III PZP 44/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: B. Błachowska, T. Kasiński (współsprawozdawca), M. Rafacz-Krzyżanowska, J. Sokołowski, Z. Stypułkowska (sprawozdawca), Z. Zaziemski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, w sprawie z powództwa Jana R. przeciwko Zakładom Urządzeń Informatyki "Meramat" w W. o wynagrodzenie po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 23 września 1983 r.:"Czy korzystający z wynalazku w dobrej wierze w chwili stanowiącej o pierwszeństwie do uzyskania patentu (tzw. używacz uprzedni - art. 41 ustawy o wynalazczości) obowiązany jest do zapłaty twórcy wynalazku wynagrodzenia z tytułu stosowania wynalazku, przewidzianego w art. 93 i nast. tej ustawy?"podjął i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą uchwałę:Jednostka gospodarki uspołecznionej korzystająca z wynalazku pracowniczego na prawach używacza uprzedniego (art. 41 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości - Dz. U. Nr 43, poz. 272) nie jest zwolniona od obowiązku zapłaty twórcy wynagrodzenia na zasadach wynikających z art. 93 ust. 1 i ust. 2 powołanej ustawy. Uzasadnienie faktyczneW myśl art. 41 ust. 1 ustawy o wynalazczości ten, kto w chwili stanowiącej o pierwszeństwie do uzyskania patentu w dobrej wierze korzystał z wynalazku na obszarze państwa, może z niego nadal bezpłatnie korzystać w swoim przedsiębiorstwie w zakresie, w jakim dotychczas korzystał z wynalazku. Prawo to przysługuje również temu, kto w tej samej chwili przygotował już wszystkie istotne urządzenia potrzebne do korzystania z wynalazku.Jest to instytucja tzw. używacza uprzedniego, stanowiąca ograniczenie praw wyłącznych przysługujących uprawnionemu z patentu. Polega ona na zachowaniu - przez podmiot korzystający z wynalazku w dobrej wierze przed powstaniem wyłączności - prawa dalszego bezpłatnego korzystania z wynalazku także po jego opatentowaniu, i to niezależnie od zgody uprawnionego z patentu.Spory w kwestii, czy określonemu podmiotowi przysługują uprawnienia z art. 41 ust. 1 ustawy o wynalazczości, należą na podstawie art. 109 ust. 1 pkt 5 tej ustawy do kompetencji Urzędu Patentowego PRL.W sprawie, w której Sąd Najwyższy przedstawił składowi powiększonemu pytanie prawne, powód jako twórca wynalazku pod tytułem "Urządzenie do odchylania głowic magnetycznych", chronionego patentem nr 94516 na rzecz Instytutu Maszyn Matematycznych, domagał się od pozwanych Zakładów Urządzeń Informatyki "Meramat" wynagrodzenia za stosowanie jego wynalazku. Zakłady te powołały się na decyzję Urzędu Patentowego ustalającą - na podstawie art. 41 ust. 1 ustawy o wynalazczości - ich prawo do bezpłatnego korzystania z wymienionego wynalazku w rozmiarach określonych w decyzji. W związku z tym odmówiły wypłaty twórcy wynagrodzenia za stosowanie jego wynalazku w takim zakresie, w jakim przysługuje pozwanym Zakładom uprawnienie używacza uprzedniego. Podstawę do uzyskania tych uprawnień stanowił następujący stan faktyczny:Pozwane Zakłady zawarły w dniu 1.IV.1971 r. umowę wdrożeniową z wymienionym wyżej Instytutem Maszyn Matematycznych. W wykonaniu tej umowy Instytut przekazał pozwanym Zakładom między innymi dane dotyczące rozwiązania technicznego, na które uzyskał następnie patent. Instytut nie poinformował pozwanych Zakładów o zamiarze opatentowania tego rozwiązania, lecz zgłosił go do Urzędu Patentowego, jako wynalazek, w celu uzyskania patentu dopiero w dniu 7.VII.1973 r. Pozwane Zakłady natomiast na podstawie danych uzyskanych z Instytutu rozpoczęły produkcję wyrobu wedle przekazanego im rozwiązania technicznego i przygotowały