I PR 188/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia S. Rejman. Sędziowie: J. Krzyżanowski (sprawozdawca), M. Piekarski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Bolesława K. przeciwko Handlowej Spółdzielni Inwalidów "W.-P." o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 12 listopada 1968 r.,uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia wniosku stron o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego. Uzasadnienie faktyczneBolesław K. w pozwie z dnia 30.XII.1967 r. żądał uchylenia uchwały walnego zgromadzenia pozwanej z dnia 20.XI.1967 r., utrzymującej w mocy uchwałę rady Spółdzielni z dnia 6.XI.1967 r. o skreśleniu powoda z listy członków, twierdząc, że jest ona sprzeczna z prawem i zasadami współżycia społecznego, ponieważ pozwana odmówiła zatrudnienia go po zakończeniu okresu zwolnienia lekarskiego, a następnie skreśliła go z rejestru członków, mimo że wyraził gotowość podjęcia pracy.Pozwana Spółdzielnia wnosiła o oddalenie powództwa twierdząc, że pozwany odmawiał zawiązania stosunku pracy, a skreślenie nastąpiło po upływie roku od ustania zatrudnienia. Sąd Wojewódzki oddalił powództwo, przytaczając w uzasadnieniu wyroku następujące ustalenia i wnioski. Powód jako członek pozwanej był zatrudniony na stanowisku kierownika sklepu winno-cukierniczego. W związku z przedłużającą się chorobą (od 25.IV. do 19.X.1966 r.), pozwana rozwiązała umowę o pracę z powodem z dniem 2.IX.1966 r. Powód nie zgłosił się do pozwanej o pracę, natomiast w dniu 1.XII.1966 r. wystąpił z powództwem przeciwko pozwanej o zapłatę oraz o nakazanie pozwanej nawiązania z powodem umowy o pracę na stanowisku kierownika sklepu artykułów przemysłowych (akta Sądu Powiatowego dla m.st. Warszawy X C 2066/68). Z materiału zawartego w tej sprawie wynika, że powód zgłosił się w sprawie zatrudnienia do pozwanej w trakcie procesu (w maju 1967 r.), zaświadczenie zaś o zdolności jego do wykonywania pracy lekkiej i spokojnej datowane jest 13.II.1967 r. Po zgłoszeniu się powoda pozwana skierowała go do lekarza zakładowego (św. dr J.W.), a po uzyskaniu opinii, że kwalifikuje się on do pracy lekkiej, niewyczerpującej i z przewagą siedzącej, zaproponowała powodowi na piśmie pracę w trzech kioskach branży tytoniowo-galanteryjnej. Powód nie zgłosił się do pracy i nie udzielił żadnej odpowiedzi na tę propozycję, mimo że dr W. nie przeciwstawiała się pracy powoda w kiosku tytoniowym. Z zeznań powoda wynika, że domagał się on w dalszym ciągu konkretnego stanowiska kierownika sklepu artykułów przemysłowych pochodzenia zagranicznego, na którym to stanowisku pozwana nie miała możności zatrudnienia go. W świetle powyższych ustaleń skreślenie powoda z rejestru członków w dniu 6.XI.1967 r. było - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - uzasadnione przepisem § 16 ust. I Statutu Spółdzielni i nie może być uznane za sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Przeciwnie, jako sprzeczne z tymi zasadami należy ocenić stanowisko powoda, który odmówił przyjęcia proponowanej mu pracy w kiosku, domagając się zarazem stanowiska, jakiego praktycznie przed rozwiązaniem z nim stosunku pracy nie zajmował. Twierdzenie powoda, że stan jego zdrowia nie pozwala mu na pracę w kiosku, nie zasługuje na wiarę, gdyż jest sprzeczne z zeznaniem dr W., która uważała za niewskazaną dla powoda pracę przy takich artykułach jak wino i piwo, natomiast pracy powoda w kiosku tytoniowym nie wyłączała.Skoro w tych warunkach od daty rozwiązania stosunku pracy z powodem (2.IX.1966 r.) do dnia skreślenia go z rejestru (6.XI.1967 r.) upłynął przeszło rok, a do nawiązania nowego stosunku nie doszło wobec odmowy przez powoda przyjęcia proponowanej pracy - to decyzja rady oraz zaskarżona uchwała jest jak najbardziej słuszna i zgodna z prawem. Sąd nie uwzględnił wniosku powoda o przeprowadzenie dowodów z ekspertyzy biegłego kardiologa dla stwierdzenia, czy proponowana powodowi praca była dopuszczalna w jego stanie zdrowia, ponieważ powyższa okoliczność została dostatecznie wyjaśniona przez św. dr W., a ponadto jest ona bez znaczenia, gdyż - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - stosownie do treści § 16 Statutu dla wykreślenia członka z rejestru nie jest istotna przyczyna, dla której nie nastąpiło ponowne nawiązanie stosunku pracy, wystarczy bowiem sam upływ 1 roku od daty ustania poprzedniego stosunku pracy. W rewizji powód wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając:1) naruszenie prawa materialnego (§ 16 ust. 1 Statutu Spółdzielni i art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach) przez przyjęcie, że strona pozwana była uprawniona do skreślenia powoda z rejestru członków;2) niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności sprawy przez pominięcie zaofiarowanego dowodu z ekspertyzy biegłego kardiologa co do możliwości wykonywania przez powoda proponowanej mu pracy w kioskach tytoniowych;3) sprzeczność istotnych ustaleń z treścią zebranego materiału przez pominięcie końcowych zeznań dr W.Sąd Najwyższy uznał zarzuty rewizji za uzasadnione przede wszystkim z mocy art. 475 § 3 k.p.c.Sąd Najwyższy z urzędu podnosi, że w świetle istniejącego materiału dowodowego nasuwają się poważne wątpliwości co do ważności zaskarżonej uchwały walnego zgromadzenia z dnia 20.XI.1967 r. w punkcie dotyczącym odwołania powoda. Zgodnie z art. 21 § 4 ustawy o spółdzielniach i jego odpowiednikiem, tj. § 18 statutu pozwanej Spółdzielni, członek Spółdzielni wykluczony lub wykreślony ma prawo być obecnym przy rozpatrywaniu jego odwołania i je popierać. Dla zagwarantowania tego prawa ustawa nakazuje zawiadomienie odwołującego się członka o terminie walnego zgromadzenia w stosownym czasie, umożliwiającym zainteresowanemu wzięcie udziału w obradach walnego zgromadzenia. Przepis § 18 statutu konkretyzuje ten obowiązek Spółdzielni, nakazując zawiadomienie zainteresowanego listem poleconym. Stosownie zaś do § 31 statutu zawiadomienie członków ma nastąpić co najmniej na 14 dni przed terminem zebrania, natomiast w razie uzupełnienia porządku obrad przez zamieszczenie nowych spraw członkowie Spółdzielni mają być zawiadomieni pisemnie co najmniej na 7 dni przed terminem zgromadzenia. Osobisty udział w zebraniu zainteresowanego członka i podjęcie przez niego obrony swego odwołania w znacznej mierze może mieć wpływ na treść uchwały walnego zgromadzenia (w sprawie niniejszej np. przez wyjaśnienie przyczyn odmowy podjęcia pracy w kioskach).Niezachowanie przeto przytoczonych wyżej przepisów i pozbawienie w ten sposób odwołującego się członka możliwości obrony stanowi naruszenie cytowanych przepisów. Uchybienie tym podstawowym zasadom stanowi podstawę do uchylenia uchwały walnego zgromadzenia wówczas, gdy uchybienie to narusza prawnie chroniony interes członka spółdzielni. Z treści wyciągu z protokołu walnego zgromadzenia Spółdzielni z dnia 20.XI.1967 r. wynika, że sprawa odwołania powoda od uchwały rady nie była objęta pierwotnym porządkiem obrad, w związku z czym powód, nawet gdyby był wcześniej powiadomiony o terminie walnego zgromadzenia, nie mógł się spodziewać, że jego odwołanie będzie w tym dniu rozpatrywane. Umieszczenie bowiem na porządku obrad sprawy powoda nastąpiło na wniosek jednego z członków już w toku obrad zgromadzenia. Wprawdzie walne zgromadzenie, akceptując wpisanie do porządku obrad sprawy powoda, wstrzymało się z jej rozpoznaniem do czasu jego przybycia, jednakże brak jest jakiegokolwiek śladu, że powód o włączeniu jego sprawy do porządku obrad został zawiadomiony, wyraził na to zgodę i miał możność wzięcia udziału w tym zgromadzeniu. Uzupełnienie porządku dziennego już w toku obrad walnego zgromadzenia uchybia postanowieniu § 31 pkt 3 statutu i zaskakuje ogół członków zagadnieniem, do którego nie byli przygotowani, a zainteresowanemu - nawet gdyby został w ostatniej chwili zawiadomiony - utrudnia należyte przygotowanie obrony. Przytoczone wyżej okoliczności wymagały szczegółowego wyjaśnienia, gdyby się bowiem okazało, że powód nie godził się lub w ogóle nie wiedział o tym, że sprawa jego odwołania została włączona do porządku obrad (będzie rozpatrywana na zgromadzeniu w dniu 20.XI.1967 r.), to podjęta w takich warunkach uchwała walnego zgromadzenia nie mogłaby być utrzymana w mocy wobec naruszenia przez Spółdzielnię art. 21 § 4 ustawy i § 18 i 31 statutu. Nierozważenie tych istotnych okoliczności uzasadnia podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3 k.p.c. i powoduje uchylenie zaskarżonego wyroku. Jeżeliby po ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd Wojewódzki uchylił zaskarżoną uchwałę z przytoczonych wyżej względów formalnych, to byłoby rzeczą niezbędną rozważenie również zasadności merytorycznej tej uchwały, zarzuty bowiem skargi rewizyjnej w tym względzie nie mogą być uznane za nieuzasadnione.Błędny bowiem jest pogląd Sądu Wojewódzkiego, że w sprawie o wykreślenie członka Spółdzielni pracy na podstawie art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach (§ 16 Statutu Spółdzielni) bez znaczenia jest okoliczność, z jakiej przyczyny nie nastąpiło ponowne nawiązanie stosunku pracy, oraz że do tego wykreślenia wystarczy sam upływ 1 roku od daty ustania poprzedniego stosunku pracy. Prawidłowa wykładnia cyt. przepisu prowadzi do wniosku, że prawo wykreślenia członka przysługuje spółdzielni pracy tylko wówczas, gdy nienawiązanie ponownego stosunku pracy nastąpiło z przyczyn leżących po stronie członka spółdzielni. Jeżeli bowiem spółdzielnia uchyla się od wykonania jej podstawowego obowiązku (art. 123 § 1 ustawy) zatrudnienia członka, to ujemne skutki tego rodzaju niewłaściwego zachowania się organów spółdzielni nie mogą szkodzić członkowi spółdzielni, który wyraża gotowość podjęcia pracy. Nie może więc spółdzielnia z własnego nagannego zachowania się wywodzić uprawnień godzących w chroniony interes jej członka. Jak wyjaśnił przy tym Sąd Najwyższy (orzeczenie z 4.IV.1967 r. I PR 72/67, OSNCP poz. 204 z 1967 r.), z chwilą gdy spółdzielnię pracy obciąża obowiązek ponownego nawiązania z członkiem stosunku pracy, wygasa jej uprawnienie do wykreślenia go z rejestru członków na podstawie art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach. W świetle przytoczonej wykładni art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach wykreślenie powoda z rejestru członków mogłoby być usprawiedliwione tylko wówczas, gdyby nienawiązanie ponownego stosunku pracy w ciągu roku było spowodowane wyłącznie uchyleniem się tego członka od podjęcia pracy, natomiast spółdzielni nie można by było uczynić zarzutu, że pomimo istniejących możliwości nie zatrudniła swego członka zgodnie z jego kwalifikacjami i stanem zdrowia. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy w orzeczeniu z 9.IX.1968 r. III PZP 41/68 (OSNCP poz. 100 z 1969 r.), obie strony stosunku spółdzielczego mają obowiązek czynienia starań o ponowne nawiązanie stosunku pracy przez podjęcie czynności mających na celu uzgodnienie nowego stanowiska pracy, odpowiedniego dla członka przy uwzględnieniu możliwości zatrudnienia go przez spółdzielnię. Potrzeba uzgodnienia tego stanowiska odpada tylko wówczas, gdy sąd w wyroku nakazującym spółdzielni ponowne nawiązanie stosunku pracy określi wyraźnie to stanowisko. Spółdzielnia nie może przy tym rezygnować z nawiązania stosunku pracy, nawet z członkiem nie zgłaszającym się do pracy, dopóty, dopóki trwa jego członkostwo; nie może też spółdzielnia odmówić zatrudnienia, gdy taka możliwość istnieje tylko dlatego, że poprzednio członek ten nie zgłosił się do pracy. Ocena, czy i w jakim zakresie każda ze stron uczyniła zadość obowiązkom czynienia starań o ponowne