I PR 16/73

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Wilewski. Sędziowie: M. Rafacz-Krzyżanowska, J. Knap (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Edwarda M. przeciwko Przedsiębiorstwu Budownictwa Ogólnego w P. o sprostowanie opinii o odszkodowanie na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 20 listopada 1972 r.,zmienił zaskarżony wyrok w części zasądzającej na rzecz powoda kwotę 20.000 zł z 8% od dnia 15 marca 1972 r. i oddalił powództwo co do tej sumy;uchylił ten wyrok w pozostałej części uwzględniającej powództwo w zakresie roszczeń majątkowych (pkt II) i przekazał sprawę w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Lublinie do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 20.XI.1972 r. Sąd Wojewódzki "unieważnił" opinię pracowniczą, wystawioną o powodzie Edwardzie M. w dniu 31.III.1971 r. przez pozwane Przedsiębiorstwo Budownictwa Ogólnego w P., a doręczoną pracownikowi w dniu 10.IV.1971 r.; nakazał wymienionemu Przedsiębiorstwu sporządzenie nowej opinii i zasądził od niego na rzecz powoda kwotę 112.672 zł z 8% od dnia 15.III.1972 r. Dalej idące powództwo oddalił.Sąd Wojewódzki ustalił, że powód pracował w pozwanym Przedsiębiorstwie w charakterze kierownika budowy w czasie od 5.XII.1970 r. do 15.III.1971 r. Powód został przyjęty do pracy z zastrzeżeniem 3-miesięcznego okresu pracy próbnej. Z dniem 17.II.1971 r. powód wypowiedział pracę, motywując swój krok tym, że warunki pracy nie odpowiadają mu "z przyczyn niewłaściwej obsady personalnej budowy". Pismem z dnia 2.III.1971 r. Przedsiębiorstwo za zgodą pracownika przedłużyło umowę o pracę na czas określony do dnia 15.III.1971 r. w celu umożliwienia przekazania budowy.W dniu 10.IV.1971 r. doręczono Edwardowi M. opinię o nim. W treści tej opinii zakład pracy m.in. zamieścił następujące stwierdzenia: "W okresie zatrudnienia na tym stanowisku wykazał się słabą znajomością zagadnień prowadzenia budowy, czego przykładem jest: 1) bardzo poważne przekroczenie funduszu płac, 2) mała wydajność pracy wynikła głównie ze złej organizacji pracy, 3) słaba znajomość dokumentacji, 4) niedostatecznie operatywne działanie w zakresie poprawy wyników ekonomicznych na prowadzonych obiektach, 5) nieterminowe składanie dokumentów płacowych, przerobowych, planów i zamówień".Sąd Wojewódzki stwierdził, że w przytoczonym fragmencie wydana o powodzie opinia nie odzwierciedla rzeczywistego stanu rzeczy i - jako nieobiektywna - podlega anulowaniu, a na jej miejsce strona pozwana zobowiązana jest do natychmiastowego wystawienia opinii pracowniczej zgodnej ze stanem faktycznym.Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego, powód od dnia zaprzestania pracy u pozwanego do dnia zamknięcia rozprawy pozostawał bez pracy, mimo że jej poszukiwał. Otrzymaniu pracy stoi na przeszkodzie fakt wydania mu złej opinii. Ponadto trzeba tu mieć na uwadze, że świadectwo pracy i opinie poprzednich zakładów pracy zostały powodowi doręczone dopiero dnia 30.XI.1971 r. i to na skutek skarg powoda do Zjednoczenia Budownictwa w L. Wobec tych faktów należy się - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - powodowi odszkodowanie w ogólnej kwocie 112.672 zł. Na sumę tę składają się: równowartość ostatnio otrzymywanych przez powoda zarobków po 3.500 zł miesięcznie + 500 zł stałego dodatku miesięcznego za czas od 15 marca 1971 r. do 30 listopada 1972 r. oraz premia kwartalna za 1971 r. - taka, jaką otrzymywali kierownicy budów otrzymujący takie samo jak powód wynagrodzenie według złożonego zaświadczenia strony pozwanej z dnia 9.XI.1972 r. - w łącznej wysokości 5.994 zł, premia roczna "B" w wysokości 6.613 zł i trzynasta pensja w kwocie 2.065 zł. Łącznie premia i trzynasta pensja stanowią kwotę 14.672 zł.Ponieważ bezsporne jest, że powód nie otrzymał urlopu wypoczynkowego za lata 1971/72, należy mu się z tego tytułu odszkodowanie w kwocie 8.000 zł. Jest to faktyczna szkoda, jaką powód poniósł na skutek wystawienia mu nieprzychylnej opinii pracowniczej i na skutek związanej z tym niemożności otrzymania jakiejkolwiek pracy. Zdaniem Sądu, należało również zasądzić zadośćuczynienie za krzywdę moralną, jakiej powód doznał na skutek wystawienia mu tak nieprzychylnej i nieobiektywnej opinii, która zdyskwalifikowała go w oczach kolegów, współpracowników i znajomych, w kwocie 12.000 zł, uznając, iż kwota ta w konkretnych warunkach, przy jego stanie rodzinnym i majątkowym, choć w części zrekompensuje doznaną krzywdę. Nie można bowiem w sposób bezpodstawny nadużywać dobrego imienia pracownika (art. 24 k.c. w związku z art. 322 k.p.c.).Ponieważ powód sam przyznał, iż tymczasem zarobił 3.000 zł, należało tę kwotę odliczyć od przyznanego mu odszkodowania, uwzględniając w ostateczności powództwo do kwoty 112.672 zł.Pozwane Przedsiębiorstwo ze swej strony nie wykazało jednocześnie, aby powód w tym czasie miał inne źródła utrzymania lub dochody, które sprawiłyby, że nie byłby on upoważniony do żądania odszkodowania. Sąd oddalił natomiast, jako przedwczesne, żądanie dotyczące odszkodowania tytułem utraty spodziewanej premii za rok 1972 oraz trzynastej pensji za tenże rok, gdyż do tej pory nikt z pracowników pozwanego Przedsiębiorstwa takiego wynagrodzenia za 1972 r. nie otrzymał. Ewentualnie po wykonaniu planu finansowo-rzeczowego za rok 1972 premia i trzynasta pensja za ten okres będzie przyznana, ale dopiero w 1973 r. Również Sąd nie przyznał powodowi odszkodowania z tytułu utraconych ewentualnych nagród, gdyż jest to wynagrodzenie za konkretne osiągnięcia związane z wykonaniem zadań ekonomicznych i trudno powiedzieć, czy taką nagrodę powód by otrzymał, gdyby nawet pracował w tym okresie.W rewizji strona pozwana wniosła o uchylenie wyroku z dnia 20.XI.1972 r. w części zasądzającej 112.672 zł z odsetkami i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, ewentualnie o zmianę orzeczenia w części zaskarżonej przez oddalenie powództwa w tej mierze.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Na wstępie trzeba zwrócić uwagę na naruszenie przez Sąd Wojewódzki prawa materialnego przez przyznanie powodowi zadośćuczynienia w kwocie 12.000 zł za krzywdę moralną, doznaną na skutek wystawienia o nim złej i nieobiektywnej opinii pracowniczej. Naruszenie dobra osobistego - innego aniżeli wymienione w przepisach art. 445 § 1 w zw. z art. 444 k.c. oraz w art. 445 § 2 k.c. - nie uzasadnia przyznania osobie poszkodowanej odpowiedniej sumy tytułem zadośćuczynienia pieniężnego za doznaną krzywdę. Powołany w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku artykuł 24 k.c. niczego nie stanowi w przedmiocie zadośćuczynienia, przewiduje on natomiast w § 2 możność żądania przez poszkodowanego naprawienia na zasadach ogólnych szkody majątkowej wyrządzonej wskutek naruszenia dobra osobistego. Ogólnie o prawie żądania szczególnej nawiązki w razie naruszenia dóbr osobistych mówi art. 448 k.c. Daje on poszkodowanemu, gdy dobro osobiste zostało naruszone umyślnie, uprawnienie żądania, ażeby sprawca uiścił odpowiednią sumę pieniężną na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża.W sprawie takie żądanie nie zostało zgłoszone. Powód domagał się zadośćuczynienia dla siebie. Uwzględnienie przeto tego jego roszczenia uchybia przytoczonym przepisom kodeksu cywilnego, jako że nie znajduje w nich oparcia.Bezpodstawne jest także zasądzenie przez Sąd Wojewódzki na rzecz powoda odszkodowania z tytułu nieotrzymania przezeń urlopu wypoczynkowego za lata 1971 i 1972. Skoro bowiem Sąd Wojewódzki wyszedł z założenia, że powodowi należy się odszkodowanie za cały okres pozostawania bez pracy w czasie od 15.III.1971 r. do 30.XI.1972 r. i odszkodowanie za ten okres zasądził, to w ten sposób uczynił w pełni zadość, do wysokości uznanej przez siebie za wykazaną, roszczeniu odszkodowawczemu powoda. Żadne przeto dalsze odszkodowanie z zakresu utraty zarobków za objęty odszkodowaniem okres nie należało się powodowi. Odmienne w tym względzie stanowisko Sądu Wojewódzkiego narusza przepis art. 361 § 2 k.c. Dla zupełnej jasności wypada jeszcze podkreślić, że w sprawie - jak to trafnie zauważył Sąd Wojewódzki - chodzi o odszkodowanie. Nie ma więc w niej roszczenia o ekwiwalent za nie wykorzystany urlop. Zresztą nawet wówczas, gdyby roszczenie o taki ekwiwalent zostało przez powoda wysunięte i tak nie mogłoby ono być uwzględnione, gdyż to powód rozwiązał stosunek pracy.W konsekwencji powyższych rozważań należało zmienić zaskarżony wyrok w części zasądzającej na rzecz powoda kwotę 20.000 zł z odsetkami i co do tej sumy powództwo oddalić (art. 390 § 1 k.p.c.).Powód złożył w sprawie szereg odpisów dokumentów, z których wynikałoby, że jego starania o otrzymanie pracy w latach 1971 i 1972 pozostały bezskuteczne. Dowody te jednak nie orientują dostatecznie, z jakich właściwie przyczyn zabiegi powoda, zmierzające do znalezienia zatrudnienia, w każdym poszczególnym wypadku okazały się bezowocne. Sąd Wojewódzki nie podjął żadnej próby wyjaśnienia tej wątpliwości. W przedmiocie tym żadnego wyjaśnienia nie zawierają zeznania wymienionych przez Sąd Wojewódzki świadków: Tadeusza W. i Janusza W. Obaj oni mówili ogólnie o poszukiwaniu pracy przez powoda, lecz świadek Janusz W. wręcz zastrzegł: "Powód nie zwierzał mi się, dlaczego nie może otrzymać pracy".Wskazane uchybienie przepisom art. 316 § 1 i art. 328 § 2 k.p.c. nie pozwala na przyjęcie już w obecnym stanie sprawy, że udowodnione jest istnienie związku przyczynowego między wadliwą treścią opinii a pozostawaniem przez powoda bez pracy.Wprawdzie - jak to wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z dnia 3.III.1971 r. I PR 9/71 (OSNCP 1971, z. 12, poz. 211) - nieraz trudno wymagać od pracownika, aby przedstawił dokument stwierdzający wprost, iż odmówiono zatrudnienia go z powodu wydanej o nim opinii. Okoliczności konkretnego wypadku same mogą przekonywać o tym, że zasadniczą przyczyną niezatrudnienia pracownika poszukującego pracy była sporządzona o nim przez ostatni zakład pracy opinia. Aby jednak móc wyprowadzić taki wniosek ustalający w drodze domniemania faktycznego (art. 231 k.p.c.), trzeba zbadać te okoliczności, wyjaśnić je i ocenić. Jak zaznaczono już, Sąd Wojewódzki nie dopełnił w tej mierze swego obowiązku. Wypadałoby mieć tu także na uwadze, czy powód musiał wszędzie składać ewidentnie niekorzystną opinię z ostatniego zakładu pracy, dotyczącą krótkiego okresu pracy próbnej.Kolejna kwestia odnosi się do wysokości odszkodowania. Sąd Wojewódzki określił tę wysokość na podstawie zarobków, jakie powód otrzymywał w pozwanym zakładzie pracy i na jakie mógłby liczyć, gdyby stosunek pracy pomiędzy stronami był kontynuowany. Dostosowanie przy tym wysokości oznaczonego odszkodowania do ostatniej sytuacji zarobkowej powoda zostało przeprowadzone w zaskarżonym wyroku tak ściśle, że objęło wyliczone co do złotówki premie, kwartalną i roczną, oraz przypadającą dla pracownika należność z funduszu zakładowego w kwotach spodziewanych w wygasłym stosunku pracy.To ścisłe nawiązanie do poprzedniego stosunku pracy nie znajduje jednak uzasadnienia w sprawie. Umowę o pracę w pozwanym Przedsiębiorstwie rozwiązał powód, ze względu na trudne warunki pracy. Wcale więc nie jest pewne, czy w innych warunkach na stanowisku kierownika robót powód otrzymywałby takie samo lub choćby bardzo zbliżone wynagrodzenie.W takim wypadku należne byłemu pracownikowi odszkodowanie za czas pozostawania bez pracy z powodu złej i nieprawdziwej opinii pracowniczej powinno być ustalone według przeciętnego wynagrodzenia, jakie na określonym stanowisku i w danym rejonie mógłby uzyskać ubiegający się o pracę pracownik, gdyby wydana o nim opinia była prawdziwa i rzetelna.Z tego punktu widzenia sprawa także nie została wyświetlona i rozważona - z naruszeniem przepisów art. 3 § 2, art. 233 § 1 i art. 316 § 1 k.p.c.Z podanych przyczyn i na podstawie art. 388 § 1 i art. 390 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku.