytoczyli natomiast odrębne powództwo w toku postępowania działowego. Sąd, do którego wpłynął pozew powodów, powinien był - dowiedziawszy się o toczącym się postępowaniu działowym - potraktować pozew (art. 137 § 1 zdanie ostatnie k.p.c.) jako wniosek zgłoszony w postępowaniu działowym. Sąd jednak nie tylko tego nie uczynił, ale nawet w uwzględnieniu wniosku pozwanych zawiesił postępowanie do czasu zakończenia postępowania działowego - z powodu rzekomej prejudycjalności.Gdyby powodowie zaskarżyli to postanowienie zawieszające postępowanie, to zażalenie musiałoby osiągnąć skutek i doprowadzić do prawidłowego uporządkowania sprawy, a mianowicie do zakwalifikowania "pozwu" powodów jako wniosku zgłoszonego w postępowaniu działowym i do włączenia "pozwu" do sprawy o dział spadku. Jednakże powodowie nie zaskarżyli postanowienia zawieszającego postępowanie ani też nie zgłosili wniosku o podjęcie postępowania przed zakończeniem postępowania działowego, w następstwie czego postępowanie działowe zakończyło się, a prawomocne postanowienie działowe nie zawiera żadnego rozstrzygnięcia o roszczeniu powodów. Powodowie nie dokonali żadnej czynności zmierzającej do skorygowania postanowienia działowego, ani nie zgłosili wniosku o uzupełnienie go, ani nie wnieśli rewizji.Jeżeliby nawet potraktować wniosek powodów o podjęcie zawieszonego postępowania w niniejszej sprawie jako wadliwie nazwaną rewizję od postanowienia działowego, to rewizja ta byłaby znacznie spóźniona.Jeżeli prawomocne postanowienie działowe nie zawiera rozstrzygnięcia o roszczeniu uczestnika działu z art. 151 § 1 post. spadk., to w gruncie rzeczy jest już obojętne, czy uczestnik działu zgłosił to roszczenie w postępowaniu działowym, lecz sąd to żądanie przeoczył, czy też uczestnik nie zgłosił go wcale. W obu bowiem wypadkach postanowienie działowe nie zawiera orzeczenia o tym roszczeniu, a w żadnym innym postępowaniu nie wolno już o nim orzekać, chyba że proces o nie został wytoczony przed wszczęciem postępowania działowego.W niniejszym procesie, wytoczonym w toku postępowania działowego, powodowie zmierzają do uzyskania orzeczenia, jakie mogłoby zapaść wyłącznie w postanowieniu działowym. Jeżeliby postępowanie działowe było jeszcze w toku, byłoby aktualne przekazanie niniejszej sprawy do rozpoznania w tymże postępowaniu działowym. Skoro jednak postępowanie działowe zakończyło się prawomocnym działem, to nie istnieje już droga do rozpoznawania roszczeń powodów. Dlatego też postępowanie w sprawie ulega umorzeniu. Przez wniesienie rewizji powodowie osiągają więc tylko to, że zamiast orzeczonego przez Sąd Powiatowy oddalenia powództwa, postępowanie w sprawie ulega umorzeniu.