IV PR 21/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Szymanek. Sędziowie SN: E. Berutowicz, Z. Stypułkowska (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Romualda S. i Henryka B. przeciwko Zakładom Azotowym im. Findera w C. o zapłatę na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 20 października 1980 r.uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo oraz orzekającej o kosztach procesu i o opłacie sądowej i sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Katowicach do ponownego rozpoznania, a także orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowodowie domagali się zasądzenia od pozwanych Zakładów Azotowych kwoty 308.439 zł tytułem wynagrodzenia za stosowanie ich pracowniczego wynalazku pod tytułem "Sposób i urządzenie do transportu pojemników kubłowych na wagonach", chronionego patentem na rzecz C. Wytwórni Konstrukcji Stalowych. Pozwane Zakłady zarzuciły, iż nie stosują wynalazku dotyczącego urządzenia, gdyż jego producentem jest Fabryka Wagonów w Świdnicy. Nie stosują też wynalazku dotyczącego sposobu, gdyż transportują wprawdzie pojemniki kubłowe na nowych wagonach, lecz w sposób znany ze stanu techniki.Sąd Wojewódzki, częściowo uwzględniając powództwo, zasądził na rzecz powodów kwotę 318.839 zł z odsetkami.Sąd ten ustalił, iż powodowie jako pracownicy Wytwórni Konstrukcji Stalowych zgłosili w dniu 6.I.1971 r. projekt wynalazczy pod tytułem "Zastosowanie konstrukcji umożliwiającej przystosowanie 4-osiowej platformy typu 412-Z do przewozu kubłów na wapno palone". Pozwane Zakłady, którym projekt ten przekazano, oceniły go pozytywnie, a następnie zleciły Fabryce Wagonów w Ś. uruchomienie produkcji zgodnie z wymienionym projektem. Produkcja poprzednio używanych przez pozwane Zakłady 2-osiowych wagonów kubłowych typu 40 WP i 43 WP została wstrzymana. Pismem z dnia 9.V.1974 r. C. Wytwórnia Konstrukcji Stalowych powiadomiła pozwane Zakłady, iż nastąpiło zgłoszenie wynalazku do Urzędu Patentowego PRL o udzielenie patentu, a także oświadczyła, iż w przypadku otrzymania patentu zostanie pozwanym Zakładom udzielona nieodpłatnie licencja. W dniu 18.XI.1976 r. został udzielony patent. W toku postępowania administracyjnego jednostka nadrzędna nad pozwanymi Zakładami ustaliła wynagrodzenie dla powodów w kwocie po 10.000 zł rocznie.Sąd Wojewódzki uznał, iż pozwane Zakłady są jednostką stosującą wynalazek dotyczący urządzenia, gdyż zleciły Fabryce Wagonów w Ś. jego produkcję. Sąd ten, powołując się na uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów z dnia 23.VI.1977 r. (V PZP 1/77, OSNCP z 1977 r. z. 10, poz. 173) stwierdził, iż "podwykonawca, który na zlecenie jednostki uprawnionej podjął produkcję wyrobów objętych opatentowanym wynalazkiem, nie jest jednostką stosującą dany wynalazek". Fabryka Wagonów w Ś. nie jest jednostką stosującą wynalazek, jak to twierdzi strona pozwana.Nieuzasadniony jest także zarzut pozwanych Zakładów, iż nie stosują sposobu transportu objętego patentem, gdyż patent chroni urządzenie i sposób połączone wspólną ideą wynalazczą (§ 11 zarządzenia Prezesa Urzędu Patentowego PRL z dnia 21 grudnia 1972 r. w sprawie ochrony wynalazków i wzorów użytkowych - M.P. z 1973 r. Nr 1, poz. 4).Na podstawie opinii biegłego Sąd Wojewódzki ustalił, że stosowanie wynalazków przyniosło efekty w postaci obniżenia nakładów na zakup urządzeń wagonów (40 wagonów 4-osiowych zamiast 100 wagonów typu 41-43 WP), w postaci obniżenia kosztów transportu wapna palonego oraz w postaci obniżenia napraw rewizyjnych. Za podstawę obliczenia efektów oszczędnościowych w zakresie produkcji wagonów należy przyjąć wyliczoną przez powodów cenę, jak kształtowałaby się w pierwszym roku stosowania wynalazku (§ 11 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. - M.P. Nr 16, poz. 98).Pozwane Zakłady w rewizji wnoszą o zmianę albo uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:W myśl powołanej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku uchwały składu siedmiu sędziów stosowaniem pracowniczego projektu wynalazczego w rozumieniu art. 93 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) jest urzeczywistnienie projektu w sposób przemysłowy, polegające na wytwarzaniu wyrobów lub urządzeń albo na używaniu w znaczeniu technicznym sposobu wytwarzania bądź sposobu pracy według projektu wynalazczego, przynoszące efekty ekonomiczne lub społeczne. Jeżeli projekt dotyczy tylko wytworu, jak wyjaśniono w uzasadnieniu uchwały, stosowanie jego polega na samym wytworzeniu wyrobu, urządzenia, substancji urzeczywistniających istotę projektu wynalazczego. Stosującym wynalazek dotyczący wytworu jest przeto w zasadzie jego producent.Sąd Wojewódzki powołał się natomiast na ten fragment uzasadnienia uchwały, który wyjaśnia wątpliwości występujące w praktyce co do określenia jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej projekt wynalazczy w układzie organizacyjnym: wykonawca - podwykonawca, gdy przedmiotem projektu wynalazczego jest wyrób wykonywany przez wykonawcę. Sąd ten nie wyjaśnił natomiast, czy między pozwanymi Zakładami a Fabryka w Ś. miał miejsce wymieniony układ organizacyjny w postaci wykonawca - podwykonawca.Jednostka gospodarki uspołecznionej wytwarzająca wyrób wedle wynalazku może być uznana za jednostkę nie stosującą tego wynalazku w rozumieniu art. 93 ust. 1 i 2 ustawy o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272) wówczas, gdy w ramach podziału pracy między jednostkami gospodarki uspołecznionej wytwarza ten wyrób jako podwykonawca tylko na zlecenie takiej jednostki, dla której wyrób wedle wynalazku stanowi jeden z elementów wykonywanego przez nią konkretnego zadania produkcyjnego czy inwestycyjnego.Układ organizacyjny wykonawca - podwykonawca nie zachodzi natomiast wtedy, gdy jednostka gospodarki uspołecznionej zamawia w innej jednostce wyrób wedle wynalazku w celu używania go w swojej normalnej działalności przemysłowej czy handlowej. Jest ona wówczas nabywcą określonego wyrobu, a stosującym wynalazek - jego producent. Takie rozumienie wymienionego układu organizacyjnego wynika z cytowanego fragmentu uzasadnienia uchwały składu siedmiu sędziów i przytoczonych w nich przykładów.Z dotychczasowych ustaleń Sądu Wojewódzkiego mogłoby wynikać, że producentem zarówno urządzenia wedle wynalazku, jak i wagonów, na których instaluje się wymienione urządzenia, jest Fabryka Wagonów w Ś., co wskazywałoby na to, iż pozwane Zakłady są jedynie ich nabywcą. Kwestia ta wymaga konkretnego wyjaśnienia.Uzasadnione są także zarzuty pozwanych Zakładów, iż obliczenie efektów uzyskanych z uruchomienia produkcji wyrobów wedle wynalazku oparte zostało na błędnej przesłance. Nie może bowiem stanowić punktu odniesienia w stosunku do wyrobu wytworzonego wedle wynalazku taki wyrób, który w momencie podjęcia produkcji nowego wyrobu nie był i nie mógł być już produkowany ze względu na normy techniczne obowiązujące w kolejnictwie. Produkcja bowiem wagonów 2-osiowych typu 41-43 WP została wstrzymana przed 1967 r., a wynalazek zaczęto stosować w 1974 r.Ponadto nie wyjaśniono związku przyczynowego między typem wagonów a przedmiotem wynalazku dotyczącego urządzenia chronionego patentem. Podstawę bowiem ustalenia wysokości wynagrodzenia twórcy wynalazku stanowią tylko rzeczywiste, a nie hipotetyczne efekty, i tylko takie efekty, jakie pozostają w związku przyczynowym z rozwiązaniem technicznym stanowiącym przedmiot wynalazku.Należy podzielić także zarzuty pozwanych Zakładów, iż sprawa nie została wyjaśniona co do stosowania wynalazku dotyczącego sposobu. W tym bowiem zakresie konieczne było przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego z dziedziny stanowiącej przedmiot wynalazku w celu określenia istoty sposobu chronionego patentem. Bez wyjaśnienia tej kwestii nie można ocenić zasadności zarzutów pozwanych Zakładów zmierzających do wykazania, iż nie stosują tego wynalazku. Powołanie się bowiem przez Sąd Wojewódzki na tzw. jednolitość kilku wynalazków chronionych jednym patentem nie przesądza jeszcze tego, iż każdy z tych wynalazków jest stosowany.Pozostałe zarzuty rewizji są przedwczesne wobec niewyjaśnienia wymienionych wyżej okoliczności, podstawowych dla rozstrzygnięcia sprawy.Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 388 § 1 k.p.c.).