I PR 255/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Tyszka (sprawozdawca). Sędziowie: M. Wilewski, K. Piasecki.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Tomasza K. przeciwko Spółdzielni Pracy Budowlanej w W. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m.st. Warszawy z dnia 23 stycznia 1965 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu dla m.st. Warszawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się uchylenia uchwały walnego zgromadzenia pozwanej Spółdzielni z dnia 24.VI.1964 r., mocą której został wykreślony z rejestru jej członków.W uzasadnieniu tego żądania powód podał, że jako członek pozwanej Spółdzielni pracował w niej na stanowisku projektanta i w dniu 20.VI.1963 r. został zwolniony z pracy bez przewidzianej prawem przyczyny. Sąd Powiatowy wyrokiem z dnia 22.V.1964 r. nakazał Spółdzielni niezwłoczne nawiązanie stosunku pracy z powodem na dotychczasowych warunkach i zasądził od Spółdzielni na rzecz powoda 12.600 zł odszkodowania za 6 miesięcy pozostawania bez pracy. Zaskarżona uchwała walnego zgromadzenia ma na celu - zdaniem powoda - uniemożliwienie wykonania wspomnianego wyżej wyroku w części dotyczącej niezwłocznego nawiązania stosunku pracy.Pozwana wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, że powód skreślony został łącznie z innymi członkami dlatego, że od wielu miesięcy nie opłacał udziałów, co w myśl § 19 ust. 1 statutu uzasadnia wykreślenie go z listy członków.Pozwana zarzuciła ponadto, że powód zarówno w czasie pracy u niej, jak i później zatrudniony był jako projektant jednocześnie u kilku pracodawców i zarabiał miesięcznie przeszło 10.000 zł. W tych warunkach nie może się on tłumaczyć brakiem środków na opłacenie udziałów.Sąd Wojewódzki powództwo oddalił, przytaczając w uzasadnieniu wyroku, co następuje:"Niesporne jest, że powód nie opłacał udział członkowskich przez okres 17 miesięcy oraz że pracował również w innej instytucji, a mianowicie w Centralnym Biurze Studiów i Projektów Przemysłu D. Zarobki powoda były stosunkowo wysokie i tłumaczenie się jego, że nie płacił składek członkowskich dlatego, że został zwolniony z pracy w pozwanej spółdzielni, nie może stanowić usprawiedliwienia.Zgodnie z § 19 statutu pozwanej członek Spółdzielni może być wykreślony, gdy zalega w płaceniu trzech kolejnych rat na udziały. Walne zgromadzenie wykreśliło powoda na podstawie wymienionego przepisu statutu, a uchwała jego w tym przedmiocie nie zawiera żadnych uchybień i została powzięta głosami wszystkich członków Spółdzielni.W tych warunkach skoro zaskarżona uchwała nie narusza przepisów prawa ani statutu, należało ją uznać za prawidłową, a zatem powództwo powinno być oddalone".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając rewizję powoda, zważył, co następuje:Z niespornych okoliczności sprawy wynika, że powód w okresie zalegania z zapłatą rat miesięcznych na pokrycie zadeklarowanych udziałów członkowskich w pozwanej Spółdzielni nie pobierał u niej wynagrodzenia za pracę, gdyż wypłata wynagrodzenia została mu wstrzymana w związku z rozwiązaniem z nim stosunku pracy.Z treści uzasadnienia zaskarżonego wyroku wynikałoby, że Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, iż powód pomimo to nadal, tj. także po rozwiązaniu stosunku pracy, miał obowiązek dokonywania wpłat na poczet udziałów w pozwanej Spółdzielni, albowiem pobierał w tym czasie wynagrodzenie w innym zakładzie pracy. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego powód naruszył ten obowiązek, zalegając z zapłatą przeszło trzech kolejnych rat miesięcznych na udziały, wykreślenie go zatem z rejestru członków było w świetle § 19 statutu pozwanej uzasadnione.W związku z takim stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego oraz wywodami rewizji zachodzi przede wszystkim potrzeba rozważenia, czy członek spółdzielni pracy, z którym rozwiązano stosunek pracy i który wskutek tego nie pobiera wynagrodzenia w spółdzielni, ma obowiązek dokonywania dalszych wpłat na poczet nie pokrytych udziałów członkowskich (pieniężnych). Innymi słowy: czy członek spółdzielni pracy na obowiązek dokonywania takich wpłat tylko z wynagrodzenia za pracę pobieranego w spółdzielni, czy też także z z innego swego majątku, jeśli żadnego wynagrodzenia w spółdzielni nie pobiera (np. z powodu rozwiązania z nim stosunku pracy)?Rozwiązanie tego zagadnienia ma w sprawie niniejszej decydujące znaczenie, albowiem o naruszeniu określonego obowiązku przez członka spółdzielni można mówić oczywiście tylko wówczas, gdy dany obowiązek aktualnie istnieje. Nie można zaś naruszyć obowiązku w danej chwili nie istniejącego. Wniesienie zadeklarowanych udziałów jest niewątpliwie podstawowym obowiązkiem członka każdej spółdzielni (art. 16 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Jednakże realizacja tego obowiązku może się różnie kształtować zależnie od typu spółdzielni i postanowień jej statutu. W spółdzielniach pracy, których głównym celem jest zarobkowe zatrudnienie zrzeszonych w nich członków, realizacja tego obowiązku jest ściśle związana z pobieraniem przez członków wynagrodzenia za pracę świadczoną w spółdzielni.Dlatego też statuty takich spółdzielni przewidują z reguły obowiązek zadeklarowania przez członka takiej liczby udziałów, jaka odpowiada określonej w statucie wielokrotności miesięcznego wynagrodzenia za pracę, a jako sposób realizacji tego obowiązku przez członka - wpłacanie udziałów w ratach miesięcznych, których wysokość określona jest w procentach od pobieranego wynagrodzenia (§ 10 pkt 1-3 statutu pozwanej).W praktyce spółdzielczej polega to zazwyczaj na potrącaniu rat na udziały z miesięcznego wynagrodzenia członka. Wskazany wyżej sposób realizacji omawianego obowiązku członka spółdzielni pracy prowadzi do wniosku, że w okresie, w którym członek takiej spółdzielni nie pobiera u niej wynagrodzenia za pracę wskutek rozwiązania z nim stosunku pracy, obowiązek jego polegający na wpłacaniu rat na poczet udziałów ulega w tym okresie zawieszeniu. Trudno bowiem byłoby wymagać, żeby członek spółdzielni pracy, którego głównym, a częstokroć jednym źródłem utrzymania jest wynagrodzenie za pracę pobierane w spółdzielni, dokonywał wpłat na poczet udziałów w okresie, w którym wynagrodzenia nie pobiera. Pogląd przeciwny prowadziłby w konsekwencji do wniosków społecznie niepożądanych, godziłby bowiem przede wszystkim w interes tych członków spółdzielni którzy będąc pozbawieni w niej pracy, nigdzie chwilowo nie pracują z przyczyn od nich niezależnych. Wymaganie zatem, żeby członek niepracujący wpłacał pomimo to bieżąco raty na poczet udziałów pod groźbą wykreślenia go z rejestru członków i w tym celu np. wyprzedawał sprzęty domowe lub zaciągał pożyczkę - byłoby nie do przyjęcia.Ponieważ w spółdzielczości obowiązuje zasada równości praw i obowiązków statutowych członków, przeto należy te same kryteria stosować do wszystkich członków spółdzielni pracy, niezależnie od ich sytuacji materialnej. Różnicowanie bowiem w tym względzie członków zależnie od ich sytuacji materialnej przy ocenie zasadności pozbawienia członkostwa przez wykreślenie z powodu zalegania z zapłatą rat na udziały - sprowadzałoby w istocie instytucję wykreślenia na płaszczyznę winy członka dotkniętego wykreśleniem, gdy tymczasem zgodnie z ustawą wykreślenie - w przeciwieństwie do wykluczenia ze spółdzielni - może nastąpić tylko z przyczyn nie zawinionych przez członka (art. 21 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach).W danym wypadku Sąd Wojewódzki nie rozważył przy tym twierdzenia powoda, że zaskarżona uchwała walnego zgromadzenia, która zapadła w miesiąc po przywróceniu go do pracy w pozwanej Spółdzielni z mocy orzeczenia sądowego, miała na celu uniemożliwienie wykonania tego orzeczenia. Gdyby się to okazało prawdą, wykreślenie powoda z rejestru członków pozwanej Spółdzielni byłoby także sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Państwie Ludowym (art. 3 p.o.p.c., obecnie art. 5 k.c.).Z drugiej jednak strony Sąd Wojewódzki powinien był ocenić postępowanie powoda również z punktu widzenia zasad współżycia społecznego. Jakkolwiek bowiem w świetle powyższych rozważań omawiany obowiązek członka spółdzielni pracy ulega zawieszeniu w okresie niepobierania w spółdzielni wynagrodzenia za pracę, to jednak nie jest wyłączone, że w szczególnych sytuacjach konkretnego wypadku może się okazać, iż członek wykreślony z powodu zalegania z zapłatą rat na udziały i powołujący się w swej obronie na niepobieranie wynagrodzenia w spółdzielni nie zasługuje na ochronę prawa w świetle zasad współżycia społecznego, jako nadużywający swego prawa do obrony. Może to dotyczyć w szczególności takiego członka, który będąc dobrze sytuowany materialnie, może z łatwością wpłacać bieżąco miesięczne raty na udziały w wysokości dotychczasowej pomimo niepobierania wynagrodzenia w spółdzielni (np. członek kumulujący "posady" i dobrze zarabiający), który przy tym łamie w sposób rażący dyscyplinę pracy, nie interesuje się życiem spółdzielni i uporczywie nie stosuje się do poleceń jej władz, przez co zasługiwałby np. na wykluczenie ze spółdzielni. Z materiału sprawy wynikałoby, że pozwana Spółdzielnia takie właśnie postępowanie zarzuca powodowi.Sąd Wojewódzki z tego punktu widzenia sprawy nie zbadał i nie zajął w tej kwestii żadnego stanowiska, ograniczył się bowiem tylko do lakonicznego stwierdzenia, że powód zalega z zapłatą 17 rat za udziały, mimo że zarobki jego pobierane w tym czasie w innym zakładzie pracy były stosunkowo wysokie. W świetle tego, co wyżej powiedziano, stwierdzenie takie nie jest wystarczające do rozstrzygnięcia sporu.Bliższego wyjaśnienia wymagała także kwestia, od jakiej konkretnie daty powód nie pobierał wynagrodzenia u pozwanej oraz od jakiej daty zalega z zapłatą rat na udziały, w szczególności, czy zaległość ta dotyczy także okresu poprzedzającego zwolnienie powoda z pracy. Pozwana bowiem twierdzi, że powód przestał płacić udziały już w grudniu 1962 r., zwolnienie zaś powoda z pracy nastąpiło 20.VI.1963 r.Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 388 § 1 k.p.c.).