IV PR 57/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Rafacz-Krzyżanowska. Sędziowie SN: Z. Stypułkowska (sprawozdawca), S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Antoniego S. przeciwko Fabryce Sprzętu Okrętowego (...) w C. o wynagrodzenie za wynalazek na skutek rewizji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Poznaniu z dnia 30 maja 1985 r.uchylił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej powództwo, a także w części orzekającej o kosztach procesu i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o kosztach postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód Antoni S. domagał się zasądzenia od pozwanej Fabryki Sprzętu Okrętowego (...) w C. kwoty 50.000 zł podwyższonej następnie na podstawie opinii biegłego do kwoty 980.031 zł wynagrodzenia wraz z odsetkami za zastosowanie pracowniczego wynalazku pod tytułem "Regał metalowy do magazynów i warsztatów, zwłaszcza na statku", chronionego patentem na rzecz Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego. Twierdził, że jest współtwórcą tego wynalazku, a jego udział w wynagrodzeniu wynosi 12%.Pozwana Fabryka wniosła o oddalenie powództwa, gdyż nie jest jednostką stosującą przedmiotowy wynalazek.Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda kwotę 980.031 zł z 8% od dnia 1 maja 1985 r. i następująco uzasadnił swoje rozstrzygnięcie.Dla wyjaśnienia podstawowej spornej między stronami kwestii, a mianowicie określenia jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej wynalazek współautorstwa powoda, przeprowadzono dowód z opinii dwóch biegłych.Z opinii biegłego M.P. wynika, że pozwana Fabryka nie jest jednostką stosującą przedmiotowy wynalazek, lecz są nimi stocznie, w których dokonuje się operacji montażu regałów, według tego wynalazku, z elementów wyprodukowanych przez Fabrykę.Sąd Wojewódzki podzielił natomiast opinię biegłego rzecznika patentowego inż. S.L., który wyraził odmienny pogląd. Pozwana Fabryka jest producentem elementów regału, odpowiadających zastrzeżeniom patentowym, z których w stoczniach montowany jest regał. Dostarczenie całego regału do stoczni jest niewykonalne z uwagi na trudności jego transportu. Zarzuty pozwanej Fabryki pod adresem tej opinii są - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - nieuzasadnione w świetle uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 czerwca 1977 r. (OSNCP 1977, z. 10, poz. 173). W myśl tej uchwały stosowanie pracowniczego projektu wynalazczego, w rozumieniu art. 93 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (Dz. U. Nr 43, poz. 272), jest urzeczywistnieniem projektu w sposób przemysłowy, polegającym na wytwarzaniu wyrobów lub urządzeń albo na używaniu w znaczeniu technicznym sposobu wytwarzania bądź sposobu pracy - według projektu wynalazczego - przynoszącego efekty ekonomiczne lub społeczne. Podzielając pogląd biegłego M.P., że wynalazek nie może być stosowany częściowo, stwierdzić należy, iż sytuacja taka nie występuje w rozpoznawanej sprawie. Stocznia bowiem nie jest częściowym wytwórcą regału, ale jedynie następuje u niej złożenie regału z elementów całkowicie wyprodukowanych przez pozwaną Fabrykę, która realizuje zamówienie całego przemysłu okrętowego w Polsce. Produkcja zaś regału według wynalazku stanowi jedną z głównych jej zadań produkcyjnych.Sąd Wojewódzki przychylił się także do opinii biegłego S.L. co do wysokości należnego powodowi wynagrodzenia wraz z odsetkami, obliczonego od efektów uzyskanych zarówno u producenta, jak i w poszczególnych stoczniach przy zastosowaniu przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 178).Wyrok zaskarżyła rewizją pozwana Fabryka.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Wbrew zarzutom pozwanej Fabryki ustalenia Sądu Wojewódzkiego, według których jest ona jednostką stosującą wynalazek współautorstwa powoda, znajdują potwierdzenie w materiale dowodowym sprawy i są logicznie uzasadnione.W powołanej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego - zawierającej wykładnię pojęcia stosowania jako podstawy prawa twórcy do wynagrodzenia - stwierdzono, że pojęcia stosowania nie można wyjaśnić w oderwaniu od celu gospodarczego czy społecznego, wynikającego z istoty tego projektu. Stosującą wynalazek więc będzie ta jednostka gospodarki uspołecznionej, która realizuje powyższe cele w swojej działalności przemysłowej. Jednym zaś z podstawowych celów produkcji wyrobów według projektu wynalazczego jest wprowadzenie ich do obrotu.Z nie kwestionowanych przez pozwaną Fabrykę ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika, że produkowała ona regały według wynalazku uprawnionego z patentu, nie tylko na zamówienie Stoczni Szczecińskiej im. A. Warskiego, ale także dla innych stoczni, zaspokajając w tym zakresie zapotrzebowanie całego przemysłu okrętowego.Okoliczność, że wyprodukowane przez jednostkę gospodarki uspołecznionej urządzenia według wynalazku - ze względu na ekonomię lub możliwości transportu - dostarczone są uspołecznionym nabywcom nie w postaci montowanego urządzenia, lecz w postaci wszystkich jego elementów technicznych, sama przez się nie może przesądzać, iż jego producent nie jest stosującym wynalazek, w rozumieniu art. 98 ust. 2 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (jedn. tekst: Dz. U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177).Jeżeli charakter techniczny