II CSK 230/20

Sygn. akt II CSK 230/20 POSTANOWIENIE Dnia 20 listopada 2020 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Władysław Pawlak w sprawie z wniosku M. D. przy uczestnictwie J.D. o podział majątku wspólnego i zapłatę, na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 20 listopada 2020 r., na skutek skargi kasacyjnej uczestnika postępowania od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt II Ca (…), 1. odmawia przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, 2. zasądza od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 5400 (pięć tysięcy czterysta) zł, tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. 2 UZASADNIENIE W związku ze skargą kasacyjną uczestnika J. D. od postanowienia Sądu Okręgowego w S. z dnia 9 grudnia 2019 r., sygn. akt II Ca (…) Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Zgodnie z art. 3989 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjmuje skargę kasacyjną do rozpoznania, jeżeli w sprawie występuje istotne zagadnienie prawne, istnieje potrzeba wykładni przepisów prawnych budzących poważne wątpliwości lub wywołujących rozbieżności w orzecznictwie sądów, zachodzi nieważność postępowania lub skarga kasacyjna jest oczywiście uzasadniona. Tylko na tych przesłankach Sąd Najwyższy może oprzeć rozstrzygnięcie o przyjęciu lub odmowie przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Dopuszczenie i rozpoznanie skargi kasacyjnej ustrojowo i procesowo jest uzasadnione jedynie w tych sprawach, w których mogą być zrealizowane jej funkcje publicznoprawne. Zatem nie w każdej sprawie, skarga kasacyjna może być przyjęta do rozpoznania. Sąd Najwyższy nie jest trzecią instancją sądową i nie rozpoznaje sprawy, a jedynie skargę, będącą szczególnym środkiem zaskarżenia. W judykaturze Sądu Najwyższego, odwołującej się do orzecznictwa Europejskiego Trybunału Praw Człowieka w Strasburgu, jeszcze w okresie obowiązywania kasacji zostało utrwalone stanowisko, że ograniczenie dostępności i dopuszczalności kasacji nie jest sprzeczne z Konstytucją RP, ani z wiążącymi Polskę postanowieniami konwencji międzynarodowych (por. uzasadnienie uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2001 r., III CZP 49/00, OSNC 2001, Nr 4, poz. 53). Podstawowym celem postępowania kasacyjnego jest ochrona interesu publicznego przez zapewnienie jednolitości wykładni oraz wkład Sądu Najwyższego w rozwój prawa i jurysprudencji (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 4 lutego 2000 r., II CZ 178/99, OSNC 2000, nr 7-8, poz. 147). Wniosek o przyjęcie skargi kasacyjnej skarżący oparł na przesłance uregulowanej w art. 3989 § 1 pkt 1 k.p.c. Przesłanka ta nie została jednak spełniona. 3 Według ugruntowanego orzecznictwa Sądu Najwyższego, przedstawienie okoliczności uzasadniających rozpoznanie skargi kasacyjnej ze względu na przesłankę istotnego zagadnienia prawnego polega na sformułowaniu tego zagadnienia i wskazaniu argumentów, które prowadzą do rozbieżnych ocen. Musi przy tym chodzić o zagadnienie nowe, dotychczas nierozpatrywane w judykaturze, które zarazem ma znaczenie dla rozpoznania wniesionej skargi kasacyjnej oraz innych podobnych spraw (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 10 maja 2001 r., II CZ 35/01, OSNC 2002, nr 1, poz.11, z dnia 11 stycznia 2002 r., III CKN 570/01, OSNC 2002, nr 12, poz. 151, z dnia 21 czerwca 2016 r., V CSK 21/16, nie publ., z dnia 15 czerwca 2016 r., V CSK 4/16, nie publ.). W ocenie uczestnika w sprawie występuje konieczność rozstrzygnięcia czy: 1) brak zachowania formy szczególnej dokonania określonej czynności prawnej, tj. formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi, dla zobowiązania się wnioskodawczyni, będącej wspólniczką D. sp. z o.o. do zwrotnego przeniesienia 1834 udziałów w tej spółce na rzecz wspólnika spółki X. Y., ma wpływ na możliwość zaliczenia tych składników majątkowych do majątku wspólnego stron, a w konsekwencji, czy czynność rozporządzająca małżonka w takiej sytuacji powinna być traktowana jako bezskuteczna względem drugiego małżonka, a przedmiot rozporządzenia powinien być traktowany jakby nie został usunięty z majątku wspólnego (art. 1036 k.c.), czy też należy postawić ponad dobro rodziny i ochronę majątku wspólnego ochronę praw osób trzecich i uznać, że taka czynność powoduje ten skutek, że usunięty w ten sposób składnik majątkowy nie powinien podlegać podziałowi w postępowaniu o podział majątku wspólnego; 2) czy dokonanie częściowego podziału majątku wspólnego o istotnej wartości w stosunku do wartości całego dzielonego majątku wspólnego przed ustaniem wspólności małżeńskiej jest ważne. Według wiążących w postępowaniu kasacyjnym ustaleń faktycznych, (art. 39813 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), Sądu Rejonowego, zaakceptowanych przez Sąd Okręgowy, w 2005 r. wnioskodawczyni i uczestnik postanowili wspomóc finansowo syna X. Y. w prowadzonej przez niego działalności gospodarczej i w związku z tym przekazali mu w formie pożyczki kwotę 120 000 zł. Warunkiem udzielenia tej pożyczki było przypisanie części udziałów, w mającej 4 powstać spółce, wnioskodawczyni M. D. Uczestnik domagał się tego rodzaju zabezpieczenia, aby mieć gwarancję odzyskania pożyczonych pieniędzy. W dniu 27 stycznia 2005 r. została zawarta umowa spółki z ograniczoną odpowiedzialnością D., zgodnie z którą X. Y. objął 1 758 udziałów o wartości 100 zł każdy, zaś wnioskodawczyni objęła 1 034 udziały o wartości 100 zł każdy. Natomiast S. D. objęła 655 udziałów po 100 zł każdy. W dniu 18 września 2007 r. podwyższono ilość udziałów i X.Y. dysponował 3 508 udziałami, wnioskodawczyni 1 834 udziałami, a S. D. 1 219 udziałami. X.Y., po uzyskaniu kredytu bankowego w kwocie 470 000 zł, w październiku 2009 r. zwrócił rodzicom pożyczkę w kwocie 120 000 zł. Zaciągnięty kredyt służył także na pokrycie ceny lokalu mieszkalnego położonego przy ul. (…) w S. zakupionego przez X. Y. i żonę S. D. od wnioskodawczyni i uczestnika za kwotę 300 000 zł. Po zwrocie pożyczki uczestnik poinformował syna, że wnioskodawczyni może zostać wykreślona z KRS, gdyż „zostali już rozliczeni”. Pomimo takiej zgody formalności związane z wystąpieniem wnioskodawczyni ze spółki nie zostały przeprowadzone, a wniosek o jej wykreślenie jako udziałowca spółki nie został złożony (na etapie postępowania apelacyjnego doszło do umorzenia udziałów wnioskodawczyni w tej spółce bez wynagrodzenia). Na rachunek bankowy wnioskodawczyni i uczestnika w dniu 28 października 2009 r. wpłynęła kwota 470 000 zł od X. Y. jako zwrot pożyczki. Na spotkaniu rodzinnym w dniu 6 października 2009 r. uczestnik poinformował bliskich, że planuje przekazać im darowizny. Na kolejnym spotkaniu w dniu 25 października 2009 r., w którym uczestniczyli poza wnioskodawczynią, X. Y. z żoną S. D., J. D., M. D., A. D., H. D. i P. M., uczestnik oświadczył, że chce się rozejść z wnioskodawczynią. Oświadczył też, iż kwota 50 000 zł z kwoty 470 000 zł przelanych z kredytu udzielonego X. Y