I PR 391/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Piekarski (sprawozdawca). Sędziowie: S. Rejman, A. Szczurzewski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 28 grudnia 1967 r. sprawy z powództwa Marii G. przeciwko Wojewódzkiej Lekarskiej Spółdzielni Pracy-Przychodnia Nr 3 w S. o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy i o odszkodowanie, na skutek rewizji powódki od wyroku Sądu Powiatowego w Słupsku z dnia 3 kwietnia 1967 r.,1) przejął sprawę do rozpoznania;2) zmienił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy i umorzył postępowanie w tym zakresie;oddalił rewizję w pozostałej części.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała przywrócenia jej do pracy w Przychodni nr 3 w S., prowadzonej przez pozwaną Spółdzielnię, oraz zasądzenia na jej rzecz od tej Spółdzielni 5.100 zł odszkodowania za pozostawanie bez pracy w sześciomiesięcznym okresie od 1.VII.1966 r. do 31.I.1967 r. Powódka twierdziła, że pozwana Spółdzielnia rozwiązała z nią spółdzielczy stosunek pracy z dniem 31.VII.1966 r. wskutek konieczności redukcji etatów, po ustaniu zaś tej konieczności nie nawiązała z powódką stosunku pracy i na jej miejsce zaangażowała innego pracownika.Pozwana Spółdzielnia zarzuciła, że wolny etat we wspomnianej Przychodni powstał dopiero 1.I.1967 r.; wówczas zarząd Spółdzielni natychmiast zaproponował powódce zatrudnienie w tej Przychodni w godzinach popołudniowych, lecz powódka odmówiła podjęcia tej pracy.Sąd Powiatowy w Słupsku wyrokiem z dnia 3 kwietnia 1967 r. powództwo oddalił. Sąd Powiatowy ustalił, że powódka, będąc członkiem pozwanej Spółdzielni, pracowała w Przychodni nr 3 w S. od 1.VII.1964 r. do 31.VII.1966 r. na stanowisku pomocy BRAK 2 STRONniego udziału w części nadwyżki bilansowej, obliczanego także w zależności od wynagrodzenia osiągniętego w danym roku obrachunkowym. Z tych przyczyn członkowi spółdzielni pracy zwolnionemu z pracy wskutek konieczności zmniejszenia stanu zatrudnienia należy się wyżej wskazane odszkodowanie przewidziane w art. 127 § 3 cyt. ustawy tylko wtedy, gdy po ustaniu tej konieczności spółdzielnia bezpodstawnie nie nawiązała z nim spółdzielczego stosunku pracy, mimo że mogła go zatrudnić w ramach tego stosunku na czas nie określony lub określony, np. na okres przerwy w zatrudnieniu wywołanej ciążą i macierzyństwem bądź na okres urlopu innego członka lub jego choroby, gdy można przewidzieć czas jej trwania.Odszkodowanie, o którym wyżej mowa, należy się z mocy art. 127 § 3 cyt. ustawy "za okres pozostawania bez pracy, nie dłuższy jednak niż sześć miesięcy". Jeżeli więc spółdzielnia, po ustaniu gospodarczej konieczności, bezpodstawnie nie nawiązała ze swym członkiem spółdzielczego stosunku pracy - mimo że mogła nawiązać go na czas nie określony i że gdyby to uczyniła, ów członek pracowałby w spółdzielni przez sześć miesięcy lub dłużej - to wówczas należy mu się odszkodowanie za czas pozostawania bez pracy nie dłuższy niż sześć miesięcy. Jeżeliby natomiast w spółdzielni pracy otworzyła się możliwość zatrudnienia członka np. tylko na okres miesięcznego urlopu innego członka, którego mógłby on zastąpić w pracy, to wówczas spółdzielnia, w razie bezpodstawnego nienawiązania spółdzielczego stosunku pracy na czas określony, tj. na miesiąc, byłaby obowiązana do zapłaty odszkodowania jedynie na miesięczny okres pozostawania bez pracy. W razie zaś otrzymania, w okresie niezatrudnienia w spółdzielni objętym odszkodowaniem, wynagrodzenia poza spółdzielnią z tytułu umowy o pracę, umowy zlecenia lub umowy o dzieło, odszkodowanie ulega zmniejszeniu o wynagrodzenie otrzymane z tych tytułów (art. 127 § 3 in fine cyt. ustawy), gdyż szkoda przestaje istnieć w zakresie wyrównanym przez to wynagrodzenie. Jeżeli zaś szkody nie ma, to odszkodowanie się nie należy. Dlatego też odszkodowanie to nie przysługuje np. członkowi spółdzielni pracy, który w okresie bezpodstawnego niezatrudnienia go przez tę spółdzielnię nie pozostawał bez pracy, lecz zarabiał, np. we własnym warsztacie, co najmniej tyle, ile zarobiłby w spółdzielni w ramach spółdzielczego stosunku pracy: jeżeli zaś zarabiał mniej, może żądać wyrównania swych zarobków do wysokości przeciętnego z ostatnich trzech miesięcy wynagrodzenia bieżącego osiąganego w spółdzielni pracy i odpowiedniego udziału w części nadwyżki bilansowej za okres pozostawania bez pracy, rozumiany jako okres niewykorzystania w pełni swej zdolności do pracy, nie dłuższy jednak niż sześć miesięcy.Z przyczyn wyżej wskazanych odszkodowanie przewidziane w art. 127 § 3 i 128 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach ulega zmniejszeniu nie tylko o wynagrodzenie uzyskane w okresie, za który odszkodowanie to przysługuje poza spółdzielnią z tytułu umowy o pracę, umowy zlecenia lub umowy o dzieło, ale także z innych tytułów (np. ulega zmniejszeniu o przychody uzyskane z prowadzenia własnego warsztatu rzemieślniczego lub uzyskane z innego zatrudnienia osoby uprawnionej do żądania tego odszkodowania). Ma ono bowiem zastąpić utracone z winy spółdzielni wynagrodzenie za pracę w przedsiębiorstwie spółdzielni, czyli stanowi ekwiwalent świadczenia wzajemnego za pracę nie spełnioną w okresie gotowości do jej świadczenia na rzecz spółdzielni (analogia z art. 455 k.z.). Nie przysługuje więc ono wówczas, gdy zarobki z zatrudnienia poza spółdzielnią nie są mniejsze od przeciętnego z ostatnich trzech miesięcy wynagrodzenia, które członek spółdzielni uzyskałby w spółdzielni wraz z odpowiednim udziałem w części nadwyżki bilansowej za okres niewykorzystania swej zdolności do pracy w spółdzielni, nie dłuższy jednak niż sześć miesięcy. Odszkodowanie to oblicza się według przepisów prawa pracy, jeżeli są one korzystniejsze dla członka spółdzielni (art. 127 § 4 cyt. ustawy), co dotyczy np. kobiet w okresie ciąży oraz inwalidów wojennych i wojskowych.Statut spółdzielni pracy może przewidywać zatrudnienie wszystkich lub niektórych członków nie w ramach spółdzielczego stosunku prace, lecz na podstawie umowy zlecenia lub umowy o dzieło bądź na zasadach pracy chałupniczej; wówczas spółdzielnia ma obowiązek równomiernie rozdzielać taką pracę między członków z uwzględnieniem ich kwalifikacji (art. 132 § 1 cyt. ustawy). Jest więc ona zobowiązana zatrudniać ich w wyżej wskazanym zakresie, a jeśli nie wypełnia tego zobowiązania, ponosi wynikającą stąd odpowiedzialność odszkodowawczą na zasadach ogólnych przewidzianych w prawie cywilnym. Odszkodowanie należne w takiej sytuacji nie jest unormowane w art. 127 cyt. ustawy.Powyższe wyjaśnienia, które zawierają odpowiedzi na