wymienionych elementów urządzenia przesądza o jego konstrukcji zgodnej z zastrzeżeniem patentowym wynalazku, jak to ma miejsce w rozpoznawanej sprawie, to nabywca dokonujący montażu urządzenia nie jest jego wytwórcą. W zależności bowiem od umowy zawartej między producentem a nabywcą montaż urządzenia może być dokonany przez producenta u nabywcy bądź też przez nabywcę według instrukcji i ewentualnie na koszt producenta. Nabywca nie występuje wówczas w charakterze stosującego wynalazek, którego przedmiotem jest konstrukcja określonego wyrobu, chyba że ochroną patentową objęty jest także sposób montażu urządzenia, czego nie chroni patent udzielony na wynalazek współautorstwa powoda. Prawidłowe więc jest ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że stocznie będące nabywcami regału według wynalazku nie mogą być potraktowane jako jednostki stosujące ten wynalazek. Jednakże z ustalenia tego nie zostały wyprowadzone prawidłowe wnioski co do sposobu obliczania efektów ekonomicznych uzyskanych przez pozwaną Fabrykę, a stanowiących podstawę do ustalenia wysokości należnego twórcy wynagrodzenia. Głównym źródłem efektów jest sprzedaż regałów i zyski, jakie osiągnęła Fabryka w związku z ich ceną. Kwestie te regulują przepisy: § 26 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. w sprawie zasad obliczania efektów stanowiących podstawę do ustalenia wysokości wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze (M.P. Nr 16, poz. 98), a dla dalszych okresów obliczeniowych § 25 zarządzenia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego z dnia 2 lipca 1980 r. w sprawie zasad obliczania... (M.P. Nr 17, poz. 84). Z przepisów tych wynika, że tylko wówczas, gdy cena wyrobu nie uwzględnia poprawy jego jakości polegającej na korzyściach użytkowych u odbiorcy wyrobu, efekt u producenta zwiększa się o efekt z tytułu poprawy jakości wyrobów, obliczony według zasad zawartych w tych przepisach. Zasady te zostały, zgodnie z przyjętą wykładnią poprzednio obowiązującego zarządzenia w tej materii, sprecyzowane w zarządzeniu z dnia 2 lipca 1980 r. w ten sposób, iż efekt poprawy jakości oblicza się analogicznie do zasad obowiązujących przy ustalaniu cen. Jest to więc w istocie rzeczy korektura ceny, polegająca na ustaleniu takiej ceny, jaką mógłby uzyskać producent wyrobu według wynalazku, gdyby uwzględniono w niej poprawę jakości wyrobu w postaci korzyści użytkowych, występujących u uspołecznionych nabywców tego wyrobu.Wbrew tym założeniom, jak wynika z opinii biegłego S.L., potraktował on jako efekty użytkowe, w istocie rzeczy, takie efekty, które mogłyby występować tylko u producenta wyrobu. Jako bazę porównalną dla tych efektów biegły przyjął oszczędności, jakie uzyskała Stocznia Szczecińska, a wynikające z porównania kosztów ponoszonych przy konstrukcji i montażu wytwarzanego przez nią poprzednio regału z kosztami montażu regału wytwarzanego przez pozwaną Fabrykę. Są to zaś koszty nieporównywalne, ponieważ stocznie nie są producentami regałów według wynalazku, przeto efekty poprawy jakości tego regału mogą być odniesione tylko do efektów użytkowych, a nie produkcyjnych. Nie można też podzielić poglądu wyrażonego w opinii biegłego, iż efekty takie wynikają z § 27 ust. 2 wymienionego zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r., według którego przepisy o poprawie jakości wyrobu, którego cena nie uległa zmianie, stosuje się odpowiednio, w razie gdy wykorzystanie nowego wyrobu u odbiorcy powoduje wprowadzenie u niego nowej technologii. Wynalazek współautorstwa powoda dotyczy konstrukcji regału metalowego dla magazynów i warsztatów, zwłaszcza na statkach. Z uwagi na przedmiot wynalazku nie można przyjąć, aby mógł on pozostawać w związku przyczynowym z technologią budowy statków, stosowaną przez stocznię. Przepis ten dotyczy zupełnie innych sytuacji, a mianowicie takich, w których np. udoskonalenie konstrukcji maszyny, wytworzonej według projektu wynalazczego, powoduje u jej użytkowników wprowadzenie nowej technologii realizowanej przy użyciu tej maszyny.Uzasadnione są zarzuty pozwanej Fabryki, że brak było podstaw do obliczenia należnego powodowi wynagrodzenia według przepisów zawartych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 czerwca 1984 r. w sprawie projektów wynalazczych (Dz. U. Nr 33, poz. 177). Wynalazek bowiem stosowany był w latach 1978-1982, a więc okresy obliczeniowe zakończyły się przed wejściem w życie tego rozporządzenia. W takiej zaś sytuacji, w myśl § 84 rozporządzenia, przepisy rozporządzenia miałyby zastosowanie tylko wówczas, gdy nieterminowa wypłata wynagrodzenia nastąpiła na skutek zwłoki jednostki gospodarki uspołecznionej zobowiązanej do jego wypłaty. Zwłoka zaś oznacza, że wynagrodzenie nie zostało wypłacone z winy tej jednostki, czego nie można przypisać pozwanej Fabryce. Sprawa bowiem miała charakter skomplikowany, co wykazał przebieg procesu w podstawowej kwestii związanej z bierną legitymacją pozwanej Fabryki, jako jednostki stosującej wynalazek.Dotyczy to także odsetek przewidzianych w prawie wynalazczym, które są odsetkami za zwłokę (§ 25 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych, w brzmieniu ogłoszonym w Dz. U. z 1982 r. Nr 28, poz. 200). Powodowi więc przysługują odsetki tylko od dnia doręczenia pozwu stronie pozwanej.Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku (art. 388 § 1 k.p.c.).