I PR 434/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie: A. Szczurzewski, W. Maruczyński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Haliny M. przeciwko Spółdzielni Inwalidów Ochrona Mienia i Usług Różnych w B. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, na skutek rewizji pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 31 sierpnia 1968 r.,zmienił zaskarżony wyrok (pkt 2) w ten sposób, że nakazał nawiązać pozwanej Spółdzielni z powódką stosunek pracy na dotychczasowym stanowisku; w pozostałej części rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowódka żąda "przywrócenia" członkostwa w pozwanej Spółdzielni oraz nakazanie tejże pozwanej, by ponownie zatrudniała ją w charakterze kontrolerki. Dla uzasadnienia tych żądań powódka przytoczyła, że uchwała walnego zgromadzenia Spółdzielni wykluczająca ją ze spółdzielni jest nieuzasadniona i została powzięta z naruszeniem praw powódki.Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, że Zarząd Spółdzielni wypowiedział powódce w dniu 19 kwietnia 1967 r. dotychczasowe warunki pracy i płacy, proponując jednocześnie zatrudnienie - po okresie wypowiedzenia - na stanowisku strażnika. Powódka, mimo wezwania przez Spółdzielnię, nie podjęła pracy. W związku z tym uchwałą Rady Spółdzielni z dnia 20 października 1967 r. została wykluczona ze Spółdzielni.Zaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki uchylił uchwałę walnego zgromadzenia Spółdzielni z dnia 29 listopada 1967 r., wykluczającą powódkę, oraz przywrócił ją do pracy w Spółdzielni na poprzednich warunkach pracy i płacy. Pismem z dnia 19 kwietnia 1967 r. Zarząd Spółdzielni zawiadomił powódkę, że wypowiada jej - ze skutkiem na 31 lipca 1967 r. - warunki pracy i płacy, angażując ją na stanowisko strażnika. Poprzednio pracowała ona jako kontrolerka strażników. Wobec niepodjęcia pracy przez powódkę, została ona wykluczona uchwałą Rady Spółdzielni. Odwołanie od tej uchwały do walnego zgromadzenia Spółdzielni nie zostało uwzględnione. W Spółdzielni brak było atmosfery zgodnej współpracy. Jedyną przyczyną wypowiedzenia warunków pracy i płacy było rzekome pobieranie "łapówek" przez powódkę. Zarzut ten nie został potwierdzony w postępowaniu karnym (śledztwo w tym względzie zostało umorzone). Powódka była zatem uprawniona do niepodjęcia pracy w charakterze pracownika fizycznego, skoro poprzednio pełniła funkcję pracownika umysłowego. Oświadczenie o wypowiedzeniu warunków pracy i płacy nie rodzi skutków prawnych, gdyż narusza postanowienie § 10 lit. a statutu oraz § 14 ramowego regulaminu pracy. Zmiana warunków pracy i płacy jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego w PRL (art. 5 k.c.). Z tych względów nie było podstaw do podjęcia uchwały o wykluczeniu ze Spółdzielni. Ponadto zaofiarowana powódce praca w porze nocnej była uciążliwa ze względu na jej warunki rodzinne i stan jej zdrowia. Wreszcie powódka została pozbawiona prawa składania wyjaśnień na walnym zgromadzeniu.W rewizji pozwana Spółdzielnia wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji strony pozwanej, zważył, co następuje:1. Uwzględnieniu podlega zarzut naruszenia art. 128 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach na skutek orzeczenia o przywróceniu powódki do pracy na poprzednich warunkach pracy i płacy. Zgodnie z tym przepisem członek wykluczony może dochodzić roszczenia o nawiązanie stosunku pracy. Instytucja przywrócenia do pracy na poprzednich warunkach, unormowana w art. 10 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia (Dz. U. Nr 2, poz. 11 wraz ze zmianami), nie ma zastosowania do wypadku bezzasadnego wykluczenia członka ze spółdzielni. Wobec szczególnego unormowania w art. 128 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach nie ma zastosowania art. 10 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. Pogląd ten uzasadnia art. 130 ustawy o spółdzielniach i ich związkach.W związku z tym zaskarżony wyrok podlega zmianie w części dotyczącej orzeczenia o przywróceniu do pracy na poprzednich warunkach. Zamiast o przywróceniu do pracy należało orzec o nawiązaniu stosunku pracy - zgodnie z brzmieniem art. 128 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach.2. W pozostałym zakresie rewizja jest nieuzasadniona.Przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni wykluczającej członka jest zagadnienie, czy zaskarżona uchwała narusza przepisy prawa, statutu oraz uchwały właściwych związków lub Naczelnej Rady (art. 38 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Przepisy wspomnianej ustawy oraz postanowienia statutu spółdzielni określają, w jakich wypadkach może nastąpić wykluczenie członka ze spółdzielni (art. 21 § 1). Zgodnie z tym decyzja o wykluczeniu ze spółdzielni powinna zawierać oświadczenie stwierdzające wykluczenie ze spółdzielni i przytaczać przyczyny, tj. konkretne fakty, ze względu na które nastąpiło wykluczenie ze spółdzielni. Członek spółdzielni powinien wiedzieć, jakie przyczyny uzasadniały wykluczenie, oraz mieć pewność, że w toku ewentualnego sporu nie będą mu stawiane inne zarzuty. Obowiązek przytoczenia przyczyn wykluczenia zapewnia wykluczonemu członkowi możliwość podjęcia obrony w określonym przedmiocie, a jednocześnie zmusza organy statutowe spółdzielni do podejmowania uchwał po wnikliwym rozważeniu sprawy wykluczenia.Wniosek Zarządu Spółdzielni o wykluczenie powódki zawierał następujące uzasadnienie: Powódka nie dopełniła swoich obowiązków członkowskich przez to, że po upływie okresu wypowiedzenia warunków pracy i płacy nie przyjęła proponowanego w wypowiedzeniu stanowiska i nie zgłosiła się w ogóle do pracy, i to nawet pomimo wezwania ze strony Zarządu.Skoro zatem przyczyną wykluczenia powódki ze Spółdzielni było niepodjęcie pracy na nowych warunkach pracy i płacy, to należało wyjaśnić, czy były uzasadnione podstawy do wykluczenia powódki ze Spółdzielni z powodu niepodjęcia pracy.Sąd Wojewódzki, rozstrzygając to zagadnienie, doszedł do uzasadnionego wniosku, że brak było podstaw do wykluczenia powódki ze Spółdzielni. Spółdzielnia i członek spółdzielni mają obowiązek pozostawania ze sobą w stosunku pracy (art. 123 § 1 ustawy). W sprawie nie wchodziło w grę rozwiązanie stosunku pracy w rozumieniu art. 127 § 1 ustawy. Nastąpiła przewidziana w art. 124 § 3 ustawy zmiana rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią. Powódka nie wyraziła zgody na dokonanie zmiany bez wypowiedzenia. Kwestionowała również zasadność wypowiedzenia i zaofiarowanie jej innej pracy. Nieprzyjęcie nowych warunków pracy i płacy może być uważane za naruszenie obowiązku członka spółdzielni przewidzianego w art. 123 § 1 ustawy jedynie wówczas, gdy jest bezpodstawne, tzn. gdy jest nie usprawiedliwione okolicznościami dotyczącymi członka spółdzielni lub spółdzielni. Zmiana rodzaju pracy i wynagrodzenia (art. 124 § 3 ustawy) nie jest pozostawiona dowolnemu uznaniu spółdzielni. Członek może się domagać od spółdzielni zatrudnienia zgodnie z jego kwalifikacjami i możliwościami spółdzielni uwzględnienia takiego żądania członka. Zmiana rodzaju pracy i wynagrodzenia nie może być wykorzystywana jako środek służący do pozbywania się - bez uzasadnionych prawnie przyczyn - członków spółdzielni pracy. Zasadność takiej zmiany może, stosownie do okoliczności danego wypadku, podlegać kontroli z punktu widzenia jej zgodności z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej w rozumieniu art. 5 k.c. Nieuzasadniona zmiana może zatem stanowić nadużycie prawa podmiotowego, polegającego na wypowiedzeniu rodzaju pracy i wynagrodzenia za nią. Przy ocenie, czy chodzi o taką nieuzasadnioną zmianę, należy uwzględnić okoliczności dotyczące członka spółdzielni i spółdzielni.Działanie uprawnionego (spółdzielni) sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej nie jest uważane w myśl art. 5 k.c. za wykonywanie prawa i nie korzysta z ochrony. Okoliczność tę należy uwzględnić przy rozważaniu i ocenie zagadnienia, czy nieprzyjęcie przez członka spółdzielni zmienionego rodzaju pracy i wynagrodzenia stanowi naruszenie obowiązku pozostawania w stosunku pracy, uzasadniające wykluczenie ze spółdzielni.Dokonane przez Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku ustalenia uzasadniały w świetle przedstawionej wyżej wykładni prawa uchylenie zaskarżonej uchwały. Nie może zatem odnieść skutku sformułowany w rewizji zarzut naruszenia § 11 statutu Spółdzielni, mówiącego o porzuceniu pracy.Nieuzasadniony jest również zarzut sprzeczności istotnych ustaleń z zebranym materiałem na skutek ustalenia, ze powódka pełniła funkcję kontrolera zgodnie z posiadanymi kwalifikacjami. Zdaniem skarżącej powódka nie wywiązywała się z obowiązków i upijała się w czasie godzin pracy. Akta sprawy oraz akta osobowe powódki nie dają podstawy do stwierdzenia, że zmiana pracy i wynagrodzenia dokonana przez Spółdzielnię była podyktowana faktem, iż funkcja kontrolera nie odpowiadała kwalifikacjom powódki.Kwestia picia wódki przez powódkę w czasie godzin pracy została wysunięta przez Spółdzielnię dopiero po wypowiedzeniu powódce warunków pracy i płacy. Gdyby rzeczywiście, jak twierdzi strona pozwana, powódka upijała się w czasie godzin pracy, to - prawidłowo postępując - organy statutowe Spółdzielni mogły, a nawet powinny rozważyć zastosowanie najsurowszej sankcji w postaci wykluczenia ze Spółdzielni.Wyniki zatem kontroli rewizyjnej uzasadniały orzeczenie jak w sentencji wyroku.