I PR 11/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Mańkowska (sprawozdawca). Sędziowie SN: A. Józefowicz, J. Skibińska-Adamowicz.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Antoniego S. przeciwko Zakładom (...) w P. i Instytutowi Nawozów Sztucznych w P. o wynagrodzenie z tytułu wynalazku na skutek rewizji pozwanych Zakładów (...) od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 12 lipca 1990 r.oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePowód Antoni S., jako współtwórca wynalazku pt. "Katalizator warstwowy z metali szlachetnych do utleniania amoniaku do tlenku azotu", opatentowanego za nr (...), w pozwie przeciwko Zakładom Azotowym w P., dochodzi na podstawie art. 110 ustawy o wynalazczości - wynagrodzenia za stosowanie tego wynalazku w ramach umowy wdrożeniowej, zawartej z Instytutem Nawozów Sztucznych w P.Strona pozwana nie uznała powództwa, twierdząc, że projekt wynalazczy o numerze patentu (...) nie jest stosowany w Zakładach Azotowych w P. w rozumieniu praw wynalazczego, gdyż katalizator warstwowy został wprowadzony do użytkowania u pozwanego w ramach umów wdrożeniowych, zawartych z Instytutem Nawozów Sztucznych w P., który jest właścicielem patentu. W umowach wdrożeniowych zostały określone zasady współpracy i sposoby rozliczania się z Instytutem, który wypłacił wynagrodzenia twórcom.Wezwany do udziału w sprawie Instytut Nawozów Sztucznych w P. także nie uznał powództwa i potwierdził, że obok Mennicy Państwowej jest współuprawniony z patentu (...), a powód jest jednym z 12 współtwórców wynalazku objętego tym patentem. Projekt był zgłoszony w Urzędzie Patentowym w dniu 9 lipca 1977 r. Wobec przyjęcia, że wynalazek był stosowany w Mennicy Państwowej, Mennica wypłacała wynagrodzenie twórcom do czasu wydania decyzji o uznaniu nieważności stwierdzenia zastosowania projektu wynalazczego w normalnej produkcji od dnia 1 stycznia 1989 r. Biegły sądowy, występujący w sprawie przed Sądem Wojewódzkim w Warszawie, stwierdził, że wynalazek z patentu nr (...) nie mógł być stosowany w Mennicy, a jedynie w zakładach azotowych na terenie kraju, w którym pracują instalacje produkcyjne kwasu azotowego. Wynalazek ten był przedmiotem umów wdrożeniowych, zawartych przez Instytut Nawozów Sztucznych z Zakładami Azotowymi w P.Efekty uzyskiwane w Zakładach Azotowych z tytułu wdrożenia były podstawą tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych i powód partycypował w nagrodach wypłacanych z tego funduszu.Sąd Wojewódzki w Lublinie wyrokiem wstępnym z dnia 12 lipca 1990 r. ustalił, że Zakłady Azotowe w P. są jednostką stosującą projekt wynalazczy o numerze patentu (...) pt. "Katalizator warstwowy z metali szlachetnych do utleniania amoniaku do tlenku azotu", którego współtwórcą jest Antoni S.Sąd ten ustalił, że w dniu 16 kwietnia 1982 r. powód uzyskał z Urzędu Patentowego świadectwo autorskie o dokonaniu, jako współtwórca, wynalazku pt. "Katalizator warstwowy z metali szlachetnych do utleniania amoniaku do tlenku azotu" opatentowanego za nr (...). Z opisu patentowego wynika, że uprawnionymi z patentu są Instytut Nawozów Sztucznych w P. i Mennica Państwowa w W.Początkowo Mennica Państwowa uważała się za stosującą wynalazek i wypłacała współtwórcom naliczane wynagrodzenie do czasu wydania decyzji o uznaniu nieważności stwierdzenia zastosowania przedmiotowego projektu wynalazczego od dnia 1 stycznia 1989 r. W decyzji tej Mennica ustaliła, że wypłacone twórcom wynagrodzenie było faktycznie należnością za stosowanie w Mennicy innego wynalazku chronionego patentem nr (...).Pomiędzy Zakładami Azotowymi w P. i Instytutem Nawozów Sztucznych w P. zostały zawarte dwie umowy wdrożeniowe: z dnia 16 grudnia 1977 r. nr (...), obejmująca wdrożenie układu 4 siatek platynowo-rodowych i 2 siatek palladowo-złotych (akta) i z dnia 1 października 1981 r. nr (...), obejmująca wdrożenie układu 3 siatek platynowo-rodowych i 3 siatek palladowo-złotych (akta).Na podstawie tych umów Zakłady zobowiązały się wdrożyć w swoim przedsiębiorstwie wyniki prac badawczych wykonanych przez Instytut we współpracy z Mennicą Państwową, a dotyczących:1) "badania w instalacji 1/4 - technicznej wpływu CaO i siatek PdAu na sprawność utleniania NH3 do NO pod ciśnieniem około 5,7 sta" (umowa z dnia 16 grudnia 1977 r.),2) "wpływu liczby siatek PdAu na wielkość strat katalizatora i sprawność utleniania NH3 do NO" oraz3) "badania utleniania NH3 na wsadach katalitycznych o zmniejszonej ilości platyny" (umowa z dnia 1 października 1981 r.)Umowa gwarantowała Instytutowi określony udział w efektach ekonomicznych dla tworzenia funduszu efektów wdrożeniowych oraz to, że z utworzonego funduszu przeznacza się pewien procent na nagrody dla pracowników Z.A., I.N.S. i Mennicy.Powód Antoni S., otrzymał z Instytutu w ramach realizacji wyżej wymienionych umów nagrody w okresie od 1979 r. do 1984 r. w łącznej kwocie 209.230 zł (akta sądowe).Na podstawie opinii biegłych J.Ż. i R.P. (w wersji przedstawionej na rozprawie w dniu 29 czerwca 1990 r.) Sąd Wojewódzki ustalił, że pozwane Zakłady Azotowe w P. są jednostką stosującą wynalazek nr patentu (...). Biegły J.Ż. w szczegółowej analizie porównawczej wykazał, że istota wynalazku została urzeczywistniona w instalacji kwasu azotowego w Zakładach Azotowych w P. Od momentu wdrożenia jednej, a potem drugiej umowy pozwane Zakłady urzeczywistniały katalizator według wynalazku, dokonując wymiany zużytych siatek platynowych.Za trafnością opinii przemawia również fakt, że w analogicznej sprawie sygn. akt (...), toczącej się z powództwa Antoniego S. przeciwko Zakładom Azotowym w C., biegły doc. dr hab. inż. J. zaopiniował także, że Zakłady Azotowe w C. są jednostką stosującą patent nr (...), ponieważ realizując szczegóły konstrukcyjne określone w zastrzeżeniach patentu "materialnie go urzeczywistniają".Podobną opinię wydał biegły powołany w sprawie rozpoznawanej przez Sąd Wojewódzki w Warszawie (sygn. akt. ...), wypowiadając się, że wynalazek pt. "Katalizator warstwowy ..." - patent nr (...) nie mógł być stosowany w Mennicy Państwowej, a jedynie w zakładach azotowych na terenie kraju, w których pracują instalacje produkcyjne kwasu azotowego.Wobec tego, że między stronami jest spór przede wszystkim co do tego, czy Zakłady Azotowe w P. są jednostką stosującą przedmiotowy wynalazek - Sąd Wojewódzki na podstawie art. 98 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177 ze zm.) i art. 318 § 1 k.p.c. - wydał w tym zakresie wyrok wstępny.Od powyższego wyroku rewizję wniosły Zakłady Azotowe (...) w P., zarzucając sprzeczność istotnych ustaleń sądu z treścią zebranego w sprawie materiału dowodowego (art. 368 pkt 4 k.p.c.) przez ustalenie, że pozwane Zakłady Azotowe są jednostką stosującą projekt wynalazczy o numerze patentu (...). Strona pozwana domaga się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy sądowi I instancji do ponownego rozpoznania ewentualnie o zmianę wyroku i oddalenie powództwa.Zdaniem strony pozwanej projekt wynalazczy o numerze patentu (...) nie jest stosowany u pozwanego w rozumieniu prawa wynalazczego. Katalizator warstwowy został wprowadzony do użytkowania u strony pozwanej w ramach zawartych umów wdrożeniowych, a nie umów o stosowanie wynalazku.Wyłącznym producentem siatek katalitycznych jest Mennica Państwowa uprawniona z patentu wspólnie z Instytutem Nawozów Sztucznych w P.Rewizja powołuje się ponadto na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1986 r. IV PR 106/86, w którym wypowiedziano pogląd, że jeżeli konstrukcja urządzenia według wynalazku polega na szczególnym użytkowaniu lub na powiązaniu jego zespołów, to jednostka gospodarki uspołecznionej dokonująca montażu nie staje się z tej przyczyny stosującą wynalazek wówczas, gdy nabyte przez nią u producenta elementy takiego wyrobu (urządzenia) przesądzają o jego konstrukcji, określonej w zastrzeżeniu patentowym. Ponadto Zakłady Azotowe w P. stosują katalizator warstwowy już od 1972 r.; wówczas wykorzystywano dostawy firmy (...) z RFN. Powołano się na opinię biegłego J. Ż. (akta), który stwierdził, że zainstalowane siatki firmy niemieckiej w katalizatorze w Zakładach Azotowych w P. przed wdrożeniem według umów stanowiły również urzeczywistnienie istoty wynalazku nr (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wbrew zarzutom pozwanych Zakładów ustalenia Sądu Wojewódzkiego, według których są one jednostką stosującą wynalazek współautorstwa powoda, znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy i są logicznie uzasadnione.Sąd Wojewódzki prawidłowo oparł ustalenie pojęcia "stosowania projektu" o urzeczywistnienie wynalazku w sposób przemysłowy zgodnie z treścią uchwały 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1987 r. V PZP 1/77 (OSNCP 1977, z. 10 poz. 173). W myśl tej uchwały, stosowanie projektu wynalazczego jest to urzeczywistnienie projektu w sposób przemysłowy, polegające na wytwarzaniu wyrobów lub urządzeń albo na użyciu w znaczeniu technicznym sposobu wytwarzania lub sposobu pracy - według projektu wynalazczego - przynoszące efekty ekonomiczne lub społeczne.Z treści uzasadnienia uchwały SN wynika również, że cechą wyróżniającą stosowanie od innych form korzystania z projektu wynalazczego jest urzeczywistnienie jego istoty w formie materialnej w postaci wyrobu lub przez używanie sposobu wytwarzania lub sposobu pracy.O istocie wynalazku decyduje zatem treść zastrzeżeń patentowych. W opisie patentowym omawianego wynalazku występuje rozwiązanie dotyczące grupy przedmiotów ukształtowanych w postaci układu i sposobu postępowania co do natężenia przepływu amoniaku na jednostkę powierzchni. Siatka katalityczna, produkowana przez Mennicę Państwową w W., stanowi jeden z elementów rozwiązania i w opisie wynalazku dotyczącym stanu techniki wykazano, że znany jest proces odzysku platyny opracowany uprzednio, między innymi, przez firmę z RFN. Jednakże rozwiązanie omawianego wynalazku nie podlega jedynie na wykorzystaniu siatki katalitycznej, ale, jak wynika z konstrukcji zastrzeżeń patentowych, realizacja wynalazku następuje przez zastosowanie środków technicznych zawartych w pierwszym zastrzeżeniu lub w połączeniu ze środkami technicznymi wyszczególnionymi w jednym z siedmiu zastrzeżeń zależnych.Odmienność i nowość wynalazku pt. (...) polega na tym, że dzięki wykorzystaniu własności katalitycznych stopów palladu zmniejsza się ilość katalizatora platynowego i strefa odzysku platyny zostaje przesunięta w obszar katalitycznego utleniania amoniaku, co powoduje dodatkowo poprawę własności katalitycznych całego wsadu i zwiększenie sprawności procesu (wydajności NO). Proces odzysku platyny znaną metodą odbywa się po przejściu gazów przez