II CR 416/84

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN A. Gola (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Ciepła, G. Borkowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 1984 r. sprawy z powództwa Stefana P. przeciwko Morskiej Spółdzielni Mieszkaniowej w G. o ustalenie na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 26 marca 1984 r. zmienił zaskarżony wyrok w części uwzględniającej żądanie ustalenia, że powodowi przysługuje uprawnienie do dodatkowej powierzchni mieszkalnej, i powództwo w tym zakresie oddalił; w pozostałej rewizję pozwanej i rewizję powoda w całości oddalił; zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu instancji rewizyjnej.Uzasadnienie faktyczneStefan P. wnosił o ustalenie, że jako absolwentowi szkoły wyższej, posiadającemu dyplom ukończenia studiów z wyróżnieniem oraz studencką książeczkę mieszkaniową, przysługuje mu prawo liczenia okresu oczekiwania na mieszkanie od dnia rozpoczęcia studiów, tj. od dnia 1 października 1972 r., oraz o ustalenie, że w związku z wykonywaniem zawodu pracownika naukowo-dydaktycznego przysługuje mu prawo do dodatkowej powierzchni mieszkalnej, a w konsekwencji uprawnienie do uzyskania mieszkania na warunkach lokatorskich typu M-3. Powód podał, że Morska Spółdzielnia Mieszkaniowa w G., w poczet członków której został przyjęty, nie respektuje tych jego uprawnień i dlatego ma interes prawny w uzyskaniu wyroku ustalającego, potwierdzającego przysługujące mu uprawnienia.Pozwana powództwa nie uznała i domagała się jego oddalenia.Wyrokiem z dnia 26 marca 1984 r. Sąd Wojewódzki w Gdańsku ustalił, że do stażu członkowskiego powoda u pozwanej liczonego od dnia 27 lutego 1978 r., w którym uwzględniono okres oszczędzania na studenckiej książeczce mieszkaniowej PKO od 2 stycznia 1975 r. do 30 stycznia 1976 r., należy doliczyć dodatkowo okres od 1 października 1972 r. do 1 stycznia 1975 r. i od 1 lutego 1976 r. do 30 września 1976 r. oraz że powodowi przysługuje ze względu na uprawnienie do dodatkowej powierzchni mieszkalnej lokatorskie prawo do lokalu typu M-3, natomiast w pozostałej części powództwo oddalił. Na uzasadnienie swego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki przytoczył m.in., co następuje:Powód rozpoczął w dniu 1 października 1972 r. studia na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu w G. Według normalnego toku studiów powinien był je ukończyć 30 września 1976 r. Powód jednak ukończył je już 30 stycznia 1976 r. i otrzymał dyplom ukończenia studiów z wyróżnieniem, ze średnią oceną 4,9. Po ukończeniu studiów powód podjął pracę na Uniwersytecie w G., gdzie jest zatrudniony na stanowisku adiunkta.Studencką książeczkę mieszkaniową powód założył 2 stycznia 1975 r. i w dniu 27 marca 1979 r. miał zgromadzony wkład mieszkaniowy na mieszkanie typu M-3.Po ukończeniu studiów powód czynił w zakładzie pracy starania o przydzielenie mu mieszkania spółdzielczego. Duża liczba ubiegających się o mieszkania przy zbyt małej liczbie mieszkań, którymi mógł zadysponować zakład pracy, sprawiły, że powód w okresie dwóch lat od ukończenia studiów mieszkania nie otrzymał. Po wejściu w życie uchwały nr 177 Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. zobowiązanie przydzielenia absolwentom kończącym studia z wyróżnieniem przeszło na Wojewodę w G. Ten jednak nie załatwił wniosku powoda do roku 1982, lecz skierował powoda do Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Mieszkaniowych w G., gdzie zarejestrowano go jako kandydata na członka Spółdzielni pod nr 61714. Pismem z dnia 23 maja 