I CSK 6649/22

I CSK 6649/22 POSTANOWIENIE 5 kwietnia 2023 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Tomasz Szanciło na posiedzeniu niejawnym 5 kwietnia 2023 r. w Warszawie, w sprawie z powództwa L. G. i M. G. przeciwko Parafii w K. z udziałem interwenienta ubocznego R. G. po stronie pozwanej o ustalenie, na skutek skargi kasacyjnej L. G. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 19 maja 2022 r., I ACa 79/21, 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania; 2. zasądza od L. G. na rzecz R. G. kwotę 360 zł (trzysta sześćdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. I CSK 6649/22 2 UZASADNIENIE W związku ze skargą kasacyjną powoda L. G. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z 19 maja 2022 r. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. W judykaturze już wielokrotnie wypowiadano się na temat charakteru skargi kasacyjnej (zob. np. postanowienia SN: z 13 czerwca 2018 r., II CSK 71/18; z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 43/21; z 25 sierpnia 2021 r., II CSK 216/21). Wskazano m.in., że skarga kasacyjna została ukształtowana w przepisach kodeksu postępowania cywilnego jako nadzwyczajny środek zaskarżenia, nakierowany na ochronę interesu publicznego przez zapewnienie rozwoju prawa, jednolitości orzecznictwa oraz prawidłowej wykładni, a także w celu usunięcia z obrotu prawnego orzeczeń wydanych w postępowaniu dotkniętym nieważnością lub oczywiście wadliwych, nie zaś jako ogólnie dostępny środek zaskarżenia orzeczeń umożliwiający rozpoznanie sprawy w kolejnej instancji sądowej. Koniecznej selekcji skarg pod kątem realizacji tego celu służy instytucja tzw. przedsądu, ustanowiona w art. 3989 k.p.c., w ramach której Sąd Najwyższy dokonuje wstępnej oceny skargi kasacyjnej. Ten etap postępowania przed Sądem Najwyższym jest ograniczony – co należy podkreślić – wyłącznie do zbadania przesłanek przewidzianych w art. 3989 § 1 pkt 1-4 k.p.c., nie zaś merytorycznej oceny skargi kasacyjnej. W razie spełnienia co najmniej jednej z tych przesłanek, przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania jest usprawiedliwione. Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej do rozpoznania skarżący oparł na przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Przesłanka ta nie została jednak spełniona. I CSK 6649/22 3 W tym kontekście Sąd Najwyższy wskazuje, że skarga kasacyjna stanowi nadzwyczajny środek zaskarżenia. Jego rozpoznanie nie ma charakteru postępowania w ramach trzeciej instancji. Służy realizacji konstytucyjnych i ustawowych zadań Sądu Najwyższego, wśród których pozostają przede wszystkim nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania (art. 183 ust. 1 Konstytucji RP). Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2021 r. poz. 1904) jego obowiązki obejmują zapewnienie jednolitości orzecznictwa i rozstrzyganie zagadnień prawnych. Tym właśnie celom wypada podporządkować także rozstrzyganie skarg kasacyjnych. Istotnym zagadnieniem prawnym w rozumieniu art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. jest zagadnienie nowe, nierozwiązane dotąd w orzecznictwie, którego rozstrzygnięcie może przyczynić się do rozwoju prawa. Odwołanie się do tej przesłanki przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania wymaga – jak wynika z orzecznictwa Sądu Najwyższego – sformułowania tego zagadnienia z przytoczeniem wiążących się z nim konkretnych przepisów prawnych oraz przedstawienia argumentów świadczących o rozbieżnych ocenach prawnych (zob. np. postanowienia SN: z 7 czerwca 2005 r., V CSK 3/05; z 25 maja 2021 r., II CSK 96/21). Ponadto, w judykaturze Sądu Najwyższego utrwalił się pogląd, że wskazanie przyczyny określonej w powołanym przepisie nakłada na skarżącego obowiązek przedstawienia zagadnienia o charakterze abstrakcyjnym wraz z argumentami prowadzącymi do rozbieżnych ocen prawnych, wykazania, że nie zostało ono rozstrzygnięte w