I PR 139/62

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Janiny i Aleksandra D. przeciwko Inspektoratowi Państwowych Gospodarstw Rolnych w G. o odszkodowanie, na skutek rewizji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 14 maja 1962 r., zmienił zaskarżony wyrok w części zasądzającej w ten sposób, że zasądzoną kwotę 10 000 zł podwyższył do sumy 20 000 z 8% od dnia 16 kwietnia 1959 r.; uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej roszczenie o rentę i orzekającej o kosztach i opłatach sądowych, sprawę w tym zakresie przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Białymstoku do ponownego rozpoznania; poza tym rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneSyn powodów Marian D. na skutek nieostrożnej jazdy kierowcy traktora, należącego do pozwanego, uległ wypadkowi w czasie pracy i stracił życie w dniu 20 października 1954 r. W związku z tym powodowie żądali w pozwie zadośćuczynienia za krzywdę moralną w kwocie 50 000 zł oraz renty miesięcznej w kwocie 800 zł.Sąd Wojewódzki zasądzał od pozwanego na rzecz powodów 10 000 zł zadośćuczynienia i 500 zł kosztów procesu, oddalając powództwo w pozostałej części. Sąd ustalił, że prawomocnym wyrokiem Sądu Powiatowego w G. z dnia 20 grudnia 1954 r. traktorzysta pozwanego Stefan P. został uznany za winnego tego, że dnia 20 października 1954 r. prowadząc w stanie upojenia alkoholowego traktor z przyczepą zderzył się z murem przydrożnym wywracając przyczepę, przez co nieumyślnie spowodował śmierć znajdującego się w przyczepie Mariana D., który doznał złamania podstawy czaszki, a następnie zmarł - i za to z mocy art. 230 k.k. został skazany na 2 i 1/2 roku więzienia. Również skazany został mechanik PGR D. Franciszek M. za to, że wprawiwszy się w stan upojenia alkoholowego w dniu 20 października 1954 r. wyprawił w drogę pijanego traktorzystę Stefana P., który spowodował wskutek tego wypadek i śmierć D. Denat D. pracował na terenie Zespołu PGR jako praktykant na traktorze i w dniu wypadku jechał na przyczepie w celu przywiezienia paliwa.Uznając w tych okolicznościach odpowiedzialność pozwanego za uzasadnioną przepisami art. 24 dekretu z dnia 25 czerwca 1964 r. o pow. zaopatrz. emeryt., wobec naruszania przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy przez pracowników zakładu pracy, Sąd Wojewódzki na zasadzie art. 166 k.z. zasądził dla powodów 10 000 zł z tytułu zadośćuczynienia za krzywdę moralną, mając na uwadze, że powodowie jako rodzice zmarłego niewątpliwie odczuli śmierć syna, który był dla nich częściowo pomocą i na którego pomoc liczyli w starości, posiadając dobre gospodarstwo, i śmierć ta niewątpliwie pogorszyła ich sytuację materialną.Roszczenie powodów o rentę uznał Sąd Wojewódzki za niezasadne, ponieważ denat nie był zobowiązany do utrzymywania powodów z mocy ustawy i powodów nie utrzymywał, ani też dobrowolnie i stale nie dostarczał im środków utrzymania. Powodowie sami przyznali, że nie byli na wyłącznym utrzymaniu zmarłego syna, a podstawą ich utrzymania było gospodarstwo rolne. Syn był tylko pomocą, lecz w jakim zakresie, tego nie wykazali.W rewizji od powyższego wyroku powodowie wnoszą o zmianę wyroku przez podwyższenie zasądzonego zadośćuczynienia, w części zaś renty o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy uznał rewizję za uzasadnioną.Częściowo trafny jest zarzut skarżących odnośnie wysokości zasądzonego zadośćuczynienia.Uwzględniając bowiem z jednej strony pogorszenie sytuacji materialnej powodów, spowodowane śmiercią ich młodego (ur. 1934) i najlepiej zapowiadającego się syna, na którego efektywną pomoc już obecnie, a również w przyszłości (wobec złego stanu zdrowia powodów) mogli liczyć, oraz fakt wyłącznej winy pozwanych Zakładów w spowodowaniu wypadku, zaś z drugiej strony, że wysokość zasądzonej z tytułu zadośćuczynienia kwoty winna być ze względu na charakter tej instytucji umiarkowana - uznać należało za odpowiednią i stosowną w rozumieniu art. 166 k.z. kwotę 20 000 zł.W związku z tym uznając, że w zakresie tego roszczenia nie ma uchybień procesowych, a zachodzi jedynie naruszenie art. 166 k.z., Sąd Najwyższy z mocy art. 386 k.p.c. zmienił wyrok w tej części i podwyższył zasądzoną dla powodów kwotę do sumy 20 000 zł.Zasadnie też rewizja zarzuca niewyjaśnienie wszechstronne okoliczności sprawy w zakresie żądania powodów zasądzenia