II CR 863/62

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, K. Lipiński.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 października 1962 r. sprawy z powództwa Okręgowego Zarządu Lasów Państwowych w P. przeciwko Mariuszowi S. o zapłatę 9.451 zł, na skutek rewizji powoda od wyroku Sądu Powiatowego w Sanoku z dnia 16 czerwca 1961 r.,uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu w Sanoku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePozwany zatrudniony był do dnia 31 lipca 1959 r. na stanowisku nadleśniczego w Nadleśnictwie K. W związku z tym stosunkiem pracy otrzymał pozwany od powoda (Okręgowy Zarząd Lasów Państwowych w P.) w bezpłatne użytkowanie osadę służbową w R., składającą się z budynku mieszkalnego o 4 pokojach i kuchni o łącznej powierzchni 74 m2 oraz z budynku gospodarczego (stajnia, sąsiek, klepisko, drewutnia) o powierzchni 101 m2. Mimo rozwiązania stosunku pracy pozwany osady służbowej nie zwrócił i nie płaci czynszu. Powołując się na powyższy stan faktyczny, strona powodowa w pozwie wniesionym do Sądu Powiatowego w Sanoku zażądała zasądzenia od pozwanego kwoty 9.451 zł tytułem czynszu za czas od 1 sierpnia 1959 r. do dnia 31 sierpnia 1960 r., przy czym wysokość stawek czynszowych określiła na podstawie zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego Nr 136 z dnia 28.IV.1959 r.Pozwany wniósł o oddalenie powództwa. Przyznał, że stosunek pracy z powodem ustał 31 lipca 1959 r., że osady służbowej nie zwrócił, zajmuje zaś ją jego żona i matka. Oświadczył dalej pozwany, że pracuje od 10 września 1959 w Przedsiębiorstwie Państwowym, Rejon Przemysłu Leśnego w O. na stanowisku kierownika oddziału produkcyjnego składu surowca tartaku w M. i do obecnej chwili z powodu trudności lokalowych nie otrzymał mieszkania rodzinnego w nowym miejscu pracy. Zdaniem pozwanego powinien on płacić za zajmowaną osadę służbową w R. tytułem czynszu po 21 zł 26 gr miesięcznie, a to zgodnie z przepisami dekretu o najmie lokali. Żądany przez powoda czynsz jest wygórowany, zwłaszcza że pozwany zarabia 2.200 zł miesięcznie, on nie pozwala mu na płacenie czynszu w kwocie 727 zł miesięcznie.Sąd Powiatowy oddalił powództwo z następującym uzasadnieniem: pozwany nie otrzymał dotychczas mieszkania zastępczego w zamian za osadę służbową w R., właściwe władze czynszowe nie ustaliły dotychczas wysokości czynszu za osadę służbową, a wysokość czynszu jest sporna. Powództwo więc, zdaniem Sądu Powiatowego, jest przedwczesne, a w każdym razie jest ono sprzeczne z zasadami współżycia (art. 3 p.o.p.c.). Pozwany znajduje się w sytuacji bez wyjścia, opróżnić osady nie może, a zarabia około 2.200 zł miesięcznie. Zapłata dochodzonego czynszu pozbawiłaby pozwanego środków na utrzymanie własne i rodziny.W rewizji od tego wyroku strona powodowa zarzuciła przede wszystkim naruszenie prawa materialnego. Zajmowana przez pozwanego osada służbowa - jak wywodzi skarżący - nie jest lokalem podlegającym prawu lokalowemu, które w art. 1 pkt 3 wyłącza lokale położone na terenie państwowych gospodarstw leśnych, zajmowane przez osoby niezatrudnione w resorcie leśnictwa, spod prawa lokalowego i dekretu o najmie lokali. Władze czynszowe przewidziane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 29.IX.1948 r. (Dz. U. Nr 49, poz. 375) nie są właściwe do ustalenia wysokości czynszu za powyższą osadę i odmówiły takiego ustalenia. Natomiast do ustalenia stawek czynszowych powołany jest Minister Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego, który też cyt. wyżej zarządzeniem Nr 136 uregulował wysokość stawek. Żądany przez powoda czynsz odpowiada tym stawkom. Pozwany nie może korzystać z żadnych ulg; osada służbowa jest koniecznie potrzebna dla następcy pozwanego, a skoro pozwany ją nadal zajmuje, musi płacić żądany czynsz. Strona powodowa nie nadużywa swego prawa, lecz broni swych słusznych interesów. Poza tym zarzucono w rewizji sprzeczność ustaleń z treścią zebranego materiału.Sąd Wojewódzki w Rzeszowie w związku z powyższą rewizją przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 388 k.p.c. zagadnienie prawne, budzące poważną wątpliwość, a mianowicie:"Czy pracownik Rejonu Przemysłu Leśnego, który z tytułu swego stanowiska nadleśniczego otrzymał bezpłatne mieszkanie służbowe w rejonie, w którym swe obowiązki służbowe wykonywał, w razie zwolnienia go z tego stanowiska przez wypowiedzenie stosunku pracy i objęcie w innym województwie, ale w tym samym resorcie leśnictwa obowiązków kierownika oddziału produkcji składu surowca tartaku, jest zwolniony od opłat za to mieszkanie do czasu przydzielenia mu innego mieszkania służbowego dla niego i jego rodziny czy też obowiązany jest płacić czynsz za mieszkanie służbowe dotąd zajmowane przez członków jego rodziny, a jeżeli tak, to według jakich stawek, skoro mieszkanie to wyjęte jest spod prawa lokalowego."Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy przejął sprawę do rozpoznania we własnym zakresie i zważył, co następuje:W sprawie jest niewątpliwe, że pozwany otrzymał mieszkanie od powoda na podstawie przepisu § 15 ust. 1 rozporządzenia Ministra Leśnictwa z dnia 26 maja 1950 r. w sprawie uposażenia pracowników przedsiębiorstwa lasów państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 218 z późniejszymi zmianami). Przepis ten stanowi, że pracownicy nadleśnictw, zajmujący stanowiska określone przez Ministra Leśnictwa, obowiązani są mieszkać w miejscach pełnienia swych obowiązków służbowych i w tym celu otrzymują bezpłatnie mieszkania służbowe wraz z budynkami gospodarczymi. Pozwany był nadleśniczym i otrzymał opisaną w pozwie osadę służbową w R.Stosownie do przepisu § 16 ust. 1 cytowanego wyżej rozporządzenia w razie rozwiązania stosunku służbowego, z powodu którego nastąpił przydział mieszkania, pracownik powinien na żądanie władzy przełożonej opróżnić mieszkanie służbowe wraz z budynkiem gospodarczym w przeciągu miesiąca od dnia doręczenia wezwania, stosownie zaś do § 16 ust. 2 cytowanego rozporządzenia obowiązany jest także b. pracownik od pierwszego dnia najbliższego miesiąca po dniu rozwiązania stosunku służbowego opłacać należność za mieszkanie do czasu jego opróżnienia. W razie nie opróżnienia mieszkania oraz budynków gospodarczych w oznaczonym terminie władza przełożona występuje - jak stanowi ust. 4 cyt. § 16 - do właściwej komisji lokalowej z wnioskiem o wydanie decyzji opróżnienia mieszkania oraz budynków gospodarczych.Z przepisu zatem § 16 ust. 1 i 2 cytowanego rozporządzenia wynika jasno, że w razie rozwiązania stosunku służbowego, z powodu którego nastąpił przydział mieszkania, pracownik powinien je opróżnić, a zarazem traci prawo do bezpłatnego korzystania z tego mieszkania. Zarówno jeden, jak i drugi obowiązek nie został niczym uwarunkowany, nie ma więc w tym względzie znaczenia ewentualne objęcie innego stanowiska w resorcie Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego. Gdyby miało być inaczej, udaremniony zastałby cel przepisu, polegający na zapewnieniu mieszkania następcy, który bez tego mieszkania nie mógłby należycie pełnić swych funkcji. Przepisy ust. 1 i 2 § 16 cytowanego rozporządzenia nie zostały dotychczas uchylone ani wprost, ani pośrednio i nie pozostają w sprzeczności z przepisami rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 marca 1959 r. w sprawie warunków przydziału i opróżnienia mieszkań służbowych (Dz. U. Nr 24, poz. 152).Paragraf 16 cytowanego rozporządzenia nie wspomina o obowiązku zakładu pracy (władzy przełożonej) dostarczenia pracownikowi, który stracił prawo do zajmowania określonego w tym przepisie mieszkania służbowego, innego lokalu mieszkalnego (lokalu zastępczego) lub pomieszczenia zastępczego.Oparcie