dotychczasowym orzecznictwie, a wyjaśnienie go ma znaczenie nie tylko dla rozstrzygnięcia tej konkretnej sprawy, ale także innych podobnych spraw, przyczyniając się do rozwoju prawa. Nie może mieć charakteru kazuistycznego i służyć uzyskaniu przez skarżącego odpowiedzi odnośnie do kwalifikacji prawnej szczegółowych elementów podstawy faktycznej zaskarżonego orzeczenia (zob. m.in. postanowienia SN: z 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151; z 30 kwietnia 2015 r., V CSK 598/14; z 15 kwietnia 2021 r., I CSK 720/20). Występowanie w sprawie istotnego zagadnienia prawnego w zasadzie powinno spełniać wymagania stawiane zapytaniu przedstawianego przez sąd drugiej instancji w razie powstania poważnych wątpliwości (art. 390 I CSK 6649/22 4 § 1 k.p.c.), których nie można rozwiązać za pomocą powszechnie przyjętych reguł wykładni prawa (zob. np. postanowienia SN: z 24 października 2012 r., I PK 129/12; z 8 maja 2015 r., III CZP 16/15, Biul. SN 2015, nr 5). Zagadnienie to nie może być przy tym pozorne, czyli m.in. nie może stanowić próby obejścia dokonanych przez sądy ustaleń faktycznych i oceny dowodów (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Występowania istotnego zagadnienia prawnego skarżący upatruje w konieczności odpowiedzi na pytania: „(1) czy można odmówić dziecku zmarłego ustalenia prawa do grobu, obejmującego prawo do pochowania w przyszłości własnych zwłok w wybranym przez siebie miejscu, w szczególności w grobie rodzinnym obok osób bliskich, uzasadniając to koniecznością harmonizowania uprawnień osób, którym przysługuje prawo do grobu oraz wola zmarłego, również w sytuacji, gdy liczba wolnych miejsc grzebalnych w grobowcu jest większa niż liczba osób uprawnionych do grobu; (2) czy ramach harmonizacji uprawnień osób, którym przysługuje prawo do grobu, dopuszczalne jest zawężenie uprawnień jednej z osób najbliższych z uwagi na prawa innej, również poprzez pozbawienie uprawnienia do pochowania osoby w bliskiej przyszłości własnych zwłok w wybranym przez siebie miejscu, względnie pozbawienie prawa do grobu in genere z powodu występującej między uprawnionymi rozbieżności zdań, także w sytuacji, gdy liczba wolnych miejsc grzebalnych w grobowcu jest większa niż liczba osób uprawnionych do grobu?”. Skarżący nie wykazał, aby sformułowane przez niego zagadnienia prawne czyniły zadość powyższym wymaganiom. Innymi słowy, rozumianemu w wyżej przedstawiony sposób pojęciu „istotne zagadnienie prawne” nie odpowiadają pytania przedstawione przez skarżącego. W istocie są one pytaniami o trafność stanowiska Sądu Apelacyjnego wyrażonego w związku z rozstrzygnięciem tej konkretnej sprawy i polemiką z tym stanowiskiem, nota bene w oderwaniu od niego (np. skarżący niejako marginalizuje, a wręcz pomija tak istotne – z punktu widzenia zaskarżonego rozstrzygnięcia – elementy stanu faktycznego, jak jego relacje ze zmarłym ojcem, czy wolę ojca co do pochowania określonych osób w grobowcu). Powód w rzeczywistości ograniczył się do sformułowania pytań, nie przeprowadzając żadnego pogłębionego wywodu prawnego dla wykazania, że jego I CSK 6649/22 5 wątpliwości stanowią istotne zagadnienia prawne wymagające zaangażowania Sądu Najwyższego. Nie wskazał jakichkolwiek kontrowersji lub rozbieżnych ocen prawnych, jakie wywołują postawione przez niego pytania, nie wykazał również ich poważnego i uniwersalnego charakteru ani konieczności zajęcia stanowiska przez Sąd Najwyższy. Jak obecnie powszechnie przyjmuje się w doktrynie i orzecznictwie, prawo do grobu ma charakter cywilnoprawny, a umowa o pochowanie zwłok jest czynnością cywilnoprawną zawartą przez osobę fizyczną z zarządem cmentarza, z której wynika szereg uprawnień dla osoby, dla której kult pamięci osoby zmarłej pochowanej w tym grobie, jest jej własnym dobrem osobistym. Suma tych uprawnień stanowi prawo do grobu (zob. uchwałę SN z 7 grudnia 1970 r., III CZP 75/70, OSNCP 1971, nr 7-8, poz. 127). Prawo