4 CR 255/61

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Rafała M. i Kazimiery M. przeciwko Skarbowi Państwa (Prezydium Woj. Rady Narodowej Wydz. Rol. i Leśn. w B.) o ustalenie, na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bydgoszczy - Ośrodek w Toruniu z dnia 28 lutego 1961 r., oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePowodowie są właścicielami nieruchomości rolnej w R., zapisanej w księdze wieczystej Kw nr 602 i 603 Sądu Powiatowego w Toruniu. Na nieruchomości tej gospodarowali do roku 1950, w którym nieruchomość przeszła we władanie miejscowej spółdzielni produkcyjnej. W 1953 r. wydzielono z tej nieruchomości część o obszarze około 20 ha z zabudowaniami i przekazano Powiatowemu Ośrodkowi Maszynowemu w R. Przekazanie nieruchomości powodów spółdzielni produkcyjnej i Państwowemu Ośrodkowi Maszynowemu nie było oparte na żadnym tytule prawnym. Dopiero w 1956 r. Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w T. uchwałą z dnia 2 marca 1956 r. nr 1085/56 i decyzją z dnia 24 marca 1956 r. nr R.L.-VI.-1-5/56 postanowiło przekazać nieruchomość powodów w zagospodarowanie spółdzielni i POM w R. i to na podstawie dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. z 1953 r. Nr 11, poz. 40).Prezydium Pow. Rady Narodowej w T. z uwagi na likwidację spółdzielni produkcyjnej i POM uwzględniło w marcu 1957 r. wniosek powodów o zwrot nieruchomości i zwróciło ją powodom z tym jedynie, że w protokole zdawczo-odbiorczym z dnia 21 marca 1957 r. zastrzeżono prawa Skarbu Państwa w związku z inwestycjami dokonanymi na nieruchomości powodów przez POM.Przy przejęciu nieruchomości powodowie zgłosili wobec pozwanego roszczenie z tytułu szkód wyrządzonych na ich gospodarstwie w okresie użytkowania go przez POM, które określili na kwotę 1.412.362 zł. Powodowie w piśmie z dnia 16 września 1957 r. skierowanym do pozwanego uznali roszczenie Skarbu Państwa z tytułu dokonanych na ich gospodarstwie przez POM inwestycji w wysokości 532.736 zł i po potrąceniu tej wierzytelności od swej wzajemnej należności rościli sobie do pozwanego pretensję o zapłatę różnicy w kwocie 879.626 zł.Pozwany uważał, że roszczenie powodów wygasło z mocy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów (Dz. U. z 1958 r. Nr 17, poz. 72) i domagał się od powodów zapłaty równowartości inwestycji w kwocie 845.307 zł. Wobec odmowy powodów uregulowania tej pretensji Prezydium Pow. Rady Nar. w T. orzeczeniem z dnia 12 lutego 1960 r., a następnie na skutek zaskarżenia tej decyzji przez powodów Prezydium Woj. Rady Nar. w B. orzeczeniem z dnia 20 kwietnia 1960 r. na podstawie art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 173) przejęło na własność Państwa z nieruchomości powodów na pokrycie należności Skarbu Państwa z tytułu wymienionych inwestycji działkę nr 7 o obszarze około 5 ha.Powodowie domagali się w pozwie uznania, że przez oświadczenie ich złożone w piśmie z dnia 16 września 1957 r. skierowanym do Ministerstwa Rolnictwa - Centralnego Zarządu Państwowych Ośrodków Maszynowych w W. tej treści, iż korzystają z prawa potrącenia swoich wierzytelności z tytułu szkód wyrządzonych im przez Państwowy Ośrodek Maszynowy w R. na ich gospodarstwie położonym w R. pow. T. o oznaczeniu hipotecznym T. kw. 602 i 603 i przeciwstawiają je do potrącenia wierzytelnościom, jakie przysługują Państwowym Ośrodkom Maszynowym z tytułu nakładów poczynionych na nieruchomości powodów, położonej w R. pow. T. - obie wierzytelności są wzajemnie umorzone w całości, a to z chwilą doręczenia pisma za pośrednictwem