II CR 412/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie: Z. Wasilkowska, M. Borowiecki.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Rolniczej Spółdzielni Wytwórczej w M. w upadłości, działającej przez syndyka Mariana A., przeciwko Skarbowi Państwa - Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w T. o zapłatę 314.238 zł na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 3 maja 1972 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie wniosków stron o zwrot kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePo rozpoznaniu sprawy po raz pierwszy Sąd Wojewódzki ustalił, że powodowa Rolnicza Spółdzielnia Wytwórcza w likwidacji w dniu 15.XI.1958 r. otrzymała od Skarbu Państwa do użytkowania m.in. trzy budynki (dom mieszkalno-administracyjny, oborę murowaną i stodołę z przybudówką), które zwróciła Skarbowi Państwa w dniu 9.XI.1968 r., oraz że różnica między wartością tych budynków według szacunku Banku Rolnego na dzień 11.VI.1970 r. a wartością z chwili przekazania ich Spółdzielni w dniu 15.XI.1958 r. wynosi 314.238 zł. Wobec tych ustaleń Sąd Wojewódzki uznała za wykazane, że wzrost wartości nastąpił wskutek dokonanych przez Spółdzielnię nakładów, i wobec tego zasądził tę kwotę od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz powodowej Spółdzielni.Po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji strony pozwanej Sąd Najwyższy uznał wprawdzie za nieuzasadniony zarzut niedopuszczalności drogi sądowej, jednakże wyrokiem z dnia 15.X.1971 r. uchylił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego wobec naruszenia przez ten Sąd art. 217 § 2 k.p.c. W szczególności Sąd Najwyższy wyjaśnił, że pozasądowa opinia Banku Rolnego, nie mająca charakteru dowodu sądowego, nie mogła stanowić podstawy rozstrzygnięcia sprawy przy zaprzeczeniu przez stronę pozwaną zarówno samego faktu dokonania przez Spółdzielnię nakładów, jak i ich wysokości.W wyniku ponownego rozpoznania sprawy i na podstawie dowodu z opinii biegłego S. C. Sąd Wojewódzki ustalił - tak samo jak po rozpoznaniu sprawy po raz pierwszy - że wartość budynków wzrosła o kwotę 314.238 zł, wobec czego zasądził tę kwotę na rzecz Spółdzielni z odsetkami i kosztami procesu.I ten wyrok zaskarżyła strona pozwana rewizją, w której zarzuca nieważność postępowania, niewyjaśnienie wszystkich okoliczności faktycznych istotnych do rozstrzygnięcia sprawy oraz inne uchybienia procesowe.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Jako materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia sprawy Sąd Wojewódzki wskazał przepis art. 273 k.c. Stosownie do art. 381 k.p.c. Sąd Najwyższy wziął z urzędu pod rozwagę naruszenie przez Sąd Wojewódzki tego przepisu przez jego niewłaściwe zastosowanie. W przepisie art. 273 k.c. zostały unormowane roszczenia rolniczej spółdzielni produkcyjnej o zapłatę wartości takich budynków i urządzeń, wzniesionych na użytkowanym gruncie państwowym, które po chwili wygaśnięcia użytkowania tych gruntów stanowiły własność tej spółdzielni. W sytuacji objętej hipotezą tego przepisu spółdzielni przysługiwałaby od Skarbu Państwa wartość takich budynków i urządzeń w chwili wygaśnięcia użytkowania. Sposobu obliczenia wartości w tej właśnie sytuacji dotyczy powoływany przez strony w toku procesu przepis § 9 ust. 4 zarządzenia z dnia 17 listopada 1970 r. w sprawie zwolnień od opłat oraz dokonywania rozliczeń związanych z przekazywaniem nieruchomości na terenie gromad (M.P. Nr 39, poz. 290), które to zarządzenie zostało wydane m.in. na podstawie przepisów rozporządzenia z dnia 22 listopada 1968 r. w sprawie przekazywania nieruchomości rolnych i niektórych innych nieruchomości położonych na terenie gromad pomiędzy jednostkami gospodarki uspołecznionej (Dz. U. z 1969 r. Nr 1, poz. 1). Natomiast ani omawiany art. 273 k.c., ani jakikolwiek inny z przepisów szczegółowych zamieszczonych w kodeksie cywilnym w rozdziale dotyczącym użytkowania przez rolnicze spółdzielnie produkcyjne (art. 271-282) nie normuje sytuacji występującej w niniejszej sprawie, tj. takiej sytuacji, w której budynki nie były własnością spółdzielni, lecz zostały oddane jej wraz z gruntem państwowym - jak to ustalił Sąd Wojewódzki - tylko do użytkowania. W takiej sytuacji roszczeń z tytułu dokonanych nakładów w budynkach będących przedmiotem użytkowania, następnie zaś zwróconych Skarbowi Państwa, rolnicza spółdzielnia produkcyjna mogłaby dochodzić, jeśli chodzi o przepisy kodeksu cywilnego, na podstawie art. 260 § 2 i art. 753 § 2 k.c. Tej też sytuacji dotyczy przepis § 9 ust. 5 cytowanego zarządzenia z dnia 17 listopada 1970 r., określający szczegółowe zasady rozliczeń z tytułu dokonanych przez rolniczą spółdzielnię produkcyjną nakładów w budynkach i urządzeniach państwowych. Wprawdzie wspomniane zarządzenie weszło w życie już po zwróceniu przez powodową Spółdzielnię budynków Skarbowi Państwa, jednak wyrażone w nim zasady mogą mieć zastosowanie do rozliczeń, które - jeśli chodzi o budynki - do dnia wejścia zarządzenia w życie nie zostały między