I CR 869/58

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Krzyżanowski (sprawozdawca). Sędziowie: L. Konic, J. Kamiński.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Jana Szczepana L. o ubezwłasnowolnienie Katarzyny M., po rozpoznaniu rewizji kuratora Katarzyny M. na postanowienie Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 10 lutego 1958 r.,uchylił zaskarżone postanowienie i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu dla m. st. Warszawy w innym składzie.Uzasadnienie faktyczneNa wniosek Jana Szczepana L. Sąd Wojewódzki postanowieniem z dnia 10 lutego 1958 r. ubezwłasnowolnił częściowo z powodu choroby psychicznej (psychozy maniakalno-depresyjnej) matkę wnioskodawcy Katarzynę M., ur. 25.VIII.1890 r.W uzasadnieniu powyższego postanowienia Sąd przytoczył, że Katarzyna M. została przesłuchana w drodze pomocy sądowej przez Sąd Powiatowy w Gorzowie z udziałem biegłego psychiatry. Na podstawie akt szpitalnych i historii choroby biegły stwierdził, że Katarzyna M. choruje psychicznie od 1929 r. W szpitalu w Tworkach przebywała czterokrotnie. Ostatnio przebywa w Zakładzie dla nieuleczalnie chorych w K. od 23.III.1954 r. Cały czas była leczona z powodu choroby psychicznej: psychozy maniakalno-depresyjnej. Biegły po zbadaniu Katarzyny M. potwierdził tę diagnozę. Ponieważ w okresach zdrowia badana może pokierować częściowo swoim postępowaniem i załatwiać swoje sprawy, nie zachodzi, zdaniem biegłego, konieczność całkowitego ubezwłasnowolnienia chorej, natomiast celowe jest częściowe jej ubezwłasnowolnienie.W świetle tych ustaleń Sąd Wojewódzki, uznając za zbędne ponowne przesłuchanie Katarzyny M., jak również wzywanie jej do Sądu i doręczanie pism sądowych, na zasadzie art. 10 § 1 p.o.p.c. oraz art. 242 i 326 k.p.c. orzekł jak w sentencji.W toku postępowania w I instancji wyznaczony został dla Katarzyny K. doradca tymczasowy w osobie wnioskodawcy oraz kurator dla strzeżenia jej praw w tym postępowaniu w osobie adwokata M.S.Powyższe postanowienie zaskarżył rewizją kurator Katarzyny M., zarzucając naruszenie art. 4, 5 i 15 dekretu z dnia 29.VIII.1945 r. w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie, w związku z czym wnosi o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał rewizję za zasługującą na uwzględnienie.Przede wszystkim stwierdzić należy, że ustalenie Sądu, jakoby Katarzyna M. była przesłuchana przez Sąd Powiatowy w Gorzowie, sprzeczne jest z materiałem sprawy. Jak wynika bowiem z protokołu posiedzenia sądowego z dnia 4.VI.1957 r., uczestniczka postępowania nie tylko nie była przesłuchana w tym dniu przez Sąd Powiatowy w Gorzowie, lecz w aktach sprawy brak w ogóle śladu, by kiedykolwiek była zawiadomiona o toczącym się postępowaniu. Z wyjaśnień biegłego złożonych w dniu 4.VI.1957 r. wynika tylko, że badał on Katarzynę M. w dn. 28.V.1957 r. w jej obecnym miejscu pobytu.Uzasadniony jest zarzut naruszenia art. 4, 5 i 15 dekretu z dnia 29.VIII.1945 r. w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie, a to przez niedoręczenie uczestniczce postępowania wniosku o ubezwłasnowolnienie, niewysłuchanie jej i niewzywanie na terminy oraz przez ustanowienie dla niej kuratora pomimo braku dostatecznych podstaw, na co wskazywał kurator na posiedzeniu Sądu w dniu 7.II.1958 r.Stosownie do art. 4 dekretu z 29.VIII.1945 r. uczestnikami postępowania są z mocy samego prawa - prócz wnioskodawcy - osoba, która ma być