Wojewódzkiego Zarządu POM w B.Pozwany wniósł o odrzucenie pozwu względnie o oddalenie powództwa, zarzucając, że droga sądowa jest niedopuszczalna, ponieważ powodowie w rzeczy samej zmierzają do odjęcia skutków prawnych orzeczeniom władzy administracyjnej przenoszącym własność 5 ha działki powodów na rzecz Państwa. Nadto pozwany zarzucił, że roszczenie powodów na podstawie przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów (Dz. U. z 1958 r. Nr 17, poz. 72) wygasło, przy czym wyraził pogląd, że przepisy tej ustawy działają z mocą wsteczną.Sąd Wojewódzki wyrokiem wstępnym uznał roszczenie powodów w zasadzie za usprawiedliwione.Sąd Wojewódzki ustalił, że powodowie do 1950 r. prowadzili swe gospodarstwo rolne wzorowo, i dlatego uznał, że nie było podstaw do zastosowania wobec powodów przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, a w szczególności do zalegalizowania bezprawnego odebrania powodom gospodarstwa rolnego przez wydanie na podstawie przepisów wymienionego dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. przez Prezydium Pow. Rady Nar. w T. orzeczenia z dnia 2 marca 1956 r. i z dnia 24 marca 1956 r. Sąd Wojewódzki uznał, że do roszczenia powodów nie mają zastosowania przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów, gdyż wskutek potrącenia dokonanego przez powodów przed wejściem w życie tej ustawy obie wzajemne wierzytelności stron zgasły w granicach potrącenia i dlatego wierzytelność powodów objęta tym potrąceniem nie mogła wygasnąć dopiero na skutek wydania wymienionej ustawy z dnia 12 marca 1958 r., przy czym Sąd ten ustalił, że w chwili złożenia oświadczenia powodów o potrąceniu obie wierzytelności były wymagalne i zaskarżalne. Zarzut niedopuszczalności drogi sądowej Sąd Wojewódzki uznał za nieuzasadniony z uwagi na cywilny charakter roszczenia powodów.Pozwany w rewizji zarzucił, że wyrok Sądu Wojewódzkiego wydany został w materii zastrzeżonej wyłącznie kompetencji władz rolnych. W szczególności skarżący powołał się na treść art. 2 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych i na treść przepisów ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów i wywodził, że Sąd Wojewódzki przeoczył, że przepisy te wyłączają drogę sądową oraz że orzeczenie władzy administracyjnej wydane na podstawie art. 2 pkt 2 i 3 cyt. Ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. przesądziło kwestię zasadności przeciwstawionego do potrącenia roszczenia powodów.Nadto w dalszym ciągu skarżący podtrzymywał zarzut niedopuszczalności drogi sądowej z uwagi na to, że dążeniem strony powodowej jest odjęcie skutków prawnych orzeczeniu władzy administracyjnej. Wreszcie skarżący wywodził, że skutki oświadczenia potrącenia nie mogą być - jak to uznał Sąd Wojewódzki - równoznaczne ze skutkami wykonanego już tytułu wykonawczego.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie zajmował się kwestią, czy i w jakim stopniu przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o uchyleniu dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 173) mają zastosowanie przy rozstrzygnięciu zarzutu niedopuszczalności drogi sądowej oraz zasadności roszczenia odszkodowawczego powodów, a zwłaszcza z uwagi na orzeczenie Prez. Woj. Rady Narodowej w B. z dnia 20 kwietnia 1960 r. o przejęciu na własność Państwa działki powodów nr 7 na podstawie art. 2 ust. 2 i 3 oraz z uwagi na treść art. 2 ust. 5 tej ustawy. Sąd Wojewódzki bowiem uznał, że nie było podstaw do przekazania gospodarstwa powodów innym osobom do całkowitego zagospodarowania już stosownie do przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, i z tej przyczyny uważał, że do roszczenia powodów nie mają zastosowania przepisy dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. a tym samym i przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r.Sąd Najwyższy nie podziela w tej mierze stanowiska Sądu Wojewódzkiego, uważając jedynie i to z innych przyczyn, że do roszczenia odszkodowawczego powodów nie miały zastosowania przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r.Orzeczenia Prezydium Pow. Rady Narodowej w T. z dnia 2 i 24 marca 1956 r. wydane zostały na podstawie art. 10 obowiązującego wówczas dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych, który orzekanie w tych sprawach powierzył wyłącznie prezydium powiatowych rad narodowych. Do kompetencji prezydiów tych rad należało również uznanie, czy zachodzą przesłanki do wydania orzeczenia o przekazaniu gruntu do zagospodarowania. Sądy powszechne nie są zatem upoważnione do badania zasadności wydanych pod rządem tego dekretu orzeczeń właściwej władzy administracyjnej o przekazaniu użytków rolnych w zagospodarowanie.W tej sytuacji należy uznać, że od marca 1956 r. strony łączył stosunek oparty na przepisach cyt. dekretu z dnia 9 lutego 1953 r.Okoliczność powyższa wbrew poglądowi skarżącego nie wyklucza drogi sądowej w sprawach, których przedmiotem jest roszczenie o wynagrodzenie szkody wyrządzonej na użytkowanym gospodarstwie. Tego rodzaju odpowiedzialność jest przewidziana w postanowieniach umowy, zawieranej między prezydium gromadzkiej rady narodowej a użytkownikiem, któremu grunt zostaje przekazany w zagospodarowanie. Treść takiej umowy normują pkt-y 22-30 Instrukcji Ministra Rolnictwa z dnia 10 lutego 1954 r. w sprawie wykonania dekretu o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (M. P. 1954 r. Nr 16 poz. 316) oraz załącznik nr 3 do tej Instrukcji zawierający wzór takiej umowy. Obowiązek wynagrodzenia przez użytkownika szkody na użytkowanym gruncie, a zwłaszcza szkody wyrządzonej przez rozebranie budynków (§ 10 umowy) opiera się nie tylko na przepisach dekretu o całkowitym zagospodarowaniu użytków rolnych (którego podstawowym celem było zagospodarowanie a nie dewastacja gospodarstwa rolnego), lecz również na przepisach kodeksu zobowiązań o odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym.Sprawy o odszkodowanie są sprawami cywilnymi i jako takie z mocy art. 2 k.p.c. należą do kompetencji sądów powszechnych. Wyłączenie zatem drogi sądowej w takich sprawach wymaga specjalnego przepisu. Przepisu takiego nie zawiera ani dekret z dnia 9 lutego 1953 r., ani ustawa z dnia 13 lipca 1957 r.Wprawdzie ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. z 1957 r. Nr 39, poz. 173) dozwala na przejęcie na własność Państwa gruntów, na których jednostki gospodarki uspołecznionej dokonały inwestycji budowlanych, oraz orzekanie w tych sprawach zastrzega prezydium powiatowej rady narodowej, lecz przepis ten nie zastrzega władzy administracyjnej prawa orzekania o roszczeniach odszkodowawczych poprzedniego posiadacza gruntu. Przejęcie bowiem - gruntu stosownie do art. 2 ust. 2 tej ustawy następuje bez względu na to, czy i w jakiej wysokości przysługują wzajemne roszczenia do Państwa poprzedniemu posiadaczowi gruntu. Przez wydanie takiego orzeczenia o przejęciu gruntu na własność Państwa nie ulegają też umorzeniu wzajemne roszczenia odszkodowawcze poprzedniego posiadacza gruntu. Dlatego też Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 23 listopada 1959 r. powziętej w składzie siedmiu sędziów w sprawie 1 CO 20/59 (OSN 1960/II poz. 32) wyjaśnił, że roszczenie o zwrot gruntu na podstawie przepisów ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. z 1973 r. Nr 39, poz. 173), jak również takie zagadnienia, jak: czy i jakie inwestycje użytkownika winien w przypadku zwrotu gruntu wynagrodzić poprzedni posiadacz, czy użytkownikowi przysługuje z tego tytułu prawo zatrzymania gruntu oraz w jakich rozmiarach należy świadczyć odszkodowanie za szkody wyrządzone na gruncie - są zagadnieniami o charakterze cywilno-prawnym, do rozstrzygnięcia których powołany jest wyłącznie sąd powszechny.W niniejszej sprawie dopuszczalność drogi sądowej wynika nadto i z tej przyczyny, że w chwili wydania ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. stosunek administracyjny łączący strony, był rozwiązany na skutek decyzji Prez. Pcw. Rady Narodowej w T. z marca 1957 r. w przedmiocie zwrotu gospodarstwa rolnego powodom. Stosunek łączący strony na podstawie przepisów dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. tym samym ustał z chwilą zwrotu powodom gospodarstwa na podstawie art. 11 tego dekretu. Stosownie do tego przepisu o zwrocie gruntu poprzedniemu właścicielowi decydowała wyłącznie władza administracyjna (prez. pow. rady nar.). Z tej też przyczyny nie zachodziła potrzeba ustawowego zabezpieczenia roszczeń jednostek gospodarki uspołecznionej uspołecznionej z tytułu dokonanych na użytkowanych przez nich gruntach inwestycji.Ustawa z dnia 13 lipca 1957 r., uchylająca dekret z dnia 9 lutego 1953 r., nakazała zwrot poprzednim posiadaczom wszystkich gruntów, co do których nie wydano decyzji z art. 11 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. i które z tej przyczyny do chwili ogłoszenia ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. znajdowały się jeszcze w posiadaniu osób (w użytkowaniu), którym grunty te przekazano do zagospodarowania. Ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. uchylając dekret z dnia 9 lutego 1953 r. i pozbawiając tym samym prezydia powiatowych rad narodowych możności decydowania o zwrocie gruntów objętych uprzednio w całkowite zagospodarowanie-musiała zabezpieczyć roszczenia Państwa z tytułu dokonanych na takich gruntach inwestycji przez jednostki gospodarki uspołecznionej i dlatego w przepisach swych przewiduje (art. 2 ust. 2 i 3) możność przejęcia takiego gruntu na własność Państwa oraz zawiera zakaz (art. 2 ust. 5) dochodzenia przez poprzedniego posiadacza od Państwa i jednostek gospodarki uspołecznionej roszczeń z tytułu szkód wyrządzonych mu w użytkowanej nieruchomości.Z treści art. 2 ust. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. wynika, że przejęcie gruntu na własność Państwa może nastąpić wtedy, gdy grunt nie został jeszcze zwrócony poprzedniemu posiadaczowi. Tym bardziej nie do przyjęcia jest pogląd skarżącego, że w myśl art. 2 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. może nastąpić przejęcie na własność Państwa gruntu zwróconego poprzedniemu posiadaczowi przed wejściem w życie tej ustawy jak również, że zakaz dochodzenia roszczeń odszkodowawczych z tego artykułu dotyczy takich posiadaczy. Ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. nie zawiera wyraźnego przepisu wskazującego na możliwość stosowania art. 2 do takich przypadków. Za taką interpretacją nie przemawia ani treść art. 2 ustawy, ani intencja ustawodawcy, który chciał w ten sposób umożliwić Państwu korzystanie z inwestycji mających znaczenie dla gospodarki ogólnonarodowej. Wprowadzenie natomiast zakazu z art. 2 ust. 5 ustawy miało na celu uchronienie Państwa i jednostek gospodarki uspołecznionej od szeregu procesów w przyszłości ze strony poprzednich posiadaczy, którym zwrócono by grunty w stanie pogorszonym. Na taką intencję ustawodawcy wskazuje fakt, że ustawa z dnia 13 lipca 1957 r. w przeciwieństwie do innych podobnych ustaw nie wprowadziła przepisu nakazującego umorzenie toczących się w chwili wydania tej ustawy procesów odszkodowawczych z powództwa tych osób, którym, zwrócono grunta już na podstawie art. 11 dekretu z dnia 9 lutego 1953 r. Brak było bowiem interesu w zlikwidowaniu nielicznych stosunkowo roszczeń odszkodowawczych wynikłych wskutek rozwiązania stosunku opartego na przepisach dekretu z dnia 9 lutego 1953 r.Z tych względów przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. nie mogły mieć zastosowania do roszczenia odszkodowawczego powodów z tytułu zwrócenia im w marcu 1957 r. gospodarstwa rolnego w stanie pogorszonym.Orzeczenie Sądu Wojewódzkiego ustalające istnienie takiego roszczenia odszkodowawczego powodów w chwili oświadczenia przez nich potrącenia go z roszczeniem pozwanego nie ma jednak wpływu na byt orzeczenia władzy administracyjnej orzekającej o przejęciu części gospodarstwa powodów na własność Państwa. Dlatego też chybiony jest zarzut skarżącego, że droga sądowa jest niedopuszczalna również dlatego, że powodowie zmierzają do odjęcia skutków prawnych orzeczeniu Prez. Woj. Rady Nar. w B. z dnia 20 kwietnia 1960 r. o przejęciu działki nr 7 na własność Państwa.Tak samo chybiony jest zarzut skarżącego, że droga sądowa jest niedopuszczalna z uwagi na przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów. Przepisy tej ustawy nie zawierają przepisu wyłączającego drogę sądową, a jedynie nakazują (art. 2 ust. 2) umorzenie postępowania w toczących się sprawach z roszczeń wymienionych w ust. 1 art. 2 tej ustawy.Sąd Wojewódzki, rozważając skutki dokonanego przez powodów w dniu 16 września 1957 r. potrącenia, prawidłowo również uznał, że przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o umorzeniu niektórych długów i ciężarów nie mają w tym przypadku zastosowania z uwagi na to, że wierzytelność powodów wskutek oświadczenia przez nich potrącenia uległa umorzeniu z chwilą, kiedy oświadczenie takie w ogóle było możliwe. Okoliczność, że ustawa ta pozbawiła skutków prawnych niewykonane tytuły egzekucyjne, nie może uzasadniać pozbawienia skutków prawnych oświadczenia woli powodów z dnia 16 września 1957 r. Instytucja potrącenia powoduje bowiem umorzenie roszczenia, a więc skutki dalej idące niż uzyskanie tytułu egzekucyjnego, którego przymusowe wykonanie może dopiero doprowadzić do zaspokojenia roszczenia wierzyciela a tym samym do umorzenia jego wierzytelności. Skuteczne potrącenie wierzytelności jest zatem równoznaczne w skutkach z wykonaniem tytułu egzekucyjnego.Sąd Wojewódzki prawidłowo też uznał, że obie przeciwstawione do potrącenia wierzytelności w chwili oświadczenia przez powodów woli potrącenia były wymagalne i zaskarżalne. Roszczenia te powstały, co najmniej w chwili zwrotu powodom ich gospodarstwa. Roszczenie powodów w dniu 16 września 1957 r. było również zaskarżalne. Do roszczenia tego bowiem nie miały wówczas zastosowania - jak to przedstawiono wyżej w uzasadnieniu wyroku - ani przepisy ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. a zwłaszcza art. 2 ust. 5, ani przepisy ustawy z dnia 12 marca 1958 r.Z tych względów Sąd Najwyższy z mocy art. 383 k.p.c. dla braku uzasadnionych podstaw oddalił rewizję pozwanego.