stronami przeprowadzone.W świetle przytoczonych przepisów powodowej Spółdzielni wobec Skarbu Państwa może przysługiwać roszczenie tylko z tytułu takiego wzrostu wartości budynków, które jest następstwem dokonanych przez Spółdzielnię na te budynki nakładów. Powodowa Spółdzielnia twierdzi, że dokonała poważnych nakładów, nie dysponuje jednak dokumentami na poparcie tego twierdzenia, któremu strona pozwana zaprzeczyła. W sytuacji gdy dokonanie nakładów jest między stronami kwestią sporną, Sąd Wojewódzki za podstawę ustalenia wzrostu wartości budynków przyjął aktualną wartość budynków, ustaloną przez biegłego i zgodną z oszacowaniem rzeczoznawcy Banku Rolnego, w porównaniu ze znacznie niższą wartością tych budynków wykazaną w protokole ich przekazania Spółdzielni z dnia 15.XI.1958 r. Przeoczył jednak Sąd Wojewódzki, że o rzeczywistym wzroście wartości budynków od chwili ich przejęcia przez Spółdzielnię w dniu 15.XI.1958 r. do chwili zwrócenia Skarbowi Państwa w dniu 9.XI.1968 r. można by mówić dopiero wtedy, gdyby zostało udowodnione, że wartości budynków w obu tych datach zostały oparte na podstawie takich samych kryteriów szacunkowych. Tak jednak nie jest. Według opinii biegłego "operat opracowano na bazie cen obowiązujących w latach 1966-1970". Ze stwierdzenia tego wynika wprawdzie, że oszacowanie budynków opiera się na podstawie cenników obowiązujących w chwili ich zwrócenia Skarbowi Państwa, widoczne jest jednak także i to, że cenniki te obowiązują dopiero od 1966 r., a więc że przed tym rokiem obowiązywały inne cenniki. Powstaje w związku z tym uzasadnione przypuszczenie, że ustalony przez Sąd Wojewódzki wzrost wartości nie jest bądź jest nie tylko skutkiem dokonanych nakładów, lecz także skutkiem zmiany kryteriów szacunkowych, wynikającej ze zmiany cenników obowiązujących w dacie objęcia budynków przez Spółdzielnię i w dacie zwrotu. Tymczasem rozliczenie między rolniczą spółdzielnią produkcyjną a Skarbem Państwa z tytułu nakładów dokonanych przez spółdzielnię w użytkowanych przez nią państwowych budynkach powinno uwzględniać na korzyść spółdzielni wzrost wartości budynków w chwili wygaśnięcia użytkowania - w stosunku do ich wartości z daty objęcia w użytkowanie - spowodowany tymi nakładami, nie zaś wzrost wartości wynikający ze zmiany cen artykułów budowlanych.W tym kierunku sprawa nie została zbadana, trafny jest więc zarzut niewyjaśnienia wszystkich okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Wobec oparcia rewizji na uzasadnionej podstawie, przewidzianej w art. 368 pkt 3 k.p.c., zaskarżony wyrok już z tego względu podlega uchyleniu.Skarżący zarzucił ponadto, że Sąd Wojewódzki wadliwie kierował zawiadomienia o rozprawie pod adresem Prezydium Powiatowej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w T. zamiast pod adresem Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa w R., pozbawiając przez to stronę pozwaną możności obrony jej praw w procesie. W związku z tym należy wyjaśnić, co następuje:W myśl art. 67 § 2 k.p.c. organem właściwym do podejmowania czynności procesowych za Skarb Państwa jest w zasadzie ten organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie, tj. w niniejszej sprawie Prezydium PRN w T. Temu też organowi należy - stosownie do art. 133 § 3 zdanie drugie k.p.c. - doręczać przeznaczone dla Skarbu Państwa pisma sądowe.Z cytowanego przepisu art. 67 § 2 k.p.c. wynika jednak, że za Skarb Państwa może dokonywać czynności procesowych także organ jednostki nadrzędnej. W rozpoznawanej sprawie Prezydium WRN w R., poza ustanowieniem pełnomocnika procesowego, wniosło rewizję od pierwszego z wydanych w sprawie wyroków Sądu Wojewódzkiego, wyraźnie zaznaczając w jej treści, że występuje w sprawie "za pozwany Skarb Państwa - Prezydium PRN w T. - Wydział Rolnictwa i Leśnictwa". W ten nie budzący wątpliwości sposób Prezydium WRN dało wyraz woli reprezentowania strony pozwanej w procesie, wobec czego temu Prezydium, a nie Prezydium PRN należało doręczać pisma sądowe. Z chwilą bowiem podjęcia przed sądem czynności procesowych za Skarb Państwa przez organ jednostki nadrzędnej - zamiast organu tej państwowej jednostki organizacyjnej, z której działaniem wiąże się dochodzone roszczenie - organ jednostki nadrzędnej staje się organem uprawnionym do reprezentowania Skarbu Państwa (art. 133 § 2 k.p.c.) i od tej chwili temu organowi należy doręczać pisma sądowe (art. 133 § 3 zdanie drugie k.p.c.).Doręczanie więc w przytoczonym stanie faktycznym przeznaczonych dla pozwanego Skarbu Państwa pism sądowych Prezydium PRN nastąpiło z naruszeniem cytowanych przepisów postępowania. Wobec uchylenia zaskarżonego wyroku z powodu niewyjaśnienia istotnych okoliczności sprawy, nie zachodzi potrzeba rozważenia, czy w konkretnym stanie faktycznym rozpatrywanej sprawy uchybienie to rzeczywiście pozbawiło stronę pozwaną możności obrony jej praw w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji.Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 388 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji.