II CR 460/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN M. Sychowicz.Sędziowie SN: T. Miłkowski, J. Niejadlik (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Aleksandra K. przeciwko Towarzystwu Naukowemu w Z. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Zielonej Górze z dnia 4 czerwca 1982 r.oddalił rewizję.Uzasadnienie faktycznePoza sporem było, że w dniu 22 stycznia 1978 r. powód Aleksander K. złożył pozwanemu Towarzystwu Naukowemu w Z. dzieło naukowe pt. "Niesprawność w systemie organizacji i zarządzania w procesie inwestycyjnym (z patologii organizacji)". Do dnia 28 listopada 1978 r. Towarzystwo dysponowało już dwiema pozytywnymi recenzjami wydawniczymi tej pracy. Umową wydawniczą z dnia 24 lutego 1979 r. powód przeniósł na pozwane Towarzystwo wyłączne prawo wydania tego dzieła drukiem w formie książkowej (§ 7), przy czym strony zastrzegły, że jeśli Wydawca do 6 miesięcy od dostarczenia mu całości maszynopisu nie powiadomi Autora o odmowie przyjęcia dzieła, uznawały będą to dzieło za przyjęte (§ 12), a jego druk Wydawca zobowiązany jest zakończyć w ciągu dwóch lat od tej daty (§ 19). Dnia 5 stycznia 1980 r. powód Aleksander K. zawarł z Oddziałem PAN w P. umowę wydawniczą na wydanie w formie książkowej oryginalnego dzieła pt. "Sprawność w procesie inwestycyjnym". W dniu 14 kwietnia 1980 r. pozwane Towarzystwo Naukowe powiadomiło go, że Prezydium Towarzystwa decyzją z dnia 25.III.1982 r. odmówiło wydania pracy pt. "Niesprawność w systemie organizacji i zarządzania w procesie inwestycyjnych (z patologii organizacji)". Dnia 21 kwietnia 1980 r. powód złożył poznańskiemu Oddziałowi PAN maszynopis pracy p.t. "Sprawność w procesie inwestycyjnym", a druk tego dzieła zakończono w dniu 10 września 1980 r.W powołaniu się na § 21 umowy - w myśl którego "Wydawca obowiązany jest, odstępując od umowy z przyczyn niezależnych od Autora od wydania dzieła przed ukończeniem druku, zapłacić Autorowi pozostałą część wynagrodzenia za pierwszy nakład podstawowy" - powód żądał w pozwie od pozwanego Towarzystwa Naukowego reszty umówionego wynagrodzenia w kwocie 22.500 zł. Strona pozwana wniosła o oddalenie powództwa zarzucając, że - sprzedając to samo dzieło pod innym tytułem Oddziałowi PAN w P. - powód stał się jego dłużnikiem i w związku z tym w pozwie wzajemnym żądała od niego zwrotu zaliczki pobranej na poczet wynagrodzenia autorskiego w kwocie 21.150 zł. Aleksander K. powództwa wzajemnego nie uznał podnosząc, że z Oddziałem PAN w P. zawarł umowę wydawniczą na inne oryginalne dzieło. Biegły Robert T. zajął w swej opinii stanowisko, że opracowania te można uznać za różne, zawierają bowiem w dużej części odrębną treść, a także i formę, Sąd Wojewódzki więc uwzględnił powództwo Aleksandra K. w całości, a powództwo wzajemne oddalił.W rewizji - powołującej podstawy zaskarżenia z art. 368 pkt 1 i 5 k.p.c. - Towarzystwo Naukowe wnosiło o uchylenie tego wyroku i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Zielonej Górze.Rewizja jest bezzasadna.Trudno się zgodzić ze stanowiskiem rewizji, że na mocy zaskarżonego wyroku powód Aleksander K. otrzymuje wynagrodzenie autorskie na podstawie wadliwej - wobec podania tylko przez sekretarza pozwanego Towarzystwa - umowy wydawniczej. Wymaganiu zachowania przy tym formy pisemnej (art. 30 § 2 pr. aut.) przecież strony uczyniły zadość, a statut (§ 8) nie zastrzega, że pod rygorem nieważności "dokumenty i ważniejsze pisma Towarzystwa wychodzące na zewnątrz, podpisują przewodniczący względnie jego zastępcy i sekretarz". Przedmiotem kwestionowanej umowy było dzieło złożone i - wszystko wskazuje na to - przyjęte już przez wydawcę. To pozwala mniemać, że podpisując umowę, sekretarz działał za wiedzą i przy aprobacie pozostałych członków prezydium pozwanego Towarzystwa. Umacnia ten wniosek fakt przystąpienia następnie przez wydawcę do realizacji umowy wydawniczej oraz wypłacenie powodowi zaliczki na poczet wynagrodzenia autorskiego. Nie ma - w konsekwencji - żadnych przeciwwskazań do zaaprobowania wniosku Sądu Wojewódzkiego, że umowa wydawnicza z dnia 24 lutego 1979 r. wiązała strony, ponieważ dalsi członkowie prezydium pozwanego Towarzystwa Naukowego zaakceptowali ją w sposób, który w danych okolicznościach nie budzi wątpliwości co do treści ich oświadczeń (art. 60 k.c.). Odpaść tym samym musi zarzut, że bez tytułu prawnego powód zatrzymuje kwotę 21.150 zł, odpowiadającą tej zaliczce.Uzasadniając powództwo wzajemne pozwane Towarzystwo powoływało się na to, że powód nie może zatrzymywać zaliczki, jeśli następnie to samo dzieło pod innym tytułem sprzedał drugiemu wydawcy, ale przy tym nie wskazało - i w rewizji nie konkretyzuje - podstawy prawnej swego powództwa. Twórca ogranicza się zwykle w umowie wydawniczej do przeniesienia na wydawcę prawa wyłącznego wydawania drukiem w formie książkowej, zindywidualizowanego dzieła. Z tego wypływa dla niego zobowiązanie do powstrzymywania się od takich działań, które by mogły zaszkodzić w tym zakresie interesom wydawcy. Uchybia więc autor tej powinności i narusza zasady współżycia społecznego przede wszystkim wówczas, gdy jednocześnie bez zgody kontrahenta zawiera z drugim wydawcą umowę o wydanie w identycznej formie tego samego dzieła. Możność żądania od autora aby zaniechał naruszenia jego praw wyłącznych, nie przyniesie jednak z reguły należytego zabezpieczenia interesom pierwszego wydawcy. Ustawa (art. 38 pr. aut.), i zwykle umowa, nie dają zaś wydawcy prawa do odstąpienia - z takiej przyczyny - od umowy wydawniczej i do dochodzenia od twórcy zwrotu zaliczki pobranej już na poczet honorarium autorskiego za to dzieło. Nie można jednak nie zwrócić uwagi na to, że wydawca ponosi ryzyko handlowe sprzedaży książki. Odstępując od druku książki z powołaniem się na nieważność uzyskania - z uwagi na to - zysków spodziewanych z rozpowszechnienia tego dzieła, może więc pierwszy wydawca dochodzić od nielojalnego autora naprawienia powstałej stąd szkody na zasadach ogólnych (art. 471 i n. k.c.), przy ewentualnym ograniczeniu odszkodowania do wypłaconej mu już zaliczki. Oznacza to, że trafnie Sąd Wojewódzki uznał za potrzebne (art. 227 k.p.c.) wyjaśnić, czy przedmiotem umowy wydawniczej zawartej z oddziałem PAN w P. rzeczywiście było to dzieło, którego rozpowszechnianie w formie książkowej powód poprzednio przekazał pozwanemu Towarzystwu Naukowemu.Z faktu, że przy opracowywaniu dzieła "Sprawność w procesie inwestycyjnym" powód wykorzystał ten sam materiał faktograficzny i identyczną literaturę przedmiotu, jakimi dysponował przy pisaniu pracy "Niesprawność w systemie