urządzenia służące zwiększeniu tej produkcji w przyszłości. Miało to więc miejsce przed zgłoszeniem przez Instytut wynalazku w Urzędzie Patentowym, a więc przed chwilą stanowiącą o pierwszeństwie do uzyskania patentu, o której mowa w art. 41 ust. 1 ustawy o wynalazczości.Pytanie prawne dotyczy pracowniczego projektu wynalazczego, a istota zawartych w nim wątpliwości sprowadza się do tego, czy uzyskanie przez jednostkę gospodarki uspołecznionej uprawnień przewidzianych w art. 41 ust. 1 ustawy o wynalazczości zwalnia także tę jednostkę od obowiązku wypłaty twórcy wynagrodzenia. Ustawa o wynalazczości nie zawiera przepisu, który daje jasną i nie budzącą wątpliwości odpowiedź na postawione pytanie.Ze względu na przedmiot pytania prawnego wykładnia gramatyczna - zawartego w art. 41 ust. 1 ustawy o wynalazczości sformułowania "bezpłatne korzystanie z wynalazku" - nie wyjaśnia wątpliwości w nim zawartych. Nie uwzględnia bowiem istoty i charakteru pracowniczego projektu wynalazczego.Prawo do patentu na wynalazek pracowniczy, a więc prawo wyłącznego przemysłowego korzystania z wynalazku, jak i wykonywania praw związanych z patentem przysługuje jednostce gospodarki uspołecznionej, a nie twórcy (art. 20 ust. 1 ustawy o wynalazczości).Twórca pracowniczego wynalazku ma prawo do autorstwa i wynagrodzenia.Prawa twórcy są w znacznym stopniu związane z uzyskaniem przez jednostkę gospodarki uspołecznionej ochrony patentowej na jego wynalazek, np. w zakresie świadectwa autorskiego czy wynagrodzenia. Nie pozbawia to jednak praw przysługujących twórcy samoistnego charakteru, gdyż źródłem ich jest jego działalność twórcza wyrażająca się w dokonaniu wynalazku.Taka konstrukcja pracowniczego projektu wynalazczego prowadzi do rozdzielenia praw związanych z patentem i praw twórcy, co znajduje wyraz w systematyce ustawy o wynalazczości.Przepis art. 41 ust. 1 ustanawiający - jak to wyżej wskazano - ograniczenie praw wyłącznych przysługujących uprawnionemu z patentu jest zamieszczony w rozdziale 5 ustawy o wynalazczości pod tytułem "Prawa i obowiązki z patentu". Przepisy tego rozdziału regulują kwestie dotyczące obrotu prawami związanymi z patentem oraz zawierają zespół środków prawnych służących ochronie praw do patentu i z patentu. Przedmiotowy zakres tych przepisów nie obejmuje natomiast praw twórcy wynalazku pracowniczego do wynagrodzenia.Uprawnienia te zostały natomiast uregulowane w sposób odrębny w dziale VI ustawy o wynalazczości pod tytułem "Wynagrodzenie za pracownicze projekty wynalazcze".Wykładnia systemowa przepisów ustawy o wynalazczości uzasadnia zatem pogląd, iż prawa przysługujące jednostce gospodarki uspołecznionej z mocy art. 41 ust. 1 tej ustawy dotyczą tylko sfery praw wyłącznych i stosunków prawnych zachodzących między tą jednostką a jednostką gospodarki uspołecznionej uprawnioną z patentu. Nie naruszają natomiast prawa twórcy pracowniczego wynalazku do wynagrodzenia za stosowanie jego wynalazku także przez jednostkę gospodarki uspołecznionej, posiadającą przymiot używacza uprzedniego.Użyte natomiast w tym przepisie sformułowanie "bezpłatne" oznacza przede wszystkim korzystanie z wynalazku bez obowiązku uiszczenia opłaty licencyjnej. Ponadto przesądza o tym, że korzystanie z wynalazku przez używacza uprzedniego nie daje podstaw do wystąpienia przeciw niemu z roszczeniem z tytułu naruszenia patentu.Za poglądem tym przemawia także wykładnia funkcjonalna przepisów o wynagrodzeniu za pracowniczy projekt wynalazczy.Z przepisów art. 93 ust. 1 i ust. 2 ustawy o wynalazczości wynika, że twórca pracowniczego projektu wynalazczego przyjętego do stosowania w jednej lub więcej jednostkach gospodarki uspołecznionej ma prawo do wynagrodzenia na zasadach określonych w ustawie. Podstawą do ustalenia wysokości wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy są efekty uzyskane przez stosowanie projektu.Przyjęcie do stosowania w rozumieniu art. 93 ust. 1 oznacza, jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 23.VI.1977 r. sygn. V PZP 1/77 (OSNCP z. 10, poz. 173), faktyczne stosowanie projektu wynalazczego bez względu na to, czy został on oddany do dyspozycji jednostki gospodarki uspołecznionej i czy podjęła ona decyzję o przyjęciu do stosowania, o której mowa w § 11 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych (tekst jednolity: Dz. U. z 1982 r. Nr 28, poz. 200).Szczególny charakter przepisów o wynagrodzeniu za pracowniczy projekt wynalazczy wyraża się również w ich funkcji ochronnej. Polega ona na tym, że w razie opatentowania pracowniczego wynalazku na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia od każdej jednostki gospodarki uspołecznionej stosującej jego wynalazek i osiągającej z tego tytułu efekty ekonomiczne lub społeczne.Co więcej, twórcy przysługuje prawo do wynagrodzenia nawet wtedy, gdy wynalazek nie został zgłoszony do opatentowania (art. 94 ust. 4 ustawy o wynalazczości). Wynika to z potraktowania wynagrodzenia wynalazcy przede wszystkim jako wynagrodzenia za działalność twórczą, która przysparza korzyści gospodarce narodowej. Dlatego też jest uzasadnione, ażeby twórca je otrzymał, jeżeli jednostki gospodarki uspołecznionej uzyskały korzyści dzięki zastosowaniu wynalazku będącego wynikiem jego twórczości.W dotychczasowym orzecznictwie Sądu Najwyższego nie budziło wątpliwości zagadnienie, iż prawo do wynagrodzenia przysługuje twórcy wynalazku pracowniczego bez względu na to, czy jednostka gospodarki uspołecznionej stosująca jego wynalazek jest upoważniona przez jednostkę uprawnioną z patentu do korzystania z wynalazku odpłatnie bądź też nieodpłatnie na podstawie tzw. licencji otwartej (§ 17 ust. 3 rozporządzenia Rady Ministrów w sprawie projektów wynalazczych). Twórca nie ma bowiem wpływu na ukształtowanie stosunków prawnych między tymi jednostkami.Zasady powyższe należy odnieść także do jednostki gospodarki uspołecznionej korzystającej bezpłatnie z wynalazku z mocy art. 41 ust. 1 ustawy o wynalazczości. Przepisy o wynagrodzeniu bowiem za pracowniczy projekt wynalazczy nie ustanawiają wyjątku w tym przedmiocie.Pogląd ten znajduje też uzasadnienie w sytuacji twórcy wynalazku pracowniczego wobec jednostki gospodarki uspołecznionej, w której dokonał wynalazku. Jest on bowiem zobowiązany do natychmiastowego zgłoszenia wynalazku w tej jednostce (§ 6 ust. 1 rozporządzenia). Z chwilą zgłoszenia wynalazku jednostka gospodarki uspołecznionej dysponuje rozwiązaniem technicznym zawartym w wynalazku. Może - jak to miało miejsce w rozpoznawanej przez Sąd Najwyższy sprawie - przed dokonaniem zgłoszenia w Urzędzie Patentowym ujawnić dane dotyczące tego rozwiązania innej jednostce gospodarki uspołecznionej, która uzyskuje dzięki temu przymiot używacza uprzedniego.Pozbawienia twórcy prawa do dochodzenia wynagrodzenia od jednostki gospodarki uspołecznionej nie dałoby się pogodzić z funkcją, jaką spełnia wynagrodzenie za pracowniczy projekt wynalazczy w pobudzaniu wynalazczości pracowniczej.Na zakończenie należy wskazać, że powyższe rozważania nie dotyczą takich sytuacji, kiedy uprawniony z patentu i twórca wynalazku występuje w jednej osobie, to jest wynalazków wolnych.Z powyższych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę jak w sentencji.