I CR 850/59

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Piotra R. przeciwko Rzemieślniczej Spółdzielni Pracy Fryzjerów w L. o przywrócenie do pracy, po rozpoznaniu rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego wniesionej na skutek podania pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 19 maja 1959 r., rewizję nadzwyczajną oddalił;zlecił Sądowi Powiatowemu w Lublinie pobranie wpisu od nadzwyczajnej rewizji.Uzasadnienie faktyczneUwzględniając żądanie pozwu Piotra R. Sąd Powiatowy w Lublinie wyrokiem z dnia 12 listopada 1958 r. przywrócił go do pracy jako kierownika - kasjera punktu usługowego pozwanej Spółdzielni, stwierdzając, że wypowiedzenie powodowi spółdzielczego stosunku pracy, dokonane przez pozwaną Spółdzielnię pismem z dnia 10 kwietnia 1958 r. w oparciu o uchwałę Nr 42 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1958 r. - w sprawie zadań polityki zatrudnienia w uspołecznionych zakładach pracy (M. P. 1958 r. Nr 16 poz. 100), nastąpiło bez uzasadnionych podstaw prawnych i było bezskuteczne, ponieważ powód był w stanie pełnić dotychczasowe swe obowiązki, a nie miał on warunków ustawowych do otrzymania renty inwalidzkiej względnie starczej.Rewizję pozwanej Spółdzielni, wniesioną od tegoż wyroku, Sąd Wojewódzki w Lublinie wyrokiem z dnia 19 maja 1959 r. CR 564/59 oddalił, podkreślając w uzasadnieniu, że wspomniana Uchwała Rady Ministrów nr 42 miała na celu m.in. likwidację przerostów w zatrudnieniu, nie uzasadniała jednakże traktowania członków spółdzielni pracy na równi z pracownikami najemnymi, ponieważ na spółdzielni ciąży obowiązek zatrudnienia członka spółdzielni dopóty, dopóki trwa stosunek członkostwa, z wyjątkiem przypadków przewidzianych w § 17 statutu wzorcowego (Monitor Spółdzielczy Nr 11 z 1952 r.). Podkreślenie różnicy, między spółdzielczym a pracowniczym stosunkiem pracy znalazło zdaniem Sądu Wojewódzkiego swój wyraz w uchwale Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy (CZSP) Nr 89 z dnia 28 marca 1958 r. w sprawie uporządkowania spraw zatrudnienia w jednostkach organizacyjnych spółdzielczości pracy, która przewidywała specjalny tryb postępowania w wypadku wypowiedzenia zatrudnienia członkowi spółdzielni pracy. W szczególności według poglądu Sądu Wojewódzkiego powód został pozbawiony zatrudnienia bez przeprowadzenia nakazanej w tej uchwale analizy jego stanowiska jako członka Spółdzielni i wbrew wytycznym zawartym w Uchwale Zarządu CZSP Nr 89, a wydanej w wykonaniu wymienionej uchwały Nr 42.Wymienione wyroki zaskarżył Prokurator Generalny PRL rewizją nadzwyczajną wniesioną w dniu 19 listopada 1959 r. Rewizja nadzwyczajna zarzuca, że wyroki te zostały wydane z obrazą przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię postanowień uchwałę Nr 42 Rady Ministrów z dnia 26 lutego 1958 r. - w sprawie zadań polityki zatrudnienia w uspołecznionych zakładach pracy (M. P. 1958 r. Nr 16 poz. 100), uchwały Zarządu CZSP z dnia 28 marca 1958 r. (Biuletyn CSZP z dnia 12 kwietnia 1958 r. Nr 8), postanowienia § 17 statutu wzorcowego (Monitor Spółdzielczy Nr 11 z 1952 r.) oraz naruszają interes Państwa Ludowego, związany z prawidłową realizacją zadań Państwa w uporządkowaniu stanu zatrudnienia w jednostkach gospodarki uspołecznionej. Wedle rewizji nadzwyczajnej pozbawienie powoda zatrudnienia było zgodne z wymienionymi aktami prawnymi, gdyż Zarząd i Rada Nadzorcza pozwanej Spółdzielni, działając na polecenie nadrzędnych władz spółdzielczych, zgodnie z założeniami uchwały Rady Ministrów Nr 42 i uchwały Zarządu CZSP Nr 89 dokonały z udziałem czynnika społecznego nakazanej analizy stanu zatrudnienia pozwanej Spółdzielni i stwierdziły, że etat zajmowany przez powoda jest zbędny, ekonomicznie niecelowy i powodujący deficyt Spółdzielni. W związku z tą analizą i biorąc nadto pod uwagę, że powód nie może podjąć się innej produktywnej pracy w Spółdzielni, a ma kwalifikacje do uzyskania renty inwalidzkiej, pozwana Spółdzielnia wypowiedziała powodowi umowę o pracę, powołując się na uchwałę Rady Ministrów Nr 42.