I PR 24/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Kasiński. Sędziowie SN: B. Błachowska (sprawozdawca), W. Dębicka.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 1982 r. sprawy z powództwa Tadeusza T. przeciwko Zakładowi Naprawczemu Mechanizacji Rolnictwa w Ż. o odprawę na skutek odwołania pozwanego Zakładu od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z siedzibą w Sulechowie z dnia 20 stycznia 1982 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił żądanie wnioskodawcy.Uzasadnienie faktyczneTadeusz T. wystąpił o przyznanie mu odprawy przewidzianej w uchwale nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. Zakładowa Komisja Rozjemcza przy Zakładzie Naprawczym Mechanizacji Rolnictwa w Ż. przekazała sprawę Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Zielonej Górze z siedzibą w Sulechowie na podstawie art. 263 k.p. ze względu na występujące poważne wątpliwości prawne. Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych zaskarżonym wyrokiem z dnia 20.I.1982 r. zasądził od pozwanego Zakładu Naprawczego Mechanizacji Rolnictwa w Ż. na rzecz wnioskodawcy kwotę 58.812 zł z 8 od dnia 1.X.1981 r. Sąd ustalił następujący stan faktyczny:Wnioskodawca był zatrudniony w pozwanym Zakładzie Naprawczym w okresie od dnia 1.I.1980 r. do dnia 30.IX.1981 r. na stanowisku samodzielnego referenta do spraw zaopatrzenia. Pismem z dnia 23.VI.1981 r. wypowiedziano mu umowę o pracę z zachowaniem ustawowego trzymiesięcznego okresu wypowiedzenia ze skutkiem na dzień 30.IX.1981 r. Wnioskodawca pełnił swą funkcję w Domu Wypoczynkowym w M., dzierżawionym przez stronę pozwaną od Państwowego Gospodarstwa Rolnego D. Strona pozwana zrezygnowała z dzierżawy tego domu, a PGR D. wydzierżawiło dom Dolnośląskim Zakładom Metalurgicznym "D." w N.S., które nadal miały prowadzić w nim dom wypoczynkowy. Dolnośląskie Zakłady zwróciły się do pozwanego Zakładu o przekazanie w wyniku porozumienia między zakładami pracowników zatrudnionych w Domu Wypoczynkowym w M. z dniem 1.IX.1981 r., w tym o przekazanie także wnioskodawcy. Pismem z dnia 2.IX.1981 r. pozwany Zakład wyraził zgodę na przekazanie pracowników.Wnioskodawca nie wyraził zgody na nawiązanie stosunku pracy i zatrudnienie go na dotychczasowym stanowisku w Dolnośląskich Zakładach Metalurgicznych "D." w N. S., gdyż prowadzi on od sierpnia 1981 r., tj. od czasu śmierci ojca, gospodarstwo rolne 2,18-hektarowe, które matka postanowiła mu przekazać jako następcy. Wniosek o wypłatę odprawy wnioskodawca złożył w dniu 7.IX.1981 r.W świetle tych ustaleń Sąd doszedł do wniosku, że stanowisko referenta zaopatrzenia w Domu Wypoczynkowym w M., na którym zatrudniony był wnioskodawca, uległo likwidacji z dniem 30.IX.1981 r. Faktu likwidacji nie zmienia okoliczność, iż w czasie okresu wypowiedzenia Dom Wypoczynkowy w M. przekazany został Dolnośląskim Zakładom "D." i że ten Zakład wyraził zgodę na zatrudnienie wnioskodawcy i pozostałych pracowników domu wypoczynkowego, gdyż skoro stosunek pracy nawiązany został pomiędzy wnioskodawcą a pozwanym Zakładem, to powinien ulec rozwiązaniu między tymi samymi stronami, wnioskodawca zaś zgodnie z art. 11 k.p. musiałby wyrazić zgodę na nawiązanie stosunku pracy z Dolnośląskimi Zakładami "D.". Tak więc stanowisko pracy, na którym był wnioskodawca zatrudniony u strony pozwanej, uległo likwidacji