nawiązanie stosunku pracy, jest zależna od całokształtu okoliczności konkretnego wypadku. Rozważania powyższe prowadzą do wniosku, że przy ocenie dopuszczalności wykreślenia członka spółdzielni z rejestru członków (art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach) decydującą przesłanką jest prawidłowe ustalenie przyczyn, które spowodowały, że stosunek pracy nie został nawiązany.Jeśli chodzi o powoda, to Sąd Wojewódzki ustalił, że do "nawiązania ponownego stosunku pracy nie doszło z uwagi na zachowanie się powoda, odmawiającego zatrudnienia na proponowanym stanowisku" oraz że po zaproponowaniu pracy w kiosku branży tytoniowo-galanteryjnej powód nie zgłosił się do pracy i "nie udzielił żadnej odpowiedzi na powyższe propozycje", domagając się w dalszym ciągu konkretnego "stanowiska kierownika sklepu artykułów przemysłowych pochodzenia zagranicznego" (zeznanie powoda), jakkolwiek stanowiska takiego przed zwolnieniem z pracy nie zajmował.Powyższe ustalenia, jak trafnie podnosi skarżący, nie mogą być jednak uznane za niewadliwe.Przede wszystkim błędne jest ustalenie, że do nawiązania stosunku pracy nie doszło wyłącznie z przyczyn leżących po stronie powoda, który nie zgłosił się do pracy i nie udzielił żadnej odpowiedzi na propozycje pracy w kiosku.Niesporna okoliczność, że od 1.XII.1966 r. w toczącym się i dotychczas nie zakończonym procesie (X C 2066/68) powód stale popiera żądanie nakazania pozwanej nawiązanie z nim umowy o pracę, świadczy dowodnie o tym, że co najmniej od tej daty zgłasza on gotowość podjęcia pracy.Także treść zeznań powoda nie daje podstaw (wbrew uzasadnieniu wyroku) do przyjęcia, że domagał się on wyłącznie stanowiska kierownika sklepu z artykułami przemysłowymi "pochodzenia zagranicznego". Badany jako strona w dniu 26.X.1967 r., powód wyjaśnił, że ze względu na stan swego zdrowia może pracować w sklepie, w którym byłoby więcej powietrza i w którym byłyby zachowane wymagania sanitarne, i właśnie w związku z tym zaoponował przeciwko pracy w kiosku, chciał natomiast podjąć pracę w sklepie z konfekcją artykułów zagranicznych.Jednakże w pozwie w sprawie X C 2066/68 powód domagał się zatrudnienia go na stanowisku kierownika sklepu artykułami przemysłowymi, wyroku zaś Sądu Powiatowego, nakazującego Spółdzielni nawiązanie z nim stosunku pracy na warunkach sprzed choroby, tj. przed 25.IV.1966 r. (a więc na stanowisko kierownika sklepu winno-cukierniczego), nie skarżył w tej części uznając, że orzeczenie to zaspokaja jego żądanie.Propozycja pozwanej Spółdzielni co do zatrudnienia powoda w kioskach tytoniowych pochodziła z dnia 6.V.1967 r., natomiast już w piśmie procesowym z dnia 13.V.1967 r. powód wyjaśnił przyczyny, dla których nie może przyjąć tej propozycji, powołując dowody mające stwierdzić, że stan jego zdrowia uniemożliwia mu pracę w kioskach tytoniowych. Za sprzeczne z materiałem sprawy należy przeto uznać ustalenia Sądu, że powód nie tylko nie zgłosił się do pracy, lecz nie udzielił też żadnej odpowiedzi na uczynioną mu propozycję pracy.Ze względu na treść zastrzeżeń powoda konieczne było dopuszczenie dowodu z opinii biegłego kardiologa dla stwierdzenia, czy stan zdrowia powoda zezwala na pracę w ulicznym kiosku tytoniowym, zwłaszcza że wniosek dowodowy w tej kwestii zgłaszał zarówno powód, jak i dwukrotnie pozwana Spółdzielnia.Sprawdzenie słuszności twierdzeń powoda w tym względzie było tym bardziej potrzebne, że Sąd Wojewódzki w zaskarżonym wyroku uznał powyższe twierdzenia za niewiarygodne i za przesłankę do oddalenia powództwa przyjął rzekomo naganne zachowanie się powoda odmawiającego bezpodstawnie przyjęcia proponowanej mu i dostępnej - ze względu na stan jego zdrowia - pracy. Wreszcie zasadnie zarzuca skarżący błędne odczytanie zeznania dr J.W., która wyraźnie stwierdziła, że w kwestii, jaka praca dla powoda jest przeciwwskazana lub zalecona, w ogóle stanowiska nie zajmowała, natomiast proponowała konsultację u lekarza kardiologa.W tych okolicznościach odmowa dopuszczenia dowodu z opinii biegłego lekarza kardiologa, z powołaniem się na zeznanie dr W., uzasadnia podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 3, 4 i 5 k.p.c. i pociąga za sobą konieczność uchylenia zaskarżonego wyroku wobec niewyjaśnienia istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności oraz wobec sprzeczności ustaleń z materiałem sprawy.Należy bowiem mieć na uwadze, że odmowa przez członka spółdzielni pracy podjęcia zaproponowanego zatrudnienia, które ze względu na stan jego zdrowia i warunki pracy jest przeciwwskazane, nie może być oceniona jako nieuzasadnione uchylenie się od nawiązania stosunku pracy i jako wyłączna przyczyna stanu faktycznego przewidzianego w art 129 § 2 ustawy o spółdzielniach.W takiej sytuacji - zwłaszcza gdy chodzi o inwalidę II kategorii, któremu według jego twierdzeń brak jedynie 8 miesięcy do uzyskania prawa do renty inwalidzkiej - wymaga szczególnie wnikliwego wyjaśnienia i rozważenia to, czy druga strona stosunku spółdzielczego w należyty sposób wypełniła ciążący na niej obowiązek troski o zatrudnienie swego członka i czy przyczyna pozostawania bez pracy powoda nie leży po jej stronie.W związku z przytoczonymi wyżej rozważaniami należy zauważyć, że do przyjęcia, iż spółdzielnia w pełni zadośćuczyniła ciążącemu na niej obowiązkowi z art. 123 § 1 ustawy o spółdzielniach, nie wystarczy stwierdzenie jednorazowej propozycji zatrudnienia, lecz niezbędne jest wykazanie, że w ramach uzgadniania odpowiedniego dla członka stanowiska pracy spółdzielnia zgłaszała mu wszelkie wakujące stanowiska, i to nie tylko w dacie oświadczenia o gotowości pracy, ale także przez cały rok od daty rozwiązania poprzedniego stosunku pracy w miarę zwalniania się stanowisk pracy lub tworzenia nowych. Gdyby się bowiem okazało, że w omawianym okresie rocznym pozwana Spółdzielnia mogła zatrudnić powoda na stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom i stanowi zdrowia, lecz o możliwości tej nie poinformowała go, to w takiej sytuacji należałoby Spółdzielni przypisać przyczynę nienawiązania ponownego stosunku pracy z tym członkiem, co w konsekwencji wyłączałoby dopuszczalność wykreślenia członka z rejestru na podstawie art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach.Należy też podzielić trafność zarzutu zawartego w rewizji, że wykreślenie powoda z rejestru członków pozwanej Spółdzielni w ustalonych w sprawie okolicznościach przedstawia się jako sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.Niesporne jest bowiem, że od 1.XII.1966 r. toczy się proces (X C 2066/68) o nakazanie pozwanej Spółdzielni nawiązania z powodem stosunku pracy na stanowisku kierownika sklepu artykułami przemysłowymi. Po rozprawie w dniu 26.X.1967 r. Sąd Powiatowy odroczył ogłoszenie sentencji wyroku do dnia 7.XI.1967 r. Na dzień przed publikacją orzeczenia nakazującego niezwłocznie nawiązanie stosunku pracy z powodem, bo w dniu 6.XI.1967 r., zarząd Spółdzielni zawiadamia powoda o skreśleniu go z rejestru członków Spółdzielni i okoliczność tę wykorzystuje jako argument przeciwko niemu w rewizji od wyroku Sądu Powiatowego.Z kolei walne zgromadzenie w dniu 20.XI.1967 r., wiedząc o treści korzystnego dla powoda wyroku nakazującego Spółdzielni zatrudnienie go (jak wynika z protokołu, w odwołaniu powód powołał się na ten wyrok), utrzymuje w mocy decyzję o skreśleniu wobec nienawiązania przez niego stosunku pracy. Tego rodzaju czynności organów Spółdzielni, zmierzające w istocie do uniemożliwienia wykonania orzeczenia Sądu o nawiązaniu stosunku pracy z powodem, kolidują z zasadami współżycia społecznego (por. orzeczenie Sądu Najwyższego I PR 255/65 OSNCP poz. 81 z 1966 r.).Z tych wszystkich względów i na zasadzie art. 108 § 2 i 388 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.