ubezwłasnowolniona, jej przedstawiciel ustawowy oraz - w wypadku, gdy chodzi o ubezwłasnowolnienie z powodu choroby psychicznej - Prokurator.Wynika więc z powyższego, zwłaszcza w związku z przepisem art. 18 k.p.n., że osobie, której postępowanie dotyczy, powinien być doręczony w każdym razie odpis wniosku celem zawiadomienia jej o wszczęciu postępowania oraz umożliwienia jej zgłoszenia wyjaśnień i obrony swych interesów, a to tym bardziej, że w początkowym stadium postępowania sąd z reguły nie dysponuje dostatecznym materiałem do oceny, czy zachodzą przesłanki zastosowania art. 5 dekretu.Przepisy dekretu w sprawie postępowania o ubezwłasnowolnienie nie uchylają obowiązku sądu zawiadomienia osoby bezpośrednio zainteresowanej o wszczęciu postępowania jej osobiście dotyczącego. Przeciwnie, ze względu na doniosłość społeczną tej kategorii spraw oraz w celu zapobieżenia możliwym nadużyciom tego postępowania ze szkodą osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, przepisy dekretu z 29.VIII.1945 r. dążą do zapewnienia tej osobie w jak najszerszej mierze możności wypowiedzenia się, nakazując sądowi w postanowieniach art. 6 § 2, 13 § 2 i 15 § 1 wysłuchanie tej osoby przed wydaniem orzeczenia. Zauważyć należy, że w sprawach o ubezwłasnowolnienie z powodu choroby psychicznej, umożliwienie osobie, której postępowanie dotyczy, złożenia osobistych wyjaśnień ma nie tylko służyć obronie jej interesów, lecz również dostarczyć sądowi orzekającemu - przez odebranie bezpośrednich wrażeń łącznie z opinią biegłego lekarza - dostatecznych podstaw do oceny jej stanu zdrowia i związanej z tym celowości ubezwłasnowolnienia częściowego lub całkowitego.Przepis art. 5 § 1 dekretu o postępowaniu o ubezwłasnowolnienie, upoważniający, w wypadkach w nim określonych do zaniechania przez sąd czynności wymaganych przez art. 6 § 2, 13 § 2 i 15 § 1, nie dotyczy obowiązku zawiadomienia osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, o wszczęciu postępowania; wymieniony art. 5 może się odnosić tylko do dalszego stadium postępowania, w toku którego sąd będzie mógł uzyskać konkretne dane dające podstawę do uznania, że wysłuchanie uczestnika postępowania lub doręczenie mu pism sądowych jest bezwzględnie niecelowe.Niezawiadomienie przeto osoby, która ma być ubezwłasnowolniona z powodu choroby psychicznej, o wszczęciu postępowania, jak również niezawiadomienie o terminach rozpraw prokuratora, który z mocy samego prawa jest uczestnikiem tego postępowania, narusza istotne przepisy postępowania (art. 4 dekretu z 22.VIII.1945 r. i art. 18 i 24 k.p.n.) i powoduje nieważność postępowania.Artykuł 5 § 1 dekretu o post. o ubezwłasn., zawierający odchylenie od ogólnych zasad, którymi kierował się ustawodawca wprowadzając szczególny tryb postępowania w sprawach o ubezwłasnowolnienie, ma niewątpliwie charakter wyjątkowy i powinien być stosowany strictissime, a więc szczególnie ostrożnie, i tylko wówczas, gdy zachodzą przesłanki w nim wymienione. Podstawową zaś jego przesłanką jest prawidłowe ustalenie, że stan zdrowia osoby, stwierdzony orzeczeniem biegłego, czyni wzywanie jej do stawiennictwa lub wysłuchania bezwzględnie niecelowym.Pogląd Sądu Wojewódzkiego o zbędności "ponownego" przesłuchania Katarzyny M. - pomijając, że jest oparty na błędnym założeniu, że była ona już raz wysłuchana przez Sąd Powiatowy w Gorzowie - nie jest należycie uzasadniony i nie znajduje oparcia w materiale sprawy, skoro Sąd Wojewódzki nie przytacza żadnych konkretnych okoliczności związanych z obecnym stanem zdrowia uczestniczki postępowania, które mogłyby wskazywać, że jej wysłuchanie, chociażby przez sędziego wezwanego, było bezwzględnie niecelowe.Wniosku takiego nie usprawiedliwia w szczególności opinia biegłego lekarza, który co do celowości wysłuchania Katarzyny M. w ogóle się nie wypowiedział, a oceniając obecny stan jej zdrowia, stwierdził, że Katarzyna M. jest spokojna, kontakt z nią jest bardzo dobry, jest dobrze zorientowana, odpowiada rzeczowo na pytania i nie wykazuje urojeń, omamów ani rozkojarzeń. Przytoczone wyniki badania obecnego stanu psychiki Katarzyny M. nie tylko nie przemawiają za bezwzględną niecelowością jej wysłuchania, lecz jak to trafnie podnosi skarżący, mogły nasunąć wątpliwości co do celowości samego ubezwłasnowolnienia.W ustalonych okolicznościach sprawy brak było przeto dostatecznych podstaw do zaniechania wysłuchania Katarzyny M., jak również niedoręczenia jej pism sądowych, odmienny zaś pogląd Sądu Wojewódzkiego narusza art. 5 § 1 i art. 15 § 1 dekretu z dnia 29.VIII.1945 r., co mogło mieć wpływ na ostateczne rozstrzygnięcie.Z tych samych względów nie było uzasadnione i uchybiało art. 5 § 2 dekretu ustanowienie dla Katarzyny M. kuratora, skoro w myśl tego przepisu ustanowienie kuratora jest niezbędne tylko w razie istnienia przesłanek wymienionych w § 1 tegoż artykułu.Nadmienić. wreszcie należy, że zgodnie z art. 6 § 2 dekretu ustanowienie doradcy tymczasowego powinno być poprzedzone wysłuchaniem osoby, która ma być ubezwłasnowolniona, a skuteczność postanowienia w tym przedmiocie uzależniona była od jego doręczenia tej osobie (art. 6 § 3), czego jednak zaniedbano.Jak wynika z treści przepisu art. 10 p.o.p.c. i jego logicznej wykładni, stan chorobowy i przesłanki uzasadniające celowość ubezwłasnowolnienia muszą istnieć w dacie orzekania o ubezwłasnowolnieniu. Jak słusznie jednak podnosi rewizja, zebrany w sprawie materiał nie wyłączał wniosku, że obecny stan zdrowia Katarzyny M. wykazał tak znaczną poprawę, iż celowość jej ubezwłasnowolnienia, nawet częściowego może budzić wątpliwości.Wprawdzie biegły wypowiedział się pozytywnie co do celowości częściowego ubezwłasnowolnienia, jednakże powyższy jego pogląd, jako wykraczający poza kompetencje biegłego lekarza, podlegał w myśl art. 242 k.p.c, własnej ocenie Sądu i nie mógł być przyjęty bezkrytycznie. Szczególnie wnikliwe rozważenie tego zagadnienia i sprawdzenie trafności konkluzji opinii oraz jej zgodności z materiałem sprawy było tym bardziej konieczne, że wniosek końcowy biegłego nie był należycie uzasadniony, że jak można wnosić z treści protokołu z dnia 4.VI.1957 r., ocena stanu zdrowia Katarzyny M. opierała się raczej na szpitalnych kartach choroby z ubiegłego okresu, a nie na konkretnych objawach chorobowych doby obecnej, których biegły nie stwierdza poza oświadczeniem badanej, że raz w miesiącu jest jej smutno i wówczas płacze.Skoro więc Sąd Wojewódzki oparł swe orzeczenie jedynie na niedostatecznej opinii biegłego co do stanu zdrowia Katarzyny M., sam natomiast nie poczynił właściwych ustaleń, które umożliwiałyby kontrolę trafności oceny co do celowości częściowego ubezwłasnowolnienia Katarzyny M. - zaskarżone postanowienie również z tego powodu nie mogło być utrzymane w mocy.Z tych względów i na zasadzie art. 384 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.