I PR 159/64

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Szczepański. Sędziowie: K. Piasecki (sprawozdawca), A. Nalewajko.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Ludomiry J. przeciwko Handlowej Spółdzielni Inwalidów w W. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 26 listopada 1963 r., rewizję oddalił.Uzasadnienie faktyczneW powództwie wytoczonym przeciwko Handlowej Spółdzielni Inwalidów w W. Ludomira J. żądała uchylenie uchwały walnego zgromadzenia pozwanej Spółdzielni z dnia 28 czerwca 1963 r., mocą której zatwierdzona została uchwała Rady Nadzorczej Spółdzielni z dnia 29 stycznia 1963 r. o wykreśleniu powódki z rejestru spółdzielni.Uchwała walnego zgromadzenia Spółdzielni jest, zdaniem powódki, pozbawiona podstaw prawnych i sprzeczna z postanowieniami ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz § 16 statutu pozwanej Spółdzielni. Powoływanie się zaś przez Spółdzielnię na § 5 i 6 statutu jest bezpodstawne i sprzeczne z przepisami prawa oraz statutem Spółdzielni, albowiem brak podstaw do twierdzenia, że powódka utraciła warunki przewidziane w § 5 i 6 statutu Spółdzielni.W odpowiedzi na pozew pozwana Spółdzielnia, wnosząc o oddalenie powództwa, przytoczyła, że powódka nie była inwalidką, natomiast należała do członków, których liczba nie może przekroczyć 25% ogółu zatrudnionych w spółdzielni wraz z osobami stale w niej zatrudnionymi a nie będącymi członkami spółdzielni. Ze względu na to, że według sprawozdania o stanie zatrudnienia inwalidów i innych osób o niepełnej zdolności do pracy w drugim półroczu 1962 r. inwalidów było 67,7% (zamiast wymaganych 75%), zarząd i Rada Spółdzielni zmuszone były stosownie do § 5 statutu przystąpić do zmniejszenia liczby członków nie będących inwalidami. Dotyczyło to także powódki.Sąd Wojewódzki uchylił uchwałę walnego zgromadzenia członków Handlowej Spółdzielni Inwalidów w W. z dnia 28 czerwca 1963 r. o wykluczeniu powódki z grona członków Spółdzielni.Rozstrzygnięcie to Sąd Wojewódzki uzasadnił tym, że powódka z dniem rozpoczęcia pracy w pozwanej Spółdzielni, jako osoba nie będąca inwalidką, została przyjęta na członka Spółdzielni zgodnie z § 5 lit. d) statutu. W chwili przyjmowania powódki w poczet członków Spółdzielni zachowany był przewidziany w tym § 5 stan zatrudnienia inwalidów, tj. 75% inwalidów w stosunku do innych osób zatrudnionych w Spółdzielni. Następnie Rada Nadzorcza na posiedzeniu w dniu 28 stycznia 1963 r. wykreśliła powódkę z rejestru członków na tej podstawie, że nie spełnia ona warunku inwalidztwa. Walne zgromadzenie, do którego powódka się odwołała w dniu 28 czerwca 1963 r., zatwierdziło uchwałę Rady Nadzorczej Spółdzielni. Sąd Wojewódzki nie uznał za słuszny poglądu pozwanej Spółdzielni, że wykreślenie powódki nastąpiło zgodnie z § 16 statutu. Ustęp 2 tego postanowienia przewiduje bowiem, że wykreślenie może nastąpić jedynie wskutek utraty warunków, od których w myśl § 5 i 6 statutu uzależnione było uzyskanie członkostwa. Zdaniem Sądu powódka, skoro została przyjęta w charakterze członka Spółdzielni nie jako inwalidka, wspomnianych warunków nie mogła utracić. Zaskarżona uchwała jest więc pozbawiona podstaw prawnych, co powoduje konieczność jej uchylenia.Wyrok powyższy zaskarżyła rewizją pozwana Spółdzielnia, wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji lub o jego zmianę i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek tej rewizji, zważył, co następuje:Według § 5 statutu spółdzielni inwalidów, mającego zastosowanie w zakresie oceny stosunków zachodzących między stronami niniejszego procesu, członkami spółdzielni mogą być: a) inwalidzi, b) osoby, które otrzymują zaopatrzenie emerytalne lub renty starcze bądź które osiągnęły wiek uprawniający do otrzymania takiego zaopatrzenia lub renty, c) wdowy po wojskowych poległych w służbie, wdowy po inwalidach wojennych oraz inwalidach uczestnikach ruchu podziemnego i partyzanckiego, jeżeli mają dziecko (dzieci) na swym wyłącznym utrzymaniu, oraz d) inne osoby stale zatrudnione w spółdzielni nie należące do kategorii osób wymienionych pod lit. a), b) i c) tego paragrafu.Jak więc wynika z tego postanowienia, członkami spółdzielni inwalidów mogą być dwie kategorie osób, jeżeli jako kryterium podziału brać fakt inwalidztwa lub otrzymywanie zaopatrzenia emerytalnego lub renty starczej. Z jednej strony będą to osoby mające spełniać określone wymagania z powyższego punktu widzenia, z drugiej zaś strony będzie chodziło o osoby nie muszące spełniać tych wymagań. W stosunku do tych ostatnich osób wspomniany przepis statutu posługuje się określeniem "inne osoby stale zatrudnione w spółdzielni".Okolicznością niesporną między stronami w niniejszym procesie jest to, że powódka należy do osób, o których mówi § 5 lit. d) statutu. Z tego już względu nie ma do niej zastosowania § 16 ust. 2 statutu stanowiący, że wykreślenie może nastąpić wskutek utraty warunków, od których w myśl § 5 statutu uzależnione jest uzyskanie członkostwa. W tym zakresie wyrażony przez Sąd Wojewódzki pogląd należy uznać za słuszny. Ponieważ to ostatnie postanowienie wiąże z utratą warunków, od których uzależnione jest uzyskanie członkostwa, możliwość wykreślenia, przeto jest rzeczą oczywistą, że to postanowienie może się odnosić z istoty rzeczy jedynie do osób, które ma na względzie § 5 lit. a), b) i c) statutu. Tylko bowiem w stosunku do tych osób, ze względu na sformułowanie określonych wymagań, można mówić o utracie warunków, od których jest uzależnione uzyskanie członkostwa.Poza tym statut w § 16 ust. 2 wykreślenie wiąże z utratą warunków określonych w § 6 statutu. Wymagania określone w tym postanowieniu, jak wynika z jego treści, muszą spełniać obie wspomniane już kategorie członków, a więc także kategoria, do której należy zakwalifikować powódkę. Powódka jednak i tych warunków nie straciła, gdyż nie utraciła w szczególności pełnej zdolności do czynności prawnych, nie prowadzi własnego przedsiębiorstwa itd. Z tego też względu nie zostały spełnione również przesłanki do wykreślenia powódki, na które powołuje się uchwała wykreślająca ją z rejestru członków.Według dalszej części przytoczonego już § 5 statutu, odnoszącego się do innych osób stale zatrudnionych w spółdzielni (lit. d), liczba tych osób będących członkami spółdzielni, łącznie z osobami stale zatrudnionymi, a nie będącymi członkami spółdzielni i nie należącymi do kategorii osób określonych pod lit. a), b) i c), nie może przekroczyć 25% ogółu zatrudnionych. Jak wynika z oświadczenia pozwanej Spółdzielni zawartego w odpowiedzi na pozew, wspomniany stosunek procentowy nakazany statutem nie został zachowany i procent zatrudnionych w pozwanej Spółdzielni nieinwalidów (§ 5 list. d) statutu) przekroczył 25%, a mianowicie inwalidów było 67,7% zamiast wymaganych 75%. W tych warunkach zarząd i Rada Spółdzielni były zmuszone, stosownie do § 5 statutu, przystąpić do zmniejszenia liczby członków nie będących inwalidami.W związku z wyżej przytoczonym postanowieniem § 5 statutu, wyjaśniona musi być kwestia znaczenia tego wymagania co do zachowania określonej proporcji liczbowej między dwiema kategoriami osób zatrudnionych w spółdzielni z punktu widzenia warunków, których utrata może powodować wykreślenie z rejestru członków.Spółdzielnia reprezentuje pogląd, że powyższe postanowienie należy traktować jako wymaganie, którego spełnienie stanowi warunek uzyskania członkostwa. Stanowiska tego nie można aprobować. Przede wszystkim nie mógłby mieć znaczenia fakt, że wspomniane wymaganie co do stosunku procentowego pod względem redakcyjnym stanowi integralną część postanowienia lit. d) § 5 statutu. W tym zakresie należy mieć na względzie to, że jeżeli jakikolwiek przepis czy postanowienie, regulujące określony stosunek prawny, wymaga dla jego powstania spełnienia przez podmiot tego stosunku określonych warunków, to może chodzić jedynie o takie wymagania, jakie dotyczą osobiście tego podmiotu, jego kwalifikacji, z którym to postanowienie wiąże określone skutki prawne.Takiego charakteru nie ma omawiane postanowienie § 5, zamieszczone po lit. d), dlatego, że wymaganie, aby liczba członków "stale zatrudnionych" wraz z innymi osobami nie będącymi członkami spółdzielni nie przekraczała 25% osób zatrudnionych, nie odnosi się do warunków, jakie według statutu musi spełniać członek spółdzielni. Postanowienie to z istoty rzeczy jest adresowane wyłącznie do spółdzielni, do jej organów. Zachowanie więc wymaganej proporcji procentowej między dwiema podstawowymi kategoriami osób zatrudnionych w spółdzielni jest obowiązkiem spółdzielni. Stosownie też do tego obowiązku spółdzielnia inwalidów musi regulować stan procentowy. Naruszenie zaś tej proporcji nie może w żaden sposób wywierać wpływu na sytuację członka spółdzielni przynajmniej w tym sensie, żeby w każdym wypadku niezachowanie tej proporcji (zależnej od spółdzielni) miało uzasadniać wykreślenie członka z rejestru spółdzielni.Poza tym uznanie za słuszny poglądu reprezentowanego przez pozwaną Spółdzielnię oznaczałoby w istocie rzeczy uzależnienie członkostwa członka, który spełnia wymagania w tym charakterze, od okoliczności całkiem zewnętrznych, często przypadkowych i nie dotyczących osobiście członka. Pogląd taki byłby sprzeczny z ochroną trwałości stosunku prawnego wynikającego z członkostwa w określonej spółdzielni.Z rozważań tych wynika więc, że przekroczenie przez spółdzielnię 25% ogółu zatrudnionych w kategorii członków określonych w § 5 lit. d) nie uzasadnia wykreślenia członka z rejestru członków z powołaniem się jedynie na to, iż członek utracił warunki, od których w myśl § 5 i 6 uzależnione jest uzyskanie członkostwa. Z tego punktu widzenia nie ma przy tym znaczenia okoliczność, czy wspomniany stosunek procentowy został nie zachowany przez spółdzielnię w chwili przyjmowania danej osoby na członka, czy też dopiero w późniejszym okresie.Z tych już choćby względów za trafny należy uznać - wbrew poglądowi Spółdzielni - wyrok Sądu Wojewódzkiego uchylający zaskarżoną uchwałę walnego zgromadzenia Spółdzielni.Poza tym nie mogą odnieść skutku dalsze zarzuty wysunięte w rewizji. Tak więc skoro przedmiotem sporu objęta jest jedynie kwestia ważności uchwały takiej treści, jaka została zaskarżona, to spod zakresu kognicji w postępowaniu przed sądami pierwszej i drugiej instancji uchyla się w zasadzie kwestia, czy były inne podstawy prawne, które by uzasadniały powzięcie uchwały o wykreśleniu. W szczególności odmiennego rozstrzygnięcia nie może uzasadniać powołanie się Spółdzielni na naruszenie art. 3 przep. og. pr. cyw. na skutek nieuwzględnienia przez Sąd Wojewódzki faktu, że zarząd pozwanej Spółdzielni redukcję tych "nadliczbowych nieinwalidów" przeprowadził po dokładnym rozważeniu sytuacji materialnej i osobistej zwalnianych osób i starał się im zapewnić w miarę możliwości inne zatrudnienie.Skarżący, formułując tego rodzaju zarzut, pomija fakt, że dla zastosowania jakichkolwiek sankcji związanych z nadużyciem prawa niezbędne byłoby stwierdzenie, na czym polega naruszenie zasad współżycia społecznego, a przede wszystkim, jakie konkretne zasady współżycia narusza powódka, żądając uchylenia zaskarżonej uchwały walnego zgromadzenia.Oczywiście, mogłoby chodzić jedynie o zasady współżycia społecznego w Państwie Ludowym. W związku z tym wymaganiem skarżący miałby obowiązek przytoczenia konkretnej zasady współżycia społecznego w Państwie Ludowym, która usprawiedliwiałaby udzielenie w gruncie rzeczy ochrony jednemu podmiotowi stosunku prawnego przez zaprzeczenie ochrony prawnej drugiemu podmiotowi, przewidzianej w przepisach prawnych dotyczących konkretnych stosunków prawnych. W powyższym zakresie należałoby ponadto wziąć pod uwagę, że kierunek rozwojowy zasad współżycia społecznego w Państwie Ludowym nacechowany jest tą samą treścią co wszystkie pozostałe przepisy obowiązującego prawa, łączy je ta sama treść polityczna i społeczno-gospodarcza. W związku z tym za zasady współżycia społecznego w Państwie Ludowym nie mogłyby być uznane zasady współżycia przeciwstawiane wszystkim niedogodnościom, jakie mogą wynikać z obowiązującego prawa, regulującego poszczególne stosunki prawne o charakterze cywilnym. Moment ten wymaga zaakcentowania ze względu na to, że skutki zastosowania przepisu art. 3 przep. og. pr. cyw. nie mogą prowadzić do modyfikacji obowiązującego porządku prawnego i gwarantowanych przezeń praw podmiotowych.Skarżący żadnej takiej konkretnej zasady współżycia w Państwie Ludowym nie próbuje nawet określić.Sytuacji nie zmienia fakt, że powódka jednocześnie ze zgłoszonym żądaniem uchylenia uchwały walnego zgromadzenia nie wystąpiła z żądaniem przywrócenia jej do pracy w pozwanej Spółdzielni. Osoba bowiem wykreślona czy wykluczona ze spółdzielni może to wykluczenie lub wykreślenie zwalczać także wówczas, gdy nie żąda dopuszczenia jej do pracy w spółdzielni. Okoliczność ta nie pozbawia bynajmniej prawa do zaskarżenia uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni, powziętej bez podstawy prawnej.Z tych wszystkich względów, skoro nie ma uzasadnionych podstaw rewizyjnych oraz podstaw, które należy z urzędu brać pod uwagę, rewizję należało oddalić.