renty. W tym zakresie zaskarżony wyrok ulega uchyleniu wobec obrazy art. 236 § 1, 242 § 1, 326 i 336 § 2 k.p.c.Sąd Wojewódzki oddalił w tej części powództwo na tej zasadzie, że denat nie był zobowiązany do utrzymywania powodów z mocy ustawy, powodów w rzeczywistości nie utrzymywał ani też dobrowolnie i stale nie dostarczał im środków utrzymania. Wniosek ten oparł Sąd na wyjaśnieniach powodów, że nie byli oni na wyłącznym utrzymaniu syna, gdyż posiadają gospodarstwo, zmarły zaś był dla nich dużą pomocą.Jednakże powyższe wyjaśnienie powodów nie dawało podstawy do wysnucia wniosków, o których była mowa wyżej, ani też nie usprawiedliwiało oddalenia ich roszczeń o rentę, bez wykorzystania (prerogatyw służących sądowi z mocy art. 236 k.p.c.Jeśli chodzi bowiem o ocenę, czy zmarły był obowiązany z mocy ustawy do utrzymywania powodów, to wymagało przede wszystkim wyjaśnienia, jaki jest stan majątkowy i zarobkowy powodów, zarówno z uwagi na posiadany grunt, jak i ich wiek i stan zdrowia, a to w celu prawidłowej oceny, czy pozostawali oni "w niedostatku" w rozumieniu art. 73 k.r. Należało przy tym mieć na względzie, że stan niedostatku, obligujący zstępnego do alimentacji, zachodzi nie tylko wówczas, gdy uprawnieni nie mają w ogóle żadnych możliwości utrzymania się własnymi siłami, ale również i wówczas, gdy ich możliwości zarobkowe są niewystarczające dla uzyskania dostatecznych środków do życia, czy to z powodu wieku, czy zdrowia. Niedostatek bowiem w rozumieniu cytowanego przepisu ma miejsce zarówno wówczas, gdy uprawniony nie może własnymi siłami w ogóle uzyskać środków do życia, jak i wówczas, gdy jego możliwości w tym względzie pozwalają mu na pokrycie tylko części niezbędnych kosztów utrzymania.Z drugiej zaś strony obowiązki zobowiązanego do alimentacji (art. 74 k.z.) winny być oceniane w zależności od jego zarobkowych i majątkowych możliwości, które nie mogą być utożsamiane z wysokością faktycznych zarobków, zwłaszcza gdy te ostatnie mają charakter przejściowy (np. w czasie praktyki).Konsekwentnie te przepisy art. 162 § 2 i 3 k.z. uzależniają powstanie uprawnień dla członków rodziny zmarłego w wypadku nie tylko od pozostawania na wyłącznym jego utrzymaniu lub od dostarczania przezeń stale i dobrowolnie całkowitych środków utrzymania, lecz za wystarczającą przesłankę do zasądzenia renty odszkodowawczej należy uznać również fakt przyczyniania się przez zmarłego w sposób istotny świadczeniami pieniężnymi czy też pracą osobistą do utrzymania pozostającej w potrzebie rodziny.Podniesiona przeto w motywach okoliczność, że powodowie nie pozostawali na wyłącznym utrzymaniu syna, nie wystarczała do oddalenia powództwa, skoro twierdzili oni, że syn był dla nich dużą pomocą również w sensie materialnym (pozew), a to tym bardziej, że jak wynika z zaświadczenia GRN w K. dochód z posiadanego przez nich gospodarstwa rolnego wynosi 1250 zł w stosunku rocznym. Złożone zaś na rozprawie rewizyjnej dowody, które Sąd Najwyższy z mocy art. 18 ustawy z dnia 20 lipca 1960 r. wziął z urzędu pod rozwagę, mogą wskazywać, że zły stan zdrowia ogranicza w znacznym stopniu ich możliwości zarobkowe.Nadmienić należy, że ustalenie Sądu, jakoby powodowie posiadali "dobre gospodarstwo", które stanowi podstawę ich utrzymania, sprzeczne jest z powołanym wyżej zaświadczeniem GRN, natomiast stwierdzenie, iż denat nie dostarczał powodom dobrowolnie środków utrzymania (nawet w sensie przyczynienia się - o czym była mowa wyżej nie znajduje oparcia w materiale sprawy i pozostaje w sprzeczności ze sprawdzonym twierdzeniem powodów, że był dla nich "dużą pomocą".Powyższe luki w wyjaśnieniu istotnych okoliczności sprawy i w uzasadnieniu wyroku nie pozwalają na uznanie oceny sprawy pod względem faktycznym i prawnym za niewadliwą. Dopiero bowiem po wszechstronnym wyjaśnieniu i zbadaniu wskazanych wyżej okoliczności i przeprowadzeniu dowodów z tym związanych będzie możliwe stwierdzenie, czy i w jakiej mierze syn powodów był zobowiązany do utrzymywania powodów, względnie, gdyby się okazało, że taki obowiązek na nim nie ciążył, czy i w jakim stopniu przyczyniał się dobrowolnie do dostarczania im środków utrzymania.Z tego też względu zaskarżony wyrok w części oddalającej roszczenie o rentę z mocy art. 384 k.p.c. uchylono i sprawę w tym zakresie przekazano do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji.