IV CR 32/76

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Piasecki (sprawozdawca). Sędziowie: K. Olejniczak, Z. Marmaj.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Haliny R. przeciwko P.P. Wydawnictwu Łódzkiemu w Ł. o zapłatę na skutek rewizji pozwanego od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 27 października 1975 r.oddalił rewizję i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki 1.500 zł tytułem kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził od pozwanego Wydawnictwa na rzecz powódki dochodzoną kwotę 134.400 zł z 8% od dnia 1 października 1974 r.Sąd Wojewódzki ustalił, że strony zawarły umowę wydawniczą w dniu 10.VIII.1973 r., według której nakład podstawowy został określony na 10.000 egzemplarzy, a wynagrodzenie autorskie po 4.000 zł za arkusz.Pozwane Wydawnictwo odmówiło zapłaty dochodzonego w niniejszym procesie wynagrodzenia autorskiego, gdyż - jak twierdziło - umowa w części określającej nakład podstawowy jest nieważna jako zawarta z naruszeniem przepisu § 4 pkt 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1972 r. w sprawie zasad i stawek wynagradzania autorów oraz zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie dzieł w formie książkowej (Dz. U. Nr 40, poz. 259), albowiem książka ukazała się jako lektura szkolna. W toku sporu powódka zwróciła się do Ministra Kultury i Sztuki, który w piśmie z dnia 28.VIII.1975 r. korzystając z przyznanych mu uprawnień w § 27 pkt 2 wspomnianego rozporządzenia, zezwolił na wypłacenie powódce wynagrodzenia zgodnie z umową wydawniczą zawartą przez strony.Odsetki od żądanej sumy podlegają zasądzeniu od dnia 1.X.1974 r., gdyż druk książki ukończono w sierpniu 1974 r.W rewizji od tego wyroku strona pozwana wnosi o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarżący zarzuca naruszenie art. 33 ustawy o prawie autorskim oraz § 3 ust. 1 w związku z § 7 ust. 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1972 r. (Dz. U. Nr 40, poz. 259). Dla uzasadnienia tego zarzutu wywodzi, że ponieważ strony obowiązane były przy wydawaniu obowiązkowej lektury szkolnej zawrzeć umowę zgodnie z wymogiem § 7 ust. 4 powołanego rozporządzenia, ustalającym nakład podstawowy dzieła na 50.000 egzemplarzy, a do umowy wprowadziły nakład podstawowy 10.000 egzemplarzy, to odpowiednie postanowienie umowy jest nieważne, a w jego miejsce wchodzi przepis § 7 ust. 4 cytowanego rozporządzenia. Stanowisko takie wynika z treści art. 33 prawa autorskiego i § 3 ust. 1 wspomnianego rozporządzenia.Zarzut ten jest nieuzasadniony. Przytoczone dla jego uzasadnienia wywody opierają się na niepoprawnej wykładni przepisów obowiązującego prawa autorskiego. Na podstawie art. 33 z dnia 10 lipca 1952 r. o prawie autorskim zostało wydane rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 września 1972 r. w sprawie zasad i stawek wynagradzania autorów oraz zawierania i wykonywania umów wydawniczych o wydanie dzieł w formie książkowej (Dz. U. Nr 40, poz. 259).Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia umowa wydawnicza powinna być zgodna z przepisami tego rozporządzenia i umową wzorcową, a postanowienia z nimi sprzeczne są nieważne. Z tych przepisów wynika, że umowa wydawnicza w takim zakresie, w jakim została wyłączona autonomia woli stron, jest tzw. umową adhezyjną, standardową, której zasadnicze postanowienia zostały ukształtowane w sposób jednolity bez możliwości dostosowywania ich do ewentualnej odmiennej woli stron w odniesieniu do poszczególnych składników umowy wydawniczej. Konsekwencją tej konstrukcji jest nieważność każdej klauzuli poszczególnej umowy wydawniczej, która jest sprzeczna z przepisami rozporządzenia. W takim wypadku w miejsce nieważnego postanowienia konkretnej umowy wydawniczej wchodzą postanowienia wspomnianego rozporządzenia i one stanowić będą podstawę do oceny wzajemnych praw i obowiązków autora i wydawnictwa. Z przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1972 r. wynika, że określonego rodzaju dzieła mogą być wydane jako edycje zwykłe lub też - ze względu na swój charakter - jako edycje szczególnego rodzaju. W tym ostatnim wypadku chodzi o wydanie dzieła uznanego za lekturę szkolną. W odniesieniu do takiego wydania - stosownie do przepisu § 7 ust. 4 cytowanego rozporządzenia - przede wszystkim ustanowiony został ze skutkami przewidzianymi w § 3 ust. 1 rozporządzenia wyższy nakład podstawowy.Na tym tle wymaga rozstrzygnięcia kwestia, co decyduje o tym, że dzieło będzie - pod względem liczby egzemplarzy składających się na nakład podstawowy - traktowane według postanowień § 7 ust. 4 rozporządzenia i jakie znaczenie należy nadać woli stron.Otóż fakt zatwierdzenia dzieła w trybie § 7 ust. 4 rozporządzenia jako lektury szkolnej z zachowaniem dalszych wymagań dotyczących formy wydania nie może sam przez się przesądzać kwestii, czy dzieło może i powinno być potraktowane według zasad wyrażonych w § 7 ust. 4 rozporządzenia, czy też jako dzieło wydane według zwykłych zasad. Zatwierdzenie dzieła jako lektury szkolnej może być traktowane tylko i wyłącznie jako podstawa do zawarcia określonego rodzaju umowy. Nie może ono natomiast być pojmowane w ten sposób, że wyłącza wymaganie zgody autora na zawarcie tego właśnie typu umowy wydawniczej. Wymaga podkreślenia, że żadne dzieło nie może być wydane bez zgody autora, poza wyjątkowymi sytuacjami, które w niniejszym wypadku nie wchodzą w grę (art. 16 § 1 ustawy o prawie autorskim).W nawiązaniu do sytuacji, którą ma na względzie przepis § 7 ust 4 rozporządzenia, oznacza to, że jeżeli określone dzieło ma być poddane - pod względem nakładu - ograniczeniu w tym przepisie wprowadzonym, to powinno to znaleźć odpowiedni wyraz w umowie wydawniczej. Sama możliwość wydania dzieła w ten szczególny sposób i jednostronny zamiar wydawnictwa nie pociągają za sobą żadnych skutków dopóty, dopóki to nie znajdzie odpowiedniego wyrazu w umowie wydawniczej.Wspomniany na wstępie charakter adhezyjny umowy wydawniczej w odniesieniu do takiej sytuacji, jaką ma na względzie § 7 ust. 4 rozporządzenia, przejawiałby się w tym, że w umowie wydawniczej dotyczącej wydania dzieła jako lektury szkolnej nie powinny się znaleźć postanowienia sprzeczne z treścią § 7 ust. 4 rozporządzenia co do nakładu podstawowego i innych kwestii odmiennie uregulowanych w tym przepisie. W razie ich sprzeczności z § 7 ust. 4 rozporządzenia byłyby one nieważne ze skutkami wyżej wspomnianymi. W sprawie niniejszej nie chodzi o taką sytuację, gdyż zawarta między stronami umowa wydawnicza w żadnym swoim postanowieniu nie daje podstaw do jej traktowania w odmienny sposób, niż to wynika z jej treści.W świetle powyższej wykładni za uzasadnione należy uznać zasądzone przez Sąd Wojewódzki roszczenie, jakkolwiek wyrok Sądu Wojewódzkiego opiera się na innej podstawie. Tej kwestii dotyczy dalszy, następujący zarzut skarżącego.Skarżący bowiem zarzuca ponadto naruszenie art. 6 § 2 i art. 328 § 2 k.p.c. oraz sprzeczność istotnych ustaleń Sądu z treścią zebranego w sprawie materiału. Dla uzasadnienia tych zarzutów skarżący wywodzi, że Sąd Wojewódzki wbrew treści pisma ustala, że Minister zezwolił na wypłacenie powódce wynagrodzenia (zgodnie z umową wydawniczą), jednakże z treści tego pisma wynika, że Minister polecił rozliczyć wydanie książki zgodnie z brzmieniem umowy; sprzeczność ta, tylko pozornie niewielka, w rzeczywistości jest bardzo istotna i dlatego uzasadnia podstawę rewizyjną z art. 368 pkt 4 k.p.c. Zdaniem skarżącego decyzja Ministra nie mogła stanowić podstawy prawnej wyroku.Zarzut ten nie może odnieść skutku. Gdyby bowiem nawet roszczeń powódki nie można było uznać za uzasadnione w świetle umowy, do czego nie ma podstaw, to powództwo jej podlegałoby i tak uwzględnieniu ze względu na nie budzącą wątpliwości treść decyzji Ministra, na którą powołał się Sąd Wojewódzki jako wystarczające źródło uprawnień powódki.W powyższym zatem zakresie zaskarżony wyrok w ostatecznym wyniku odpowiada prawu (art. 387 k.p.c.).Skarżący wysuwa ponadto zarzut wadliwego rozstrzygnięcia o odsetkach, które - jak wywodzi - nie wiadomo dlaczego, gdyż brak jest jakiegokolwiek wyjaśnienia w uzasadnieniu wyroku - zostały zasądzone od dnia 1.X.1974 r.Również i ten zarzut jest chybiony. Rozstrzygnięcie w tym przedmiocie jest zgodne z § 13 ust. 1 wymienionego rozporządzenia regulującego terminy wypłaty poszczególnych rat wynagrodzenia.W tym stanie rzeczy brak uzasadnionych podstaw rewizyjnych i podstaw z urzędu branych pod rozwagę uzasadnił orzeczenie w sposób określony w sentencji niniejszego wyroku.