I CSK 1123/23

I CSK 1123/23 POSTANOWIENIE 29 lutego 2024 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Monika Koba na posiedzeniu niejawnym 29 lutego 2024 r. w Warszawie w sprawie z powództwa M. C. przeciwko K. G. o zapłatę, na skutek skargi kasacyjnej M. C. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z 26 sierpnia 2022 r., I ACa 347/22, 1) odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2) zasądza od powódki na rzecz pozwanego kwotę 5417 (pięć tysięcy czterysta siedemnaście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia powódce niniejszego postanowienia do dnia zapłaty. UZASADNIENIE Wyrokiem z 26 sierpnia 2022 r. Sąd Apelacyjny w Gdańsku oddalił apelację powódki M. C. od wyroku Sądu Okręgowego w Gdańsku z 26 listopada 2021 r., którym zasądzono od pozwanego na rzecz powódki kwotę 25 001,72 zł wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 26 października 2018 r. do dnia zapłaty i oddalono powództwo w pozostałym zakresie. I CSK 1123/23 2 Orzeczenie to zostało zaskarżone skargą kasacyjną przez powódkę. Skarżąca we wniosku o przyjęcie skargi do rozpoznania powołała się na przesłanki z art. 3989 § 1 pkt 1 i 4 k.p.c. Zdaniem skarżącej w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne sprowadzające się do odpowiedzi na pytanie: „czy zastosowanie do wspólnego majątku wspólników art. 617 i 618 k.p.c. w zw. z art. 875 oznacza, że tylko w toku postępowania nieprocesowego rozpatrywane są spory między innymi z tytułu posiadania rzeczy wchodzących w skład wspólnego majątku, a także pożytków i innych przychodów z tego majątku, przypadających za okres po dacie rozwiązania spółki (tak m.in. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1977 r., III CZP 54/77, OSNC 1978, Nr 4, poz. 61), jak również spory o wypłatę udziału w zyskach, o zwrot wydatków poniesionych w czasie istnienia spółki lub kwot zapłaconych po rozwiązaniu spółki na pokrycie długów spółki wobec osób trzecich” (tak uchwała Sądu Najwyższego z 6 września 1996 r., III CZP 98/96, OSNC 1996, Nr 12, poz. 159 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2000 r., III CKN 599/98 OSNC 2000, Nr 10, poz. 179), czy też możliwe jest zgodnie z przepisem art. 618 § 2 k.p.c. dochodzenie tych roszczeń w postępowaniu procesowym - przed wszczęciem postępowania o zniesienie współwłasności (podział majątku wspólników spółki)”. Ponadto w ocenie skarżącej skarga jest oczywiście uzasadniona, wobec naruszenia przepisów normujących postępowanie dowodowe i prowadzenie kontroli odwoławczej, co spowodowało usankcjonowanie oczywistych wad postępowania pierwszoinstancyjnego w postaci oddalenia podstawowych wniosków dowodowych powódki nakierowanych na istotę sporu i okoliczności sporne między stronami i doprowadziło do nie rozpoznania istoty sprawy. Naruszenie przepisów postępowania oraz prawa materialnego opisane w treści skargi ma charakter kwalifikowany i skutkujący niesprawiedliwym oraz niezgodnym z rzeczywistością orzeczeniem. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pozwany wniósł o odmowę przyjęcia jej do rozpoznania i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: I CSK 1123/23 3 Skarga kasacyjna jest nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia, którego rozpoznanie przez Sąd Najwyższy musi być uzasadnione względami o szczególnej doniosłości, wykraczającymi poza indywidualny interes skarżącego, a mającymi swoje źródło w interesie publicznym. Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Sąd Najwyższy w ramach przedsądu bada tylko wskazane w skardze kasacyjnej okoliczności uzasadniające jej przyjęcie do rozpoznania, a nie podstawy kasacyjne i ich uzasadnienie. Cel wymagania określonego w art. 3984 § 2 k.p.c. może być osiągnięty tylko przez powołanie i uzasadnienie istnienia przesłanek o charakterze publicznoprawnym, które będą mogły stanowić podstawę oceny skargi kasacyjnej pod kątem przyjęcia jej do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie jest jego rolą usuwanie błędów w zakresie wykładni i stosowania prawa w każdej indywidualnej sprawie. W judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia. Zagadnienie ma cechować się istotnością, czyli być doniosłe z uwagi na rangę zawierającego się w nim problemu prawnego oraz jego znaczenie wykraczające poza potrzeby rozstrzygnięcia sprawy, w której wniesiono skargę (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz. 11 i z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151). I CSK 1123/23 4 Zagadnienie wskazane przez skarżącą nie