I PRN 33/77

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Knap. Sędziowie SN: E. Brzeziński (sprawozdawca), W. Formański.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej, K. Soboty, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Krystyny R. przeciwko Stoczni Remontowej w G. o wypłatę ekwiwalentu za deputat węglowy na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni z dnia 9 sierpnia 1976 r.uchylił zaskarżony wyrok i zmieniając orzeczenie Zakładowej Komisji Rozjemczej przy Gdańskiej Stoczni Remontowej z dnia 14 kwietnia 1976 r. nr (...) wniosek Krystyny R. oddalił. Uzasadnienie faktyczneJest niesporne, że zarówno wnioskodawczyni, jak i jej mąż są pracownikami Stoczni Remontowej.Wnioskodawczyni domaga się wypłacenia jej ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy w rozmiarze przewidzianym dla pracowników utrzymujących rodzinę, a więc w rozmiarze 2 ton rocznie niezależnie od deputatu, jaki w tym samym rozmiarze w naturze otrzymuje jej mąż.Zakładowa Komisja Rozjemcza orzeczeniem z dnia 14.IV.1976 r. "uznała słuszność roszczeń" wnioskodawczyni i nakazała Stoczni "wypłacić ekwiwalent pieniężny wraz z odsetkami za deputat węglowy w wysokości przysługującej pracownikom utrzymującym rodzinę zgodnie z § 1 ust. 1a załącznika nr 16 do UZP dla przedsiębiorstwa ZMSR". W uzasadnieniu orzeczenia Zakładowa Komisja Rozjemcza powołała się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25.VII.1975 r. sygn. I PR 380/73, wskazując równocześnie, że wnioskodawczyni na równi ze swym mężem utrzymuje gospodarstwo domowe.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wyrokiem z dnia 9.VIII.1976 r. oddalił odwołanie Stoczni. Zdaniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych należy odróżnić uprawnienia pracowników Stoczni Remontowej do otrzymania deputatu węglowego w naturze od uprawnień do ekwiwalentu pieniężnego za ten deputat. Przewidziane w § 2 załącznika nr 16 do UZP z dnia 31 grudnia 1974 r. dla Przedsiębiorstw Zjednoczenia Morskich Stoczni Remontowych ograniczenie kręgu osób uprawnionych do deputatu węglowego dotyczy wyłącznie deputatu węglowego w naturze, a nie ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy. Brak jest w postanowieniach załącznika nr 16 przepisu, który ograniczałby prawo wnioskodawczyni do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy do 1 tony węgla rocznie z tej przyczyny, że jej małżonek pobiera deputat opałowy przysługujący pracownikowi utrzymującemu rodzinę. Małżonek pozostający we wspólności domowej ze swoim współmałżonkiem nie jest uczestnikiem gospodarstwa domowego prowadzonego przez inną osobę. W myśl art. 27 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego powinność pracy we wspólnym gospodarstwie domowym obciąża w równej mierze każdego z małżonków, zwłaszcza wówczas, gdy obydwoje są czynni zawodowo. Nie można więc takiego małżonka zaliczyć do kategorii pracowników nie prowadzących wspólnego gospodarstwa domowego.W konsekwencji - zdaniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - na podstawie załącznika nr 16 do UZP dla Przedsiębiorstw Zjednoczenia Morskich Stoczni Remontowych pracownik Stoczni Remontowej posiada prawo do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy w wysokości przewidzianej dla pracowników utrzymujących rodzinę niezależnie od tego, czy i w jakiej wysokości pobiera deputat węglowy jego współmałżonek.W rewizji nadzwyczajnej, wniesionej do Sądu Najwyższego dnia 11.III.1977 r., Minister Pracy, Płac i Spraw Socjalnych domaga się zmiany powyższego wyroku i oddalenia roszczenia wnioskodawczyni.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Myli się Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, gdy twierdzi, że w postanowieniach załącznika nr 16 do Układu Zbiorowego Pracy dla Przedsiębiorstw Zjednoczenia Morskich Stoczni Remontowych z dnia 31 grudnia 1974 r. brak jest przepisu, który ograniczałby prawo wnioskodawczyni do ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy do wysokości 1 tony węgla rocznie.Paragraf 1 ust. 1 wspomnianego załącznika ma treść następującą:"1. Pracownicy zatrudnieni w następujących przedsiębiorstwach:- (...) Stocznia Remontowa (...)są uprawnieni do pobierania deputatu węglowego w naturze lub ekwiwalentu pieniężnego za deputat węglowy według następujących norm:a) pracownicy utrzymujący rodzinę - 2 tony węgla rocznie,b) pracownicy samotni - 1 tonę węgla rocznie".Paragraf 2 ust. 1 zaś stanowi, że:"1. Za pracownika utrzymującego rodzinę uważa się w zakresie uprawnień do otrzymania deputatu węglowego (opałowego):a) pracownika żonatego,b) pracownicę zamężną, posiadającą na swoim utrzymaniu niezdolnego do pracy męża, lub której mąż nie otrzymuje deputatu opałowego (węglowego) z tytułu umowy o pracę,c) pracownika nieżonatego lub pracownicę niezamężną, wdowca lub wdowę, która posiada dzieci (również pozamałżeńskie lub przybrane), względnie utrzymuje niezdolnych do pracy dziadków, rodziców lub rodzeństwo i mieszka razem z nimi".Zawarte w przepisie § 2 ust. 1 załącznika nr 16 do Układu Zbiorowego Pracy dla Przedsiębiorstw Zjednoczenia Morskich Stoczni Remontowych z dnia 31 grudnia 1974 r. określenie, kto może być uważany za pracownika utrzymującego rodzinę, odnosi się do pracowników "utrzymujących rodzinę" w rozumieniu § 1. Pracownik więc, który nie mieści się w ramach określenia zawartego w § 2 ust. 1, uważany być musi za pracownika "samotnego", uprawnionego z mocy § 1 ust. 1b do pobierania deputatu węglowego w naturze lub ekwiwalentu pieniężnego w rozmiarze 1 tony węgla rocznie. Jest w sprawie niesporne, że mąż wnioskodawczyni z tytułu umowy o pracę otrzymuje w tej samej Stoczni deputat opałowy (węglowy) w rozmiarze przewidzianym dla pracowników utrzymujących rodzinę. Sytuacja wnioskodawczyni więc wykracza poza hipotezę § 2 ust. 1 wspomnianego załącznika, co sprawia, że służy jej tylko uprawnienie do otrzymania deputatu węglowego w rozmiarze 1 tony węgla rocznie (§ 1 ust. 1b). Uprawnienie to z mocy § 2 ust. 2 ulega dalszemu ograniczeniu i sprowadza się do możliwości domagania się wypłacenia tylko ekwiwalentu pieniężnego, ponieważ mąż wnioskodawczyni zamieszkujący z nią w jednym gospodarstwie domowym otrzymuje deputat węglowy w naturze.Powołany w orzeczeniu Zakładowej Komisji Rozjemczej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25.VII.1973 r. sygn. akt I PR 380/73 (OSNCP 1974, z. 4, poz. 79) wydany został na podstawie zupełnie innego stanu faktycznego (małżonkowie uprawnieni do otrzymania deputatu węglowego zatrudnieni byli w różnych zakładach pracy, w tym jeden z nich w PKP) i na gruncie innych przepisów prawnych. Zawarte w tym wyroku wyjaśnienia nie są zatem przydatne dla rozważań dotyczących niniejszej sprawy.Odmiennych wniosków nie usprawiedliwiają także przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, o których mowa w uzasadnieniu wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych. Rodziną w rozumieniu art. 27 k.r.o. stają się małżonkowie z chwilą zawarcia małżeństwa. Utworzona w ten sposób rodzina stanowi jedną całość pojęciową bez względu na to, czy prawa i obowiązki małżonków rozważa się łącznie czy odrębnie. Pomijając nawet argument, że przepisy załącznika nr 16 do rozważanego Układu Zbiorowego Pracy zawierają uregulowania szczególne, dotyczące wyłącznie uprawnień pracowników związanych tym układem do otrzymania deputatu węglowego, i nie rodzą nawet teoretycznej kolizji z przepisami kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, należy dojść do wniosku, że celem wspomnianych uregulowań było ułatwienie pracownikom utrzymania rodziny w rozumieniu k.r.o., a więc jednej rodziny, nie zaś proste podwojenie wysokości deputatu węglowego pobieranego bądź w naturze, bądź w postaci ekwiwalentu pieniężnego przez każdego z małżonków zatrudnionych w tej samej Stoczni dlatego tylko, że zawarli związek małżeński. Cel ten spełnia wydawanie zwiększonego deputatu jednemu tylko z małżonków - bez względu zresztą na to, czy małżonkowie mają dzieci, jeśli tworzą jedną "rodzinę".Sytuacja drugiego z małżonków pozostającego we wspólnym gospodarstwie domowym nie ulega pogorszeniu przez to, że otrzyma tylko ekwiwalent pieniężny w wysokości przysługującej pracownikom samotnym. Jeżeli małżonek, który pobrał deputat w zwiększonej wysokości, nie spełnia należycie ciążącego na nim obowiązku przyczynienia się do zaspokojenia potrzeb rodziny, a w szczególności np. nie przeznacza tego deputatu na potrzeby rodziny, współmałżonek może żądać, by ten zwiększony deputat był wydany do jego rąk (art. 28 k.r.o.), nie jest więc pozbawiony możliwości zrealizowania ekonomicznego i społecznego celu przepisu § 1 ust. 1a rozważanego załącznika.Ekwiwalent pieniężny spełnia taką samą funkcję jak deputat w naturze. Nie można więc ani w przepisach załącznika nr 16, ani w przepisach § 4 uchwały nr 106 Rady Ministrów z dnia 16 marca 1963 r. w sprawie norm i zasad wydawania deputatów węglowych, ani także w przepisach uchwały nr 238 z dnia 12 lipca 1963 r. dopatrywać się odmiennego uregulowania zakresu uprawnień pracowników do deputatu węglowego w naturze w porównaniu z zakresem ich uprawnień do ekwiwalentu pieniężnego za ten deputat (z wyjątkiem ograniczającym możność wydania obu małżonkom deputatu w naturze).W konsekwencji należy się zgodzić z rewizją nadzwyczajną, gdy zarzuca, że przyznanie wnioskodawczyni w niniejszej sprawie - mimo że mąż jej, zatrudniony w tej samej Stoczni, otrzymuje już w naturze deputat węglowy w rozmiarze przewidzianym dla pracowników utrzymujących rodzinę - ekwiwalentu za deputat w takim samym rozmiarze rażąco narusza przepisy wiążącego strony Układu Zbiorowego Pracy i nie da się pogodzić z interesem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej wymagającym ścisłego przestrzegania zarówno uprawnień przysługujących pracownikom, jak i dyscypliny finansowej uspołecznionych zakładów pracy. W uwzględnieniu więc rewizji nadzwyczajnej należało z mocy art. 277 k.p. w związku z art. 422 k.p.c. orzec jak w sentencji.