to zostało wielokrotnie opisane przez Sąd Najwyższy jako mające dwojaki charakter: osobisty i majątkowy, przy czym na pierwszy plan wysuwają się elementy osobiste, do których zalicza się prawo do pochowania zwłok uprawnionego w wybranym przez niego miejscu, jeżeli dokonał takiego wyboru i obok zwłok jego bliskich, prawo opieki nad grobem, sprawowania kultu osoby tam pochowanej, podjęcia decyzji o pochowaniu innych osób bliskich itp. Prawo to ma także elementy majątkowe, takie jak np. ponoszenie wydatków związanych z utrzymaniem prawa do grobu oraz utrzymaniem samego grobu, jednak mają one charakter podrzędny w stosunku do decydujących elementów niemajątkowych (zob. m.in. uchwałę SN z 2 grudnia 1994 r., III CZP 155/94, OSNC 1995, nr 3, poz. 52; wyroki SN: z 19 kwietnia 1996 r., I CRN 53/96; z 7 maja 2009 r. IV CSK 513/08; z 17 lutego 2016 r., III CSK 84/15). Z wiążącego Sąd Najwyższy stanu faktycznego wynika, że między powodem a jego ojcem istniał poważny konflikt, który trwał aż do śmierci ojca powoda. Ponadto, zmarły w dokumencie stanowiącym podsumowanie swoich doświadczeń życiowych wyraził głęboki żal i poczucie krzywdy wywołane zachowaniem syna. Z uwagi na powyższe skarżący jako jedyny został pominięty w przeznaczeniu przez J. G. miejsc w grobowcu. Opisane powyżej okoliczności faktyczne oraz to, iż grobowiec wybudowany został ze środków interwenientki ubocznej, dały Sądowi Apelacyjnemu asumpt do oddalenia apelacji powoda. I CSK 6649/22 6 Rozstrzygnięciu Sądu drugiej instancji należy przyznać słuszność. Przede wszystkim Sąd ten trafnie wskazał, że trudno pogodzić okazywanie szacunku dla zmarłego z ignorowaniem jego wyraźnej lub domniemanej woli wyrażonej za życia. Motywy rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego pozostają ponadto w zgodzie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego, stosownie do którego dla istoty sprawy istotne znaczenie ma wyjaśnienie, jakie znaczenie ma wola osoby zmarłej co do miejsca i sposobu jej pochowania. Artykuł 10 ustawy z dnia 31 stycznia 1959 r. o cmentarzach i chowaniu zmarłych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 1947) tej kwestii nie reguluje, ale zasada, że decyzje te dotyczą dóbr osobistych osoby, która liczy się ze swą śmiercią, nakazuje przyjęcie stanowiska, iż o miejscu swego pochowania, sposobie tego pochowania, a także o wyborze osób, które mają się zająć pogrzebem i podjąć w związku z tym decyzje, jakich zmarły nie pozostawił, decyduje przede wszystkim wola zmarłego. Dopiero w razie braku takiej woli zajęcie się pogrzebem, a więc także podjęcie koniecznych w związku z tym decyzji, należy do osób wymienionych w art. 10 ustawy, z zachowaniem wskazanej tam kolejności (wyrok SN z 14 maja 1982 r., IV CR 171/82). Powyższe rozstrzygnięcie zachowuje także aktualność w realiach rozpoznawanej sprawy. Skoro bowiem zmarły pominął skarżącego w przeznaczeniu miejsc w grobowcu, to wolę tą należy uszanować. W szczególności w sytuacji, gdy skarżący dysponuje prawem do grobu na innym cmentarzu, w którym pochowana jest m.in. jego matka. Oczywiście, marginalnego zauważenia wymaga, że nie bez całkowitego znaczenia pozostaje także fakt, iż w określonym układzie stosunków rodzinnych to właśnie interwenientka uboczna wyłożyła środki na wybudowanie grobu. Nie jest to jednak okoliczność, która może samoistnie decydować o odmowie udzielania skarżącemu ochrony. Z przytoczonych względów, na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c., Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, nie znajdując też okoliczności, które w ramach przedsądu jest obowiązany brać pod uwagę z urzędu. O kosztach postępowania kasacyjnego (wywołanych skargą kasacyjną pozwanego) Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 391 § 1 w zw. z art. 39821 k.p.c. w zw. z § 8 ust. 1 pkt 2 w zw. z § 10 ust. 4 pkt I CSK 6649/22 7 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm.). [SOP] [ł.n]