organizacji i zarządzania w procesie inwestycyjnym (z patologii organizacji)", skarżący jednak wyprowadza mylny wniosek, że te utwory nie mogły być różnymi dziełami. Sąd Najwyższy, rozpatrując stosunek opracowania (przeróbki) do cudzego utworu (art. 3 § 1 pr. aut.), w orzeczeniu z dnia 10 maja 1963 r. II CR 118/63 (OSNCP 1964, z. 4, poz. 74) zajął stanowisko, że i w takiej sytuacji przeróbka stanowi samodzielne dzieło, jeżeli treścią i formą różni się od opracowanego cudzego utworu (charakter, rodzaj, przeznaczenie). Pozwala to przyjąć, iż nie narusza prawa wydawcy do wyłącznego rozpowszechniania dzieła w formie książkowej twórca, który następnie przenosi na innego wydawcę prawo do wydania utworu opracowanego - przy wykorzystaniu tego samego materiału faktograficznego i identycznej literatury przedmiotu - na podobny temat, jeżeli temu dziełu nadał odmienną formę i do niego nie przeniósł treści z pierwszego utworu, a w każdym z tych dzieł podszedł do opracowywanego tematu z innego punktu widzenia. Pominięto tu, pozasądową wypowiedź Kazimierza W. o wniesieniu do drugiej pracy tylko 43% nowości. Biegły Robert T. wyjaśnił, że te właśnie cechy odróżniają drugą pracę od pierwszej, przekazanej do rozpowszechniania pozwanemu Towarzystwu Naukowemu. Można przeto - w konsekwencji - zaaprobować wniosek zaskarżonego wyroku, że opracowanie "Sprawność w procesie inwestycyjnym" stanowi samodzielny utwór powoda Aleksandra K. Dlatego trafnie Sąd Wojewódzki przyjął, że przekazując prawa do wydania tego dzieła drugiemu wydawcy powód nie naruszył swych zobowiązań wypływających z umowy wydawniczej wiążącej go w tym czasie z Towarzystwem Naukowym.Także inne względy sprzeciwiały się uwzględnieniu powództwa wzajemnego. W piśmie z dnia 14 kwietnia 1980 r. pozwane Towarzystwo nie powiadomiło powoda o przyczynach odstąpienia od druku pracy "Niesprawność w systemie organizacji i zarządzania w procesie inwestycyjnym (z patologii organizacji)". Przedstawiciel tego Towarzystwa w swoich zeznaniach ujawnił jednak, że przyczyną zerwania umowy wydawniczej było dopatrzenie się przez wydawcę już po przyjęciu tego dzieła nadmiernego "krytykanctwa". Rezygnując - z takiej przyczyny - z wydania utworu złożonego i przyjętego, działała tu strona pozwana na swoje niebezpieczeństwo (art. 361 k.c.). Oddalenie powództwa wzajemnego nie nasuwa więc żadnych zastrzeżeń.Skarżący nie może skutecznie kwestionować także uwzględnienia powództwa głównego. W najgorszym dla niego razie, dzieło uznać należy za przyjęte najpóźniej w dniu 24 października 1979 r. (§ 12 umowy), jeśli je powód złożył przed zawarciem umowy wydawniczej. Przyjęcie dzieła oznacza, że zostało ono ocenione jako odpowiadające warunkom umowy i wykonane należycie. Z tą więc chwilą powód uzyskał prawo do otrzymania pełnego wynagrodzenia. Przyznając - wobec odstąpienia przez wydawcę od umowy z przyczyn od niego niezależnych - powodowi resztę autorskiego wynagrodzenia, nie naruszył przeto Sąd Wojewódzki przepisów obowiązującego prawa (§ 21 umowy oraz § 22, 26 i 27 rozp. Rady Ministrów z dnia 18 stycznia 1979 r. w sprawie zasad zawierania i wykonywania umów wydawniczych... (Dz. U. Nr 3, poz. 8). Podstawa rewizyjna z art. 368 pkt 1 k.p.c. tym samym nie zachodzi.Dlatego rewizję w całości oddalono (art. 387 k.p.c.).