katalizator, a więc po prawie całkowitym przereagowaniu amoniaku. Nie wykorzystuje się więc własności katalitycznych pakietu wychwytującego platynę, składającego się z siatek ze stopu PdAu20, oddzielonych od siebie siatkami żaroodpornymi.Wynalazek - w porównaniu ze znanym procesem - stwarza więc możliwość zmniejszenia ilości katalizatora platynowego w utleniaczu i zmniejsza jego straty kosztem zwiększonego zużycia tańszego i lżejszego palladu. Zarówno platynę, jak i pallad, oraz w mniejszym stopniu inne metale, można wychwytywać dodatkowo na tlenkach metali alkalicznych, głównie na tlenku wapnia.Katalizator palladowy może być wykonany również w innej formie niż w postaci siatek.Mennica Państwowa jest jednostką wytwarzającą odpowiednie siatki katalityczne, a więc mogła stosować wynalazek dotyczący budowy lub sposobu wytwarzania takich siatek, nie realizowała jednak rozwiązania według zastrzeżeń patentowych wynalazku.Po przeprowadzonej analizie technicznego rozwiązania wynalazku biegły sądowy J. Ż. w opinii potwierdzonej następnie przez biegłego R. P. stwierdził, że pozwane Zakłady były jednostką stosującą rozwiązania według wynalazku pt. (...).Powołany przez stronę pozwaną wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 maja 1986 r. IV PR 106/86 nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż przedmiotem wynalazku nie jest konstrukcja elementów, które podlegałyby jedynie montażowi lub połączeniu przez stronę pozwaną, o czym mowa w przytoczonym wyroku.Sąd Wojewódzki prawidłowo ustalił na podstawie zebranego w sprawie materiału dowodowego, że przedmiotem omawianego wynalazku jest rozwiązanie techniczne, które znalazło powtarzalne, przemysłowe stosowanie w pozwanych Zakładach w wyniku zawartych umów wdrożeniowych.Należy podzielić pogląd wyrażony w opinii biegłych, że stosującą wynalazek jest ta jednostka gospodarki uspołecznionej, która urzeczywistnia istotę wynalazku w całości.Wdrożenie wynalazku na podstawie umowy zawartej między jednostkami gospodarki uspołecznionej nie wyklucza stosowania tego rozwiązania w rozumieniu prawa wynalazczego - ustawy z dnia 19 października 1972 r. (Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177 ze zm.).Z tych też względów nagrody z funduszu efektów wdrożeniowych, utworzonego na podstawie przepisów uchwały nr 289 Rady Ministrów z dnia 21 grudnia 1973 r. w sprawie zasad finansowania prac badawczych i wdrożeniowych oraz gospodarki finansowej jednostek badawczych i szkół wyższych (M.P. z 1974 r. Nr 2, poz. 9), należy odróżnić od autorskiego wynagrodzenia twórcy wynalazku, przewidzianego w art. 98 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177 ze zm.). Są to dwa różne świadczenia, o czym świadczy chociażby oddzielenie ich i uregulowanie w odrębnych aktach prawnych, a także inny ich charakter: ze stosunku pracy i na podstawie prawa wynalazczego.Wypłacona zatem powodowi nagroda z funduszu efektów wdrożeniowych nie zastępuje wynagrodzenia za projekt wynalazczy.Pojęcia "stosowanie", jako podstawy prawa twórcy do wynagrodzenia, nie można wyjaśniać w oderwaniu od celu gospodarczego, wynikającego z istoty projektu wynalazczego.Omawiany wynalazek przyczynia się do ograniczenia importu platyny. Należy więc podzielić stanowisko przyjęte w orzecznictwie Sądu Najwyższego, że stosującą projekt wynalazczy jest jednostka gospodarki uspołecznionej, która realizuje powyższe cele w swojej działalności gospodarczej.Z przedstawionych wyżej względów Sąd Najwyższy uznał rewizję za nieuzasadnioną i orzekł jak w sentencji na podstawie art. 387 k.p.c.