1983 r. Wojewódzki Związek Spółdzielni Mieszkaniowych w G. skierował powoda do pozwanej Spółdzielni w celu przyjęcia go w poczet członków. Pozwana zawiadomiła powoda pismem z dnia 6 lipca 1983 r., że na podstawie uchwały nr 56 Zarządu CZSBM z dnia 1 czerwca 1978 r. w sprawie przyjmowania w poczet członków absolwentów szkół wyższych i na podstawie skierowania Wojewódzkiej Spółdzielni Mieszkaniowej - decyzją z dnia 29 czerwca 1983 r. przyjęła powoda w poczet jej członków z zaliczeniem do członkowskiego okresu oczekiwania na mieszkanie okresu systematycznego oszczędzania na studenckiej książeczce mieszkaniowej PKO i ustaliła początek tego okresu na dzień 27 lutego 1978 r. oraz zawiadomiła o zakwalifikowaniu go jako oczekującego na mieszkanie M-2 typu lokatorskiego. Rada nadzorcza pozwanej, do której powód się odwołał, podtrzymała to stanowisko Zarządu.Sąd Wojewódzki uznał, że powodowi przysługuje prawo do lokalu mieszkalnego typu M-3 ze względu na przysługującą mu dodatkową powierzchnię mieszkalną w postaci jednej izby, a to zgodnie z art. 154 ustawy z dnia 4 maja 1982 r. o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 14, poz. 113). Powód jest pracownikiem naukowo-dydaktycznym szkoły wyższej, a zatem spełnia wymagania do uzyskania dodatkowej powierzchni mieszkalnej. Skoro tak, to uprawnienia tego nie może przekreślać regulamin Spółdzielni, który zresztą w § 16 pkt 4 nie uwzględnia treści art. 154 powołanej ustawy.Także żądanie zaliczenia okresu studiów do stażu członkowskiego Sąd Wojewódzki uznał za uzasadnione. Według § 5 uchwały nr 218 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1973 r. (M.P. Nr 41, poz. 244 ze zm.), zmienionej uchwałą nr 177 Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. (M.P. Nr 34, poz. 170) spółdzielnie budownictwa mieszkaniowego miały zapewnić - w ramach utworzonej na ten cel rezerwy - absolwentom szkół wyższych, którzy otrzymali dyplom ukończenia studiów wyższych z wyróżnieniem oraz podjęli pracę w uspołecznionym zakładzie pracy - przydział mieszkania w ciągu roku, a w wyjątkowych wypadkach - uzasadnionych niedoborem mieszkań - w ciągu dwóch lat od podjęcia bezpośrednio po studiach pracy zawodowej. Rezerwa mieszkań pozostawała początkowo w gestii zakładów pracy, a od wejścia w życie uchwały nr 177 Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. w gestii wojewodów. Według tych uchwał staż członkowski i data założenia studenckiej książeczki oszczędnościowej nie miały znaczenia w odniesieniu do absolwentów posiadających dyplomy ukończenia studiów z wyróżnieniem ubiegających się o mieszkania spółdzielcze. Te zasady przydziału mieszkań zostały potwierdzone w uchwale nr 56 Zarządu Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 1 czerwca 1978 r. w sprawie przyjmowania w poczet członków oraz przydziału mieszkań absolwentom szkół wyższych posiadającym studenckie książeczki mieszkaniowe PKO. Uchwała ta jednak nie regulowała kwestii stażu członkowskiego absolwentów, którzy uzyskali średnią ocenę nie mniej niż 4,0. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego należało zgodnie z zasadą a maiori ad minus uznać prawa powoda do uzyskania mieszkania spółdzielczego najpóźniej w ciągu lat dwóch bez wymaganego stażu członkowskiego i wcześniejszego założenia studenckiej książeczki oszczędnościowej. Wobec braku rezerwy mieszkań, którymi dysponowały zakłady pracy i wojewodowie, obowiązki wynikające z powołanej wyżej uchwały przeszły na spółdzielnie mieszkaniowe. Uchwała nr 3 Rady Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z dnia 3 marca 1983 r. w sprawie zasad przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań w spółdzielniach mieszkaniowych w § 6 pkt 3 przewiduje możliwość przyjmowania poza kolejnością osób, w odniesieniu do których przyśpieszenie przyjęcia uzasadnione jest względami społecznymi, na co Spółdzielnia powinna mieć 15% rezerwę mieszkań. Gdy zaś pozwana Spółdzielnia jest w danym przypadku następcą prawnym w zakresie zapewnienia powodowi mieszkania, nie może się ona uchylić od obowiązku realizacji jego szczególnego uprawnienia.Sąd Wojewódzki stanął na stanowisku, że fakt ukończenia przez powoda studiów w krótszym terminie nie może go stawiać w gorszej sytuacji, aniżeli gdyby studia ukończył w planowanym terminie. Dlatego też zaliczeniu podlegał także okres od 1 lutego 1976 r. do 30 września 1976 r.Żądanie zaliczenia dalszych okresów poza wyszczególnionymi w sentencji Sąd Wojewódzki oddalił.Powyższy wyrok rewizjami zaskarżyły obie strony.Powód, wskazując na podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1, 4 i 5 k.p.c., wnosił o zmianę wyroku i ustalenie, że do okresu oczekiwania na mieszkanie zalicza mu się okres od 1 października 1976 r. do dnia 26 marca 1979 r.Pozwana, zarzucając naruszenie prawa materialnego, wniosła bądź o zmianę zaskarżonego wyroku i oddalenie powództwa, bądź też o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przede wszystkim podnieść należy, że zarówno uwagi Sądu Wojewódzkiego, jak i stron uszło to, iż uchwała nr 218 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1973 r. w sprawie studenckich książeczek mieszkaniowych PKO (M.P. Nr 41, poz. 244 ze zm.) i uchwała nr 177 Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. zmieniająca uchwałę w sprawie studenckich książeczek mieszkaniowych (M.P. Nr 34, poz. 170) z dnia 31 sierpnia 1973 r. zostały pozbawione mocy uchwałą nr 175 Rady Ministrów z dnia 6 grudnia 1983 r. w sprawie udzielania studentom szkół wyższych pomocy w gromadzeniu środków finansowych na wkłady mieszkaniowe (M.P. Nr 41, poz. 235). Ta ostatnia uchwała weszła w życie z dniem 1 stycznia 1984 r. (§ 6).Uchwała nr 175 Rady Ministrów z dnia 6 grudnia 1983 r. nie czyni już rozróżnienia na absolwentów szkół wyższych, którzy otrzymali dyplom ukończenia studiów wyższych z wyróżnieniem (§ 5 ust. 1 uchwały nr 218 Rady Ministrów), i takich, którzy za cały okres studiów uzyskali średnią ocenę nie niższą niż 4,0 (§ 4 ust. 1 uchwały nr 218 Rady Ministrów). W jej § 1 ust. 1 mowa jest jedynie o studentach wykazujących się dobrymi postępami w nauce i znajdujących się w trudnych warunkach materialnych. Studentom takim uchwała przyznaje - w wypadku gdy nie zgromadzili na mieszkaniowej książeczce wymaganego wkładu - możliwość uzyskania przyrzeczenia udzielenia kredytu bankowego na uzupełnienie wymaganego wkładu mieszkaniowego (§ 1 ust. 1), a osobom przyjętym w poczet członków Spółdzielni mieszkaniowych możliwość udzielenia kredytu bankowego na uzupełnienie wkładu mieszkaniowego na warunkach ustalonych w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 1982 r. w sprawie zasad udzielania kredytu bankowego na cele mieszkaniowe (Dz. U. z 1983 r. Nr 1, poz. 4 i Nr 54, poz. 241), jeżeli systematycznie oszczędzały na książeczkach mieszkaniowych do momentu zakwalifikowania do przydziału mieszkania. W uchwale nie podtrzymano już szczególnych uprawnień, jakie przyznane zostały uchwałą nr 218 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1973 r., zmienionej uchwałą nr 177 Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r., absolwentom szkół wyższych, którzy otrzymali dyplom ukończenia studiów wyższych z wyróżnieniem, a mianowicie uprawnienia do otrzymania przydziału mieszkania w ciągu roku, a w wyjątkowych wypadkach, uzasadnionych niedoborem mieszkań - w ciągu dwóch lat od podjęcia bezpośrednio po studiach pracy zawodowej.W zmienionej sytuacji prawnej i wobec tego, że powód jako wyróżniony absolwent szkoły wyższej pod rządami obu uchylonych uchwał nie zdołał urzeczywistnić przywileju z § 5 uchwały nr 218 Rady Ministrów lub uchwały nr 177 [według stanowiska wyrażonego przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 2 czerwca 1977 r. I PR 26/77 (OSPiKA 1978, poz. 73) przepisy uchwały nr 218 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1973 r. w sprawie studenckich książeczek mieszkaniowych (M.P. Nr 41, poz. 244) nie stanowią dla pracowników źródła praw podmiotowych] może on obecnie jedynie skorzystać z tych uprawnień, które wynikają z przepisów o kredytowaniu przez banki wkładów mieszkaniowych, prawa spółdzielczego i zasad rządzących w spółdzielniach mieszkaniowych. Innymi słowy, powód jako kończący studia wyższe z wyróżnieniem może jedynie skorzystać z przywileju, jaki stwarza § 42 uchwały Rady Centralnego Związku Spółdzielni Budownictwa Mieszkaniowego z 3 marca 1983 r. w sprawie zasad przyjmowania członków, przydziału i zamiany mieszkań w spółdzielniach mieszkaniowych (Informacje i Komunikaty CZSBM z 1983 r. Nr 5, poz. 18). Konkretnie, absolwenci szkół wyższych, którzy kończyli studia stacjonarne do dnia 31 marca 1983 r., spełniający wymagania określone w § 2 i 5 uchwały nr 128 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1973 r. w sprawie studenckich książeczek mieszkaniowych PKO (M.P. Nr 41, poz. 244), zmienionej uchwałą nr 177 Rady Ministrów z dnia 9 grudnia 1977 r. (M.P. Nr 34, poz. 170), zgromadzili wkład i w terminie do dnia 31 maja 1983 r. złożyli deklarację przystąpienia do spółdzielni, mieli zapewnione przyjęcie w poczet członków spółdzielni - właściwej ze względu na miejsce pracy - w terminie do dnia 30 czerwca 1983 r. Z członkami tymi spółdzielnia miała obowiązek zawrzeć umowy określające kolejność przydziału mieszkania, jednakże bez naruszenia określonej kolejności. Jedynie w sytuacji, gdy członkowi (absolwentowi szkoły wyższej) został zaliczony do okresu oczekiwania na mieszkanie okres oszczędzania na studenckiej książeczce oszczędnościowej PKO, spółdzielnia powinna go umieścić na liście przyspieszeń przydziałów w roku, w którym na liście podstawowej zostali umieszczeni członkowie z analogicznym okresem oczekiwania.Ponieważ w odniesieniu do absolwentów szkół wyższych, którzy ukończyli studia z wyróżnieniem (por. § 5 powołanych wyżej uchwał Rady Ministrów) realizacja przywileju uzyskania mieszkania odbywała się bez względu na to, czy absolwent taki legitymował się książeczką mieszkaniową PKO, powód nie powinien się przy korzystaniu z uprawnienia, jakie stwarza dla tej grupy absolwentów § 42 ust. 3 powołanych wyżej zasad, znaleźć w sytuacji gorszej od tej, jaką postanowienie tego przepisu stwarza dla absolwentów szkół wyższych określonych w § 2 uchwały nr 218 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1973 r. Gdyby absolwent wymieniony w § 2 tejże uchwały miał założoną książeczkę mieszkaniową PKO z chwilą rozpoczęcia studiów, to do okresu oczekiwania na mieszkanie zaliczałby się cały planowany okres studiów. Tak więc i powodowi do okresu oczekiwania należało zaliczyć okres (planowany) studiów w całości. W konsekwencji powód będzie też mógł być umieszczony na liście przyspieszeń (§ 42 ust. 3 in fine zasad).Jak to już zostało powiedziane wyżej, uprawnienia absolwentów szkół wyższych, którzy ukończyli studia z wyróżnieniem, i takich, którzy za cały okres studiów uzyskali średnią ocenę nie niższą niż 4,0, zostały w § 42 zasad zrównane, a ponieważ zasady te, będące w istocie jedynie zaleceniami dla spółdzielni mieszkaniowych, stanowią jedynie źródło uprawnień dla powoda, przeto nie może on żądać dalszego ich rozszerzenia. W szczególności powód nie może się domagać zaliczenia mu do okresu oczekiwania na przydział mieszkania okresu od planowanego ukończenia studiów (1 października 1976 r.) do dnia zgromadzenia pełnego wkładu mieszkaniowego (27 marca 1979 r.), gdyż z takiego uprawnienia nie mogą też korzystać absolwenci wyższych uczelni, o których mowa w § 2 uchwały nr 218 Rady Ministrów z dnia 31 sierpnia 1973 r.Podobnie kwestię tę regulowały postanowienia uchwały nr 56 Zarządu CZSBM z dnia 1 czerwca 1978 r. w sprawie przyjmowania w poczet członków oraz przydziału mieszkań absolwentom szkół wyższych posiadającym studenckie książeczki mieszkaniowe PKO (Informacje i Komunikaty z 1978 r. Nr 10, poz. 44).Gdy zatem Sąd Wojewódzki w pkt I sentencji wyroku prawidłowo określił okresy podlegające doliczeniu do przyjętego przez stronę pozwaną okresu oczekiwania przez powoda na przydział mieszkania, rewizje obu stron w tym zakresie podlegały oddaleniu (art. 387 k.p.c.).Zasadna natomiast - choć nie z przyczyn w niej wskazanych - jest rewizja strony pozwanej w pozostałej części, tj. w zakresie ustalenia przez Sąd Wojewódzki uprawnienia powoda do dodatkowej powierzchni mieszkalnej.Uprawnienie powoda do dodatkowej powierzchni mieszkalnej stanie się aktualne z chwilą przydziału mieszkania. Dopiero wtedy będzie podlegał ocenie fakt występowania po stronie powoda przesłanek uzasadniających przydział odpowiednio większej powierzchni mieszkalnej. O kategorii (wielkości) mieszkania przysługującego powodowi decydować będzie sytuacja rodzinna powoda oraz członków jego rodziny, uprawnienia do dodatkowej powierzchni mieszkalnej w chwili przydziału mieszkania. Ocena taka nie może też nastąpić z pominięciem stanu prawnego obowiązującego w chwili uzyskania przydziału mieszkania. Wszystko to uzasadnia stanowisko, że wielkość powierzchni mieszkalnej przysługującej członkowi spółdzielni mieszkaniowej - w tym także z tytułu uprawnień do dodatkowej powierzchni mieszkalnej - powinna być określona przy uwzględnieniu zachodzących okoliczności w chwili przydziału lokalu mieszkalnego (art. 214 prawa spółdzielczego). Żądanie jej ustalenia (art. 189 k.p.c.), już teraz, jest zatem przedwczesne.To powoduje, że Sąd Najwyższy z mocy art. 390 § 1 k.p.c. w tym zakresie zaskarżony wyrok zmienił i powództwo oddalił.W kwestii rozstrzygnięcia Sądu Wojewódzkiego o kosztach procesu zauważyć należy, że nieobciążenie strony pozwanej tymi kosztami w istocie zawiera w sobie wzajemne ich zniesienie. Takie rozstrzygnięcie o kosztach procesu za pierwszą instancję jest uzasadnione zwłaszcza obecnie, po częściowej zmianie zaskarżonego wyroku i oddaleniu w tym zakresie powództwa (art. 100 k.p.c.). Dlatego też, choć Sąd Wojewódzki - powołując art. 102 k.p.c. - nie wskazał okoliczności pozwalających na przyjęcie "wypadku szczególnie uzasadnionego", rozstrzygnięcie o kosztach procesu (pkt V sentencji) uważać należało za trafne.Z kolei wynik postępowania rewizyjnego zadecydował o wzajemnym zniesieniu pomiędzy stronami kosztów procesu za instancję rewizyjną (art. 100 w związku z art. 393 § 1 k.p.c.).Z tych wszystkich przyczyn Sąd Najwyższy orzekł jak wyżej.