się jednak w tym względzie wyłącznie na cyt. § 16 nie byłoby uzasadnione, skoro mieszkanie ma charakter mieszkania służbowego, do którego mają również zastosowanie przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z 25.III.1959 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 152). Należy więc rozważyć, czy w świetle tych przepisów obowiązek dostarczenia lokalu lub pomieszczenia zastępczego obciąża zakład pracy w sytuacji przedstawionej w § 16 cytowanego rozporządzenia.Rozważyć tu należy w szczególności dwie ewentualności, a mianowicie: a) pracownik, z którym rozwiązano stosunek, z powodu którego otrzymał bezpłatne mieszkanie służbowe, w ogóle nie jest zatrudniony w resorcie Ministerstwa Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego i b) z pracownikiem rozwiązano wprawdzie stosunek, z powodu którego otrzymał mieszkanie służbowe, ale później przed opróżnieniem tego mieszkania pracownik został ponownie zatrudniony w tym samym resorcie, na innym stanowisku i w innej miejscowości.Jeżeli chodzi o ewentualność pod a), odpowiedź daje § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z 25.III.1959 r. (Dz. U. Nr 24, poz. 152). W myśl tego przepisu prawo do lokalu zastępczego przysługuje b. pracownikowi, który w czasie zatrudnienia nabył prawo do zaopatrzenia emerytalnego oraz członkom rodzin b. pracowników zmarłych w czasie zatrudnienia (patrz bliżej ust. 2 § 18). Zarazem do takich lokali ma zastosowanie art. 1 ust. 3 pkt 1 prawa lokalowego, to znaczy są one wyłączone spod prawa lokalowego.Jeśli zaś chodzi o ewentualność pod b), to wobec brzmienia cyt. wyżej § 18 rozporządzenia Rady Ministrów z 25.III.1959 r., który mówi o lokalach zajmowanych przez osoby niezatrudnione w resortach rolnictwa, leśnictwa i przemysłu drzewnego oraz szkolnictwa wyższego, trudno byłoby podciągnąć pod ten przepis osoby zwolnione wprawdzie z pracy w zakładzie, od którego mieszkanie otrzymały, ale przyjęte później do pracy w innym zakładzie podległym temu samemu resortowi. Brak jest więc podstaw do nadania cytowanemu przepisowi znaczenia, które nie pokrywa się z jego brzmieniem. W wypadku zatem, gdy zwolniony pracownik został później ponownie zatrudniony w tym samym resorcie, choć w innym zakładzie, do opróżnienia mieszkania służbowego otrzymanego w związku z rozwiązanym stosunkiem stosować należy nie wyjątkowy przepis § 18, lecz przepisy zasadnicze tego rozporządzenia Rady Ministrów. W świetle zaś wspomnianych zasadniczych przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z 25.III.1959 r. stan rzeczy przedstawiony jako ewentualność pod b) obciąża zakład, który w drodze wypowiedzenia zwolnił pracownika, obowiązkiem dostarczenia lokalu zastępczego. Z tych samych przyczyn, które stoją na przeszkodzie zastosowaniu wyjątkowej normy z § 18 cytowanego rozporządzenia Rady Ministrów, nie wchodzi również w rachubę wyłączenie spod prawa lokalowego z mocy art. 1 ust. 3 pkt 1 tegoż prawa.Zarzut zatem strony skarżącej naruszenia art. 1 ust. 3 pkt 1 prawa lokalowego nie jest w świetle ustalonych i niespornych okoliczności sprawy uzasadniony, a tym samym stronie powodowej nie przysługuje prawo żądania zapłaty czynszu według stawek powołanego w pozwie zarządzenia Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego.Mimo nietrafności powyższego zarzutu rewizji zaskarżony wyrok nie da się utrzymać w mocy. Brak orzeczenia władzy czynszowej co do wysokości czynszu dawał jedynie podstawę do zawieszenia postępowania (art. 191 k.p.c.), a nie do oddalenia powództwa. Oddalenie zaś powództwa z powołaniem się na art. 3 p.o.p.c. nie wchodzi w rachubę, skoro czynsz należny według stawek przewidzianych w dekrecie o najmie lokali nie może być uznany ani za wygórowany, ani za krzywdzący pozwanego.Z tych zasad Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania (art. 384 k.p.c.).