spełnia tych warunków. Zostało ono przedstawione bez jakiegokolwiek szerszego uzasadnienia – i ogranicza się jedynie do sformułowania problemu, bez wyjaśnienia konkretnych wątpliwości, jakie są z nimi związane w świetle dotychczasowych poglądów orzecznictwa i doktryny. Uniemożliwia to precyzyjne stwierdzenie, w czym skarżąca upatruje istoty problemów, które z nich nie zostały wyjaśnione w orzecznictwie oraz w jaki sposób ich wyjaśnienie mogłoby przyczynić się, jej zdaniem, do rozwoju prawa. We wniosku nie przeprowadzono analizy orzecznictwa ( poza przywołaniem pojedynczych judykatów) i poglądów piśmiennictwa. Argumentacja skarżącej jest ogólnikowa, jednostronna i ogranicza się do przedstawienia pytania budzącego jej zdaniem istotne wątpliwości. Nie wykazuje zatem, że w sprawie ujawniły się zagadnienia wykładnicze o problemowym czy precedensowym charakterze, których wyjaśnienie wymagałoby zaangażowania Sądu Najwyższego i sprzyjało rozwojowi prawa. Ponadto, w orzecznictwie Sądu Najwyższego wyjaśniono, że następstwem rozwiązania spółki, jest zmiana statusu prawnego wspólności łącznej, która przekształca się odpowiednio we wspólność masy majątkowej do której odpowiednio zastosowanie mają przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych ( art. 875 § 1 k.c.), z uwzględnieniem odmienności wynikających z art. 875 § 2 i 3 k.c. Rozliczenie wspólników spółki cywilnej może nastąpić po rozwiązaniu spółki, zakończeniu postępowania likwidacyjnego, w trakcie, którego powinny zostać zaspokojone roszczenia wierzycieli. Po rozwiązaniu spółki każdemu ze wspólników przysługuje roszczenie o zwrot wkładów ( po zapłaceniu długów spółki) i odpowiedniej części nadwyżki wspólnego majątku ( art. 875 k.c.), przy czym jeżeli roszczenie to ma charakter wierzytelności pieniężnej, to wspólnik dochodzi jej w procesie o zapłatę przeciwko pozostałym wspólnikom. Dopuszczalne jest także dochodzenie roszczenia o zapłatę sumy wynikającej z rozliczenia wspólników po rozwiązaniu spółki cywilnej wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania przez wspólnika ( zob. uchwała Sądu Najwyższego z 29 lipca 1977 r., III CZP 54/77, OSNC 1978, nr 4, poz. 61). Odesłanie zawarte w art. 875 k.c. do przepisów o współwłasności w częściach ułamkowych dotyczy natomiast zarówno przepisów prawa materialnego I CSK 1123/23 5 jak i przepisów kodeksu postępowania cywilnego (zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 6 września 1996 r., III CZP 98/96, OSNC 1996, nr 12, poz. 159; postanowienia Sądu Najwyższego z 30 września 1997 r., III CRN 76/77, OSNC 1978, nr 7, poz. 115; z 22 maja 2003 r., II CKN 101/01, niepubl.; z 30 września 1977 r., III CRN 76/77, OSNC 1978, nr 7, poz. 115; z 25 marca 2010 r., I CSK 462/09, niepubl.; z 14 czerwca 2012 r., I CSK 459/11, niepubl.; z 21 maja 2014 r., II CSK 455/13, niepubl.; z 14 kwietnia 2016 r., IV CSK 593/15, niepubl.; z 15 listopada 2016 r., III CSK 345/15, niepubl.; z 6 kwietnia 2018 r., IV CSK 545/17, niepubl.; i wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2000 r., III CKN 599/98, OSNC 2000, nr 10, poz. 179). Jeżeli nie wszczęto postępowania w sprawie o podział majątku wspólnego byłych wspólników to mające charakter procesowy roszczenia o których mowa w art. 618 § 1 k.p.c., mogą być odrębnie dochodzone ( zob. m.in. uchwała Sądu Najwyższego z 6 września 1996 r., III CZP 98/96, OSNC 1996, nr 12, poz. 159 oraz wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2000 r., III CKN 599/98, OSNC 2000, nr 10, poz. 179). Jeżeli postępowanie takie zostało wszczęte to nie jest dopuszczalne odrębne dochodzenie roszczeń o których mowa w art. 618 § 1 k.p.c., których katalog jest wyczerpujący. Do roszczeń byłych wspólników spółki cywilnej, do których ma zastosowanie art. 618 § 1 k.p.c. stosuje się także art. 618 § 3 k.p.c. ( zob. postanowienia Sądu Najwyższego z 15 czerwca 2016 r., III CSK 345/15, niepubl. i z 14 kwietnia 2016 r., IV CSK 593/15, niepubl.). Wniosek o podział majątku spółki cywilnej podlega jednak oddaleniu jako przedwczesny w razie stwierdzenia przez sąd, że wspólnicy nie zapłacili z majątku wspólnego długów spółki wobec osób trzecich ( zob. wyrok Sądu Najwyższego z 16 maja 2000 r., II CKN 599/98, OSNC 2000, nr 10, poz. 179). Nie zachodzi zatem potrzeba ponownej wypowiedzi Sądu Najwyższego w tym przedmiocie. Zgodnie z utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego przez oczywistą zasadność skargi kasacyjnej (art. 3989 § 1 pkt 4 k.p.c.) należy natomiast rozumieć sytuację, w której skarga jest uzasadniona w sposób ewidentny, wskazując na rażące i poważne uchybienia zaskarżonego orzeczenia, które są możliwe do stwierdzenia bez konieczności prowadzenia bardziej złożonych rozumowań. I CSK 1123/23 6 Jedynie w takim wypadku możliwa jest kontrola prawomocnego orzeczenia sądu drugiej instancji w postępowaniu kasacyjnym. Obciążenie go oczywistą i istotną wadą wskazuje, że usunięcie tego orzeczenia z obrotu leży w interesie publicznym – a tym samym, że może dojść do realizacji celu skargi kasacyjnej, jako nadzwyczajnego środka zaskarżenia (zob. m.in. postanowienia Sądu Najwyższego z 10 kwietnia 2013 r., III CSK 67/13, niepubl. i z 29 września 2017 r., V CSK 162/17, niepubl.). Przesłanką przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania nie jest oczywiste naruszenie konkretnego przepisu prawa materialnego lub procesowego, lecz sytuacja, w której naruszenie to spowodowało wydanie oczywiście nieprawidłowego orzeczenia (zob. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 8 października 2015 r., IV CSK 189/15, niepubl. i przywołane tam orzecznictwo). Bliższa analiza uzasadnienia wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania nie pozwala przyjąć, by skarga była – w powyższym rozumieniu – oczywiście uzasadniona. Skarżąca formułując uzasadnienie wniosku pominęła, że Sąd Najwyższy na etapie przesądu nie bada podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia (art. 3984 § 1 pkt 2 k.p.c.), a jedynie wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania i jego uzasadnienie (art. 3984 § 2 k.p.c.), które stanowią odrębne elementy konstrukcyjne skargi kasacyjnej. Nie jest zatem możliwe skuteczne wykazywanie oczywistej zasadności skargi przez odwołanie do jej podstaw i przytoczonego w nich uzasadnienia. Ponadto, wszystkie kwestie, na których skarżąca opiera twierdzenie o oczywistej zasadności skargi, były przedmiotem ustaleń i rozważań Sądu drugiej instancji. Sąd Apelacyjny przytoczył podstawę faktyczną i prawną swojego rozstrzygnięcia, wskazał z jakich przyczyn akceptuje stanowisko Sądu pierwszej instancji, odniósł się w sposób szczegółowy do zarzutów apelacji oraz wyjaśnił z jakich przyczyn aprobuje zakres przeprowadzonego przez Sąd Okręgowy postępowania dowodowego. Nie można stwierdzić, by sformułowane przez ten Sąd wnioski były w oczywisty sposób nieprawidłowe, zgodnie z opisanym wyżej rozumieniem przesłanki oczywistej zasadności skargi. Wywód zawarty w uzasadnieniu wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania, – nie odnoszący się do argumentacji przytoczonej w motywach rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego - nie wykazuje w najmniejszym nawet stopniu, że popełnione przy I CSK 1123/23 7 jego ferowaniu uchybienia w zakresie stosowania prawa miały charakter kwalifikowany. Sposób sformułowania wniosku wskazuje, że skarżąca traktują skargę kasacyjną nie jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, a jako instrument pozwalający jej na kwestionowanie niesatysfakcjonującego go rozstrzygnięcia w trzeciej instancji, któremu to celowi postępowanie kasacyjne nie służy. Dostrzeżenia także wymaga, że rozstrzygnięcie Sądów meriti było przede wszystkim wynikiem oceny przeprowadzonego w sprawie materiału dowodowego, którą skarżąca w skardze usiłuje kwestionować odwołując się do judykatów dotyczących nie obowiązującego już stanu prawnego. Skarga kasacyjna jest natomiast instrumentem prawidłowości stosowania prawa przez sądy, a nie instrumentem kontroli ustaleń faktycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia. Wbrew stanowisku skarżącej nie można zatem przenosić do postępowania kasacyjnego sporów dotyczących stanu faktycznego, gdyż jego ustalenie należy do sądów meriti, a Sąd Najwyższy nie ma w tym zakresie żadnych, ustrojowych ani procesowych kompetencji (zob. m.in. wyrok Sądu Najwyższego z 14 stycznia 2000 r., I CKN 1169/99, OSNC 1169/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 139 oraz postanowienie Sądu Najwyższego z 18 lipca 2014 r., IV CSK 671/13, niepubl.). W konsekwencji kwestionowanie ustaleń i oceny dowodów dokonanych przez Sądy meriti, jest w postępowaniu kasacyjnym jest niedopuszczalne (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Z tych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 § 3, art. 98 § 11 k.p.c., art. 99 w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 39821 k.p.c., a także § 2 pkt 7 w zw. z § 10 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r., poz. 265). [SOP] [ms] I CSK 1123/23 8