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarówno Sądy obu instancji, jak i rewizja nadzwyczajna bierze za podstawę oceny, czy istniały podstawy do pozbawienia powoda zatrudnienia, wymienione wyżej uchwały: Rady Ministrów i Zarządu CZSP, przy czym sądy doszły do wniosku, że zasady wyrażone w tych uchwałach zostały przez pozwaną Spółdzielnię naruszone i dlatego zwolnienie powoda było nieprawidłowe, zaś rewizja nadzwyczajna dowodzi, że przesłanki uzasadniające w świetle tych uchwał zwolnienie powoda zostały zachowane. Jednakże takie postawienie sprawy jest błędne, bowiem nie liczy się z charakterem wspomnianych aktów normatywnych. Ponieważ akty te nie są ani ustawami, ani rozporządzeniami lub zarządzeniami wykonawczymi, nie mogły one kształtować praw i obowiązków strony w sposób odmienny niż to wynika z obowiązujących ustaw oraz - wobec tego, że w sprawie chodzi o sytuację prawną członka spółdzielni - zgodnych z tymi ustawami postanowień statutu. Odmienne stanowisko, reprezentowane na rozprawie w Sądzie Najwyższym przez pełnomocnika pozwanej, który twierdził, że wspomniane uchwały przewidują dodatkową, nieznaną statutowi przyczynę jednostronnego zwolnienia z pracy członka spółdzielni pracy, jest sprzeczne z art. 15 ust. 3 oraz art. 33 ust. 2 Konstytucji.Zresztą z treści wymienionych uchwał wynika w sposób oczywisty, że wydające je organy bynajmniej nie pretendowały do kształtowania praw obywateli w sposób inny, niż to czynią obowiązujące ustawy. Uchwały te zawierają bowiem jedynie zalecenia, aby ze względu na znaczne w czasie ich wydania przerosty w zatrudnieniu zakłady pracy dążyły do zlikwidowania tego anormalnego i z punktu widzenia gospodarczego wysoce szkodliwego stanu, zlikwidowania - rzecz oczywista - w sposób zgodny z obowiązującymi przepisami. Uchwały, o których mowa, nie przewidywały przy tym przyczyn zwalniania pracowników w sensie prawnym, lecz wskazywały jakimi względami gospodarczymi i społecznymi należy się kierować przy wyborze pracowników, którzy mają być zwolnieni.Jeśli chodzi o Uchwałę Zarządu CZSP Nr 89, która przede wszystkim jest miarodajna dla sprawy niniejszej, to na taki jej charakter wskazuje jej redakcja. Tak więc w jej § 1 wyraźnie powiedziano, że CZSP zaleca radom nadzorczym (komisjom rewizyjnym) spółdzielni oraz zarządom spółdzielni szczegółowe przeanalizowanie stanu zatrudnienia w spółdzielniach, a w § 5 wyraźnie powiedziano, że rozwiązanie stosunku pracy z członkiem spółdzielni może nastąpić w trybie ustalonym w statucie i tylko z wyjątkowo ważnych przyczyn gospodarczych lub organizacyjnych, a więc przyczyn, które są podane w § 28 statutu wzorcowego z 1957 r. Uchwała wyraźnie zatem nawiązuje do statutu i nakazuje uszanowanie jego postanowień. Okoliczność, że w § 5 w dalszym ciągu powiedziano, iż za ważną przyczynę rozwiązania stosunku pracy z członkiem spółdzielni pracy może być uważany nadmierny stan zatrudnienia w spółdzielni, bynajmniej nie oznacza, że zamierzeniem uchwały jest wprowadzenie nowej przyczyny rozwiązania tego stosunku przez spółdzielnię; ta wzmianka w uchwale i stanowi jedynie - jak najbardziej zresztą prawidłową - wykładnię § 28 statutu, w olbrzymiej bowiem większości przypadków brak zatrudnienia jest gospodarczo i organizacyjnie ważną przyczyną rozwiązania stosunku pracy z członkiem spółdzielni pracy.W świetle powyższych wyjaśnień ocena, czy powód został zwolniony z pracy prawidłowo, powinna być dokonana nie pod kątem widzenia naruszenia lub braku naruszenia wspomnianych uchwał, lecz pod kątem zgodności tego zwolnienia ze statutem; w rachubę przy tym wchodzi nie powołany błędnie przez Sąd Powiatowy statut wzorcowy z 1952 r., lecz z 1957 r., jest bowiem poza sporem, że powoda pozbawiono zatrudnienia już w czasie, gdy ten ostatni statut obowiązywał w pozwanej Spółdzielni.Jak to wynika z § 28 statutu z 1957 r. niezawinione przez członka rozwiązanie spółdzielczego stosunku pracy może nastąpić za uprzednim wypowiedzeniem (z zachowaniem terminów przewidzianych dla wypowiedzenia umowy o pracę), ale pod dwoma warunkami: a) że takie rozwiązanie uzasadnia wyjątkowo ważna przyczyna gospodarcza lub organizacyjna oraz b) że przyczyna ta jest przewidziana w regulaminie, uchwalonym przez walne zgromadzenie. Ten ostatni wymóg nie ma przy tym charakteru wyłącznie porządkowego, lecz stanowi dodatkową gwarancję dla członków, że nie będą oni pozbawieni zatrudnienia bezpodstawnie i narażeni na związane z tym szkody lub co najmniej kłopoty, wyrażające się w konieczności przymusowej realizacji swych praw.Jest poza sporem, że w czasie, gdy rozwiązano z powodem stosunek pracy, taki regulamin w pozwanej Spółdzielni nie był jeszcze uchwalony. Tym samym przepis § 28 statutu nie mógł być przez tę Spółdzielnię realizowany. Jeśli przeto otrzymała ona wiążące ją zalecenie CZSP, aby dokonać likwidacji zbędnych etatów, to powinna była przedtem zwołać walne zabranie w celu uchwalenia takiego regulaminu. W braku takiego regulaminu zwolnienie powoda było niezgodne ze statutem.Nie jest trafne twierdzenie pełnomocnika pozwanej, wysunięte na rozprawie w Sądzie Najwyższym, iż regulamin nie mógłby przecież przewidywać (i obecnie obowiązujący regulamin nie przewiduje) takiej przyczyny zwolnienia rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy, jak kompresja etatów. Twierdzenie to jest dlatego nieuzasadnione, że przywiązuje wagę jedynie do brzmienia tych słów, a nie liczy się z wyrażoną w nich treścią. Termin "kompresja etatów" jest terminem technicznym, używanym w praktyce administracyjnej, a nie oznaczającym nic innego, jak tylko dostosowanie stanu zatrudnienia do rzeczywistych potrzeb urzędu czy przedsiębiorstwa, a więc zwalnianie pracowników, których zatrudnienie nie jest gospodarczo uzasadnione. Rzecz oczywista, że taką najbardziej typową zresztą przyczynę rozwiązania spółdzielczego stosunku pracy regulaminy mogą przewidywać i przewidują.W świetle dotychczasowych wyjaśnień za pozbawioną istotnego dla sprawy znaczenia należy uznać okoliczność - nad którą obydwa sądy oraz rewizja nadzwyczajna głównie się zastanawiają - czy istniały gospodarcze i społeczne przyczyny do rozwiązania z powodem spółdzielczego stosunki pracy. Skoro bowiem jedna z koniecznych przesłanek tego zwolnienia nie została zachowana, jest bez znaczenia, czy inna przesłanka został spełniona.Dodać wypada, że na brak regulaminu, jak na przyczynę nieważności rozwiązania z powodem stosunku pracy, wskazał, ale jedynie dodatkowo, Sąd Powiatowy.Z zasad powyższych, skoro zaskarżone wyroki okazały się uzasadnione, rewizję nadzwyczajną należało z mocy art. 383 w zw. z art. 398 k.p.c. oddalić.