pytania przedstawione przez Sąd Wojewódzki, nie mają znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Sąd Najwyższy bowiem, przejąwszy sprawę do rozpoznania (art. 391 k.p.c.), stwierdził, że w zaskarżonym wyroku Sąd Powiatowy niewadliwie ustalił, że pozwana Spółdzielnia z chwilą uzyskania możliwości zatrudnienia powódki zaproponowała jej zatrudnienie, lecz spotkała się z bezpodstawną odmową podjęcia przez powódkę należycie wskazanej jej pracy, gdyż powódka uzależniła objęcie tej pracy nie tylko od zmiany godzin zatrudnienia, lecz także od wypłacenia powódce nienależnego jej odszkodowania za okres jej niezatrudnienia. W świetle zaś niewadliwych ustaleń Sądu Powiatowego powódka wiedziała o możności zatrudnienia jej w Spółdzielni na okres urlopu lub choroby pomocnic dentystycznych, lecz nie zgłosiła się do Spółdzielni o to zatrudnienie, a później nawet oświadczyła świadkowi J.S., że jej na pracy nie zależy. Jako członek spółdzielni, powódka była obowiązana pozostawać w stosunku pracy ze spółdzielnią (art. 123 § 1 cyt. ustawy). W obowiązku "pozostawania" w spółdzielczym stosunku pracy mieści się obowiązek czynienia tego, co jest potrzebne do nawiązania tego stosunku, wobec czego powódka jako członek pozwanej Spółdzielni powinna była zgłosić się do niej z prośbą o zatrudnienie jej, chociażby Spółdzielnia nie dopełniła obowiązku wezwania powódki do objęcia pracy. Nie można od członka spółdzielni żądać zgłoszenia się do niej po pracę wówczas, gdy zarząd Spółdzielni mimo zgłaszania się odmawia zatrudnienia i gdy członek spółdzielni nie jest w stanie przewidzieć, kiedy otworzy się możliwość zatrudnienia go; w takiej sytuacji zarząd spółdzielni powinien zawiadomić członka o tej możliwości w okresie wyczekiwania na pracę w spółdzielni. Sytuacja ta jednak w niniejszej sprawie nie istniała, gdyż świadek J.S. uprzedziła powódkę o możności objęcia pracy w zastępstwie chorej lub urlopowanej pomocnicy dentystycznej, ale mimo tego zawiadomienia powódka do Spółdzielni się nie pofatygowała, chociaż zakład pracy tej Spółdzielni mieści się w miejscu zamieszkania powódki. Powódka zaniedbała więc starań o zatrudnienie w Spółdzielni i swemu zaniedbaniu powinna przypisać wynikłą stąd szkodę.Z tych przyczyn zaskarżony wyrok Sądu Powiatowego co do istoty sprawy odpowiada prawu i rewizja powódki okazała się nieuzasadniona (art. 387 k.p.c.). Wyrok ten podlega jedynie zmianie w części oddalającej powództwo o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy na skutek cofnięcia przez powódkę żądania pozwu o zawiązanie tego stosunku wobec podjęcia przez nią pracy w pozwanej Spółdzielni w toku procesu. Z tej przyczyny Sąd Najwyższy umorzył postępowanie w tym zakresie (art. 355 § 1 i 461 § 3 w związku z art. 388 § 3 k.p.c.) i oddalając rewizję w pozostałej części, przyznał pozwanej Spółdzielni od powódki 287,50 zł zwrotu taryfowych kosztów postępowania rewizyjnego (art. 98 k.p.c.), gdyż powódka proces przegrała.Ubocznie zaś wspomnieć wypada, że przed wydaniem niniejszego wyroku Spółdzielnia zawiadomiła Sąd Najwyższy o wypowiedzeniu przez powódkę spółdzielczego stosunku pracy, co w świetle statutu pozwanej Spółdzielni jest równoznaczne z wystąpieniem powódki z tej Spółdzielni (art. 19 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach).