II CO 15/55

SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu przekazanego przez Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi postanowieniem z dnia 17 stycznia 1955 r. wydanym w sprawie z powództwa Mieczysława R. przeciwko Kasie Emerytalno-Pożyczkowej Pracowników Miejskich Zakładów Komunikacyjnych w Ł. o rentę emerytalną, do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienia prawnego:"Czy w toczących się sprawach przeciwko pracowniczym kasom emerytalnym o przyznanie emerytury droga sądowa jest w dalszym ciągu dopuszczalna mimo wejścia w życie z dniem 1 lipca 1954 r. art. 94 dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 30, poz. 116)?"postanowił udzielić następującej odpowiedzi:"Spory o świadczenia emerytalne wszczęte przed sądami powszechnymi przez pracowników przeciwko pracowniczym kasom emerytalnym przed wejściem w życie dekretu z dnia 25 czerwca 1954 r. o powszechnym zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 30, poz. 116) podlegają nadal aż do zakończenia sprawy rozpoznaniu sądów powszechnych".Uzasadnienie faktycznePrzedmiotem sporu w sprawie niniejszej jest żądanie emerytury opartej na statucie Kasy Emerytalno-Pożyczkowej Pracowników Kolei Elektrycznych. Powód twierdzi, że był pracownikiem tej kolei, której kontynuatorem są Miejskie Zakłady Komunikacyjne w Ł., od dnia 11 lutego 1930 r. do dnia 12 lutego 1945 r. i wobec zwolnienia go z pracy na skutek choroby nabył prawo do przewidzianej statutem emerytury inwalidzkiej.Sąd Powiatowy oddalił powództwo po ustaleniu, że powód nie przepracował pełnych lat dziesięciu niezbędnych do uzyskania zaopatrzenia emerytalnego.Przy rozpoznaniu rewizji powoda Sądowi Wojewódzkiemu nasunęły się wątpliwości sformułowane w przytoczonym pytaniu prawnym.Uzasadnienie prawneTreść podjętej przez Sąd Najwyższy uchwały oparta jest na następujących przesłankach:Kasy emerytalne, wyliczone w zarządzeniu Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 27 grudnia 1954 r. w sprawie likwidacji pracowniczych kas emerytalnych (Mon. Pol. Nr 123, poz. 1779), stanowiły odrębne osoby prawne pełniące funkcje w zakresie ubezpieczenia dodatkowego. Stosunki prawne normowane statutami tych kas, a w szczególności statutem strony pozwanej, nie były oparte na przymusie administracyjnym i nie stanowiły stosunków z zakresu ubezpieczenia społecznego, czyli tzw. stosunków ubezpieczenia publicznoprawnego. Spory zatem na tle przynależności do kasy lub spory o wypłatę świadczeń statutowych nie należały do właściwości sądów ubezpieczeń społecznych, rozpoznających tylko skargi na decyzję instytucji ubezpieczeń społecznych (art. 1 i 4 ustawy o sądach ubezpieczeń społecznych).Dekret z dnia 29 czerwca 1954 r. (Dz. U. Nr 30, poz. 116) likwiduje na przyszłość formy ubezpieczeń dodatkowych i zastępczych normując powszechne, socjalistyczne stosunki ubezpieczeniowe.Wymieniony dekret w art. 94 likwiduje pracownicze kasy emerytalne z tym, że zgodnie z § 6 również przytoczonego już zarządzenia Ministra Pracy i Opieki Społecznej z dnia 27 grudnia 1954 r. prawa, zobowiązania i majątek tych kas przejść miały na Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Wbrew jednakże sugestiom Sądu Wojewódzkiego i powyższe akty normatywne nie przemawiają za tym, że z chwilą wejścia w życie dekretu dla już toczących się sporów pracowników z kasami o wypłatę świadczeń emerytalnych właściwym staje się sąd ubezpieczeń społecznych. Likwidacja kas pracowniczych jako instytucji nie rozstrzyga jeszcze zagadnienia praw nabytych przed wejściem w życie dekretu łącznie z uprawnieniem do poszukiwania roszczeń na drodze sporu przed sądami powszechnymi. Likwidacja ta z mocy powołanych przepisów wpływa jedynie na określenie osoby zobowiązanej do wypłaty, którą według dekretu był Zakład Ubezpieczeń Społecznych a obecnie stał się Skarb Państwa poprzez Wydziały Rent i Pomocy Społecznej prezydiów właściwych rad narodowych jako terenowych organów Zarządu Rent Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej (art. 4 dekretu z dnia 2 lutego 1955 r. o przekazaniu wykonywania ubezpieczeń społecznych związkom zawodowym (Dz. U. Nr 6, poz. 31). Wiąże się to oczywiście z kwestią legitymacji biernej w niniejszym procesie, nie objętej jednak przedstawionym przez Sąd Wojewódzki zagadnieniem prawnym.Rzecz oczywista, że likwidacja kas pracowniczych sprawia, iż tytuł do świadczeń na podstawie statutu kasy nie może powstać już po wejściu w życiu dekretu. Co więcej, nawet w razie powołania takiego tytułu wcześniej, nie uprawnia on już do poszukiwania świadczeń, jeżeli uprawniony nie wszczął postępowania przed wejściem w życie dekretu (art. 94 ust. 1 i 2) (...).Art. 94 ust. 3 dekretu, powołany w uzasadnieniu postanowienia Sądu Wojewódzkiego, nie odnosi się w ogóle do sytuacji aktualnej dla przedstawionego zagadnienia. Przepis ten łącznie z § 4 zarządzenia z dnia 27 grudnia 1954 r. dotyczy przypadków złożenia wniosku o zaopatrzenie emerytalne już po wejściu w życie dekretu, a zatem tylko na zasadach tego okresu. Treść art. 94 ust. 3 wprowadza przywilej płynący z zasady zachowania praw nabytych o tyle, że pracownikom tam wymienionym przyznaje się emerytury nie niższe od tych, jakie otrzymaliby na podstawie statutu kasy. Wobec powyższego § 4 zarządzenia z dnia 27 grudnia 1954 r. zamieszczony został w celu uniknięcia wątpliwości, kto ma sprawdzić warunki i ustalić uprawnienia płynące z art. 94 ust. 3 dekretu.Art. 79 dekretu nakazując stosowanie dotychczasowych przepisów do wniosków o świadczenia, zgłoszonych po wejściu w życie dekretu, nie wprowadza różnicy między przepisami prawa materialnego i przepisami formalnymi. Wynika stąd, że zasada w tym przepisie wyrażona dotyczy także postępowania i właściwości sądu. Wniosek, że art. 94 "nie stanowi inaczej", wypływa już z poprzednich wywodów.Zwrócić też należy uwagę, że w myśl powołanego już art. 4 ustawy o sądach ubezpieczeń społecznych sądy te rozpoznają skargi na decyzję instytucji ubezpieczeń społecznych, zatem nie miałyby uprawnień do rozpoznania sprawy, w której decyzja taka nie zapadła i z tej także przyczyny sprawa niniejsza nie mogłaby być przekazana sądowi ubezpieczeń społecznych.Na zakończenie wypada wskazać, że i względy ekonomii procesowej nakazują rozpoznanie omawianej kategorii sporów według przepisów dotychczasowych aż do ich prawomocnego zakończenia.Taka też z reguły stosowana jest praktyka ustawodawcza, na co wskazują przepisy przechodnie k.p.c. (art. XXXVI) oraz art. 404 prawa o sądach ubezpieczeń społecznych.