w rozumieniu § 1 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę. Uprawnienia do odprawy nabył wnioskodawca w dniu ustania stosunku pracy, tj. w dniu 30.IX.1981 r., zgodnie z § 6 ust. 1 uchwały nr 169 i wobec tego w tym dniu należało dokonać wypłaty odprawy w wysokości 6-miesięcznego średniego wynagrodzenia.W odwołaniu strona pozwana zarzuca obrazę § 1 i 6 ust. 1 pkt 2 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. Skarżący wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez oddalenie roszczeń wnioskodawcy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W szczególności w odwołaniu podnosi się, że wypowiedzenie umowy o pracę było dokonane nie ze względu na likwidację stanowiska pracy, ale ze względu na rezygnację z prowadzenia domu wypoczynkowego przez pozwanego. Uchwała nr 169 nie łączy dodatkowych świadczeń z likwidacją zakładu pracy, likwidacja bowiem zakładu pracy nie musi oznaczać likwidacji stanowiska pracy. Taki przypadek miał miejsce w rozpoznawanej sprawie. Ani jedno stanowisko pracy nie uległo likwidacji, w szczególności zostało zachowane stanowisko wnioskodawcy, na które - wobec rezygnacji wnioskodawcy z zatrudnienia w domu wypoczynkowym - musiano przyjąć nowego pracownika. Odwołujący nie podziela poglądu Sądu, że o zastosowaniu uchwały nr 169 ma decydować fakt likwidacji stanowiska pracy ocenianej przy tym przez pracownika, a nie obiektywna likwidacja stanowiska pracy lub zmniejszenia grupy zawodowej. W konsekwencji w odwołaniu podnosi się, że fakt podjęcia przez wnioskodawcę pracy w rolnictwie nie daje możliwości zastosowania § 6 ust. 1 uchwały, gdyż brak pierwszej przesłanki do wypłaty odprawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Odwołanie jest zasadne.Jak wynika z preambuły, uchwała nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę (M. P. Nr 21, poz. 195) została wydana "W celu przyznania dodatkowych świadczeń pracownikom zmieniającym pracę z powodu zmian w strukturze zatrudnienia". Preambuła do każdego aktu prawnego nie ma znaczenia normatywnego, ale ma istotne znaczenie przy wykładni przepisów zawartych w tym akcie, gdyż z reguły wskazuje cel i funkcję, jaką dany akt prawny ma spełnić.Przy wykładni przepisów uchwały musi być uwzględniona funkcja, dla której została ona wydana, tj. przyznanie dodatkowych świadczeń nie wszystkim pracownikom uspołecznionych zakładów pracy zmieniającym pracę, lecz tylko tym, którzy zmieniają tę pracę z powodu zmian w strukturze zatrudnienia i spełniają odpowiednie warunki przewidziane w uchwale. Zmiany w strukturze zatrudnienia są trwałą i normalną cechą każdej rozwijającej się gospodarki narodowej. Wywołane są one albo ogólnymi przesłankami, np. przekształceniem popytu, warunkami produkcji (w tym nierównomiernym tempem postępu technicznego), albo też przesłankami szczególnymi występującymi ostro w ostatnim okresie w Polsce. Do nich należą: narosłe dysproporcje w strukturze zatrudnienia, np. zbyt wysoka liczba pracowników zatrudnionych w administracji gospodarczej, niedostateczne zatrudnienie w usługach itp., kryzys gospodarczy, radykalne zmniejszanie działalności inwestycyjnej, spadek produkcji przemysłowej w związku z brakiem energii, surowców i półfabrykatów i wprowadzana reforma gospodarcza, mająca na celu wyprowadzenie kraju z kryzysu. To wszystko powoduje, że w rządowym programie przezwyciężania kryzysu przewiduje się zmiany w strukturze zatrudnienia, zmierzające do usunięcia dysproporcji w zatrudnieniu, ukształtowania tak tej struktury, aby odpowiadała ona potrzebom gospodarki narodowej i służyła lepszemu zaspokojeniu potrzeb obywateli.Stąd też różne akty prawne, np. uchwała Rady Ministrów nr 278 z dnia 30 grudnia 1981 r. w sprawie funkcjonowania gospodarki w okresie stanu wojennego (M. P. z 1982 r. Nr 1, poz. 1), przewidują przemieszczenia pracowników. Obejmować one będą zarówno przesunięcia pracowników między poszczególnymi działami gospodarki narodowej oraz branżami, jak również między zakładami, a nawet wewnątrz zakładów, w przypadkach konieczności przekwalifikowania części pracowników (np. pracowników administracji gospodarczej).To przypomnienie jest konieczne, albowiem świadczenia przewidziane w uchwale nr 169 mają w istocie charakter rekompensaty za to, że pracownik nie może kontynuować pracy z przyczyn od siebie niezależnych. Jednakże prawo do świadczeń przewidzianych w uchwale nie zostało uzależnione wyłącznie od jakichkolwiek przyczyn niezależnych od pracownika, lecz tylko od takich przyczyn, które są niezależne również od zakładu pracy w tym sensie, że są one spowodowane gospodarczą koniecznością zmuszająca do dokonywania zmian w strukturze zatrudnienia.Zgodnie z § 1 uchwała dotyczy pracowników uspołecznionych zakładów pracy, z którymi rozwiązano stosunek pracy:a) na mocy porozumienia stron,b) wypowiedzenia dokonanego przez zakład pracy na skutek likwidacji stanowiska pracy lub zmniejszenia stanu zatrudnienia w grupie zawodowej, w której był zatrudniony pracownik.Uchwała nr 169 nie traktuje przyczyn rozwiązania stosunku pracy w sposób jednolity i różnicuje je w zależności od rodzaju uprawnienia bądź świadczenia realizowanego przez pracownika. Szersze jest potraktowanie przyczyn uzasadniających przyznanie uprawnień przewidzianych w § 2, natomiast węższe jest traktowanie w uchwale przyczyn uzasadniających przyznanie dodatku wyrównawczego (§ 5) i odprawy (§ 6).Podstawowym warunkiem przyznania odprawy przewidzianej w § 6 uchwały nr 169 jest rozwiązanie umowy o pracę przez zakład pracy w określonym trybie oraz z określonych przyczyn. Przepis § 6 uchwały nr 169 Rady Ministrów nie może być wykładany w oderwaniu od § 1 i preambuły do niej. Przeciwnie - musi on być rozważany w ścisłym związku z § 1. Przepisy uchwały, a zatem i § 6, stosuje się bowiem tylko do pracowników uspołecznionych zakładów pracy, zmuszonych do zmiany pracy z powodu zmian w strukturze zatrudnienia, z którymi stosunek pracy został rozwiązany na mocy porozumienia stron albo w drodze wypowiedzenia dokonanego przez zakład pracy oraz z powodu likwidacji stanowiska pracy lub ograniczenia zatrudnienia w danej grupie zawodowej. Spełnienie tych warunków otwiera dopiero pracownikowi drogę do otrzymania sześciomiesięcznej odprawy, a przyznanie jej jest możliwe tylko w sytuacjach określonych w § 6, które nie są sporne w rozpoznawanej sprawie.Wbrew stanowisku Sądu wnioskodawca nie spełnia wszystkich warunków wstępnych, koniecznych do przyznania mu odprawy. Wprawdzie stosunek pracy rozwiązał się między stronami wskutek wypowiedzenia dokonanego przez zakład pracy, ale nie było to spowodowane likwidacją stanowiska na skutek zmian w strukturze zatrudnienia bądź zmniejszeniem stanu zatrudnienia w grupie zawodowej, w której był wnioskodawca zatrudniony. Sąd przeoczył, że nie każda likwidacja stanowiska (zakładu) uzasadnia prawo do uzyskania odprawy na podstawie uchwały, lecz tylko likwidacja "z powodu zmian w strukturze zatrudnienia".Rezygnacja strony pozwanej z dalszej dzierżawy domu wypoczynkowego nie była spowodowana dążeniem do zmniejszenia stanu zatrudnienia bądź koniecznością likwidacji jakiegokolwiek stanowiska, nie miała ona również na celu poprawienia, a więc zmiany struktury zatrudnienia wewnątrz zakładu czy też między zakładami, co wynika w sposób oczywisty z dokumentów znajdujących się w aktach sprawy. Według ustalonego przez Sąd stanu faktycznego w ogóle nie nastąpiła likwidacja stanowiska zajmowanego przez wnioskodawcę, gdyż nadal w Domu Wypoczynkowym w M. pozostało stanowisko samodzielnego referenta do spraw zaopatrzenia, na które - wobec rezygnacji wnioskodawcy - trzeba było przyjąć innego pracownika.Rozważenia wymaga kwestia, czy w ustalonym stanie faktycznym nastąpiła likwidacja zakładu pracy, albowiem likwidacja zakładu pracy "z powodu zmian w strukturze zatrudnienia" uzasadnia prawo do otrzymania odprawy przewidzianej w uchwale nr 169. Nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że likwidacja pozwanego zakładu, tj. Zakładu Naprawczego Mechanizacji Rolnictwa w Ż., nie nastąpiła, a Dom Wypoczynkowy w M. nie był zakładem pracy w rozumieniu art. 3 k.p.Ustalony przez Sąd stan faktyczny sprowadza się do tego, że wskutek wypowiedzenia dzierżawy Domu Wypoczynkowego w M. przez stronę pozwaną i przejęcia tego domu przez inny zakład zaszła konieczność wypowiedzenia pracownikom tego domu - w tym i wnioskodawcy - umów o pracę. U podstaw tego wypowiedzenia nie leżały "zmiany w strukturze zatrudnienia", mimo że nastąpiło przesunięcie pracowników z jednego zakładu do drugiego. Prawo nasze nie zna trójstronnych umów o pracę. Dlatego nawet zmiana zatrudnienia w wyniku porozumienia zakładów pracy musi się dokonywać w ten sposób, że w dotychczasowym zakładzie stosunek pracy zostaje rozwiązany między pracownikiem a tym zakładem, a w nowym zakładzie pracownik nawiązuje nowy stosunek pracy. Ma rację Sąd, gdy twierdzi, że zasada wolności pracy wyrażona w art. 11 k.p. wymaga, aby na nawiązanie nowego stosunku pracy wyraził zgodę pracownik także w sytuacji, gdy zakłady pracy porozumiewają się między sobą co do przyjęcia tego pracownika przez inny zakład.Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że nie jest likwidacją stanowiska pracy - w rozumieniu § 1 ust. 1 pkt 1 uchwały nr 169 Rady Ministrów z dnia 17 sierpnia 1981 r. w sprawie dodatkowych świadczeń dla pracowników uspołecznionych zakładów pracy zmieniających pracę - przekazanie domu wczasowego innemu zakładowi pracy, który w ofercie deklaruje chęć dalszego zatrudnienia pracujących w nim pracowników na dotychczasowych stanowiskach pracy, albowiem w takiej sytuacji nie następuje zmiana w strukturze zatrudnienia i dotychczasowe stanowiska pozostają nie zmienione.Wobec tego, że Sąd, wychodząc z błędnych przesłanek, naruszył prawo materialne, co trafnie zarzuca odwołanie strony pozwanej, istniały podstawy do zmiany przez Sąd Najwyższy zaskarżonego wyroku i oddalenia żądania pracownika (art. 62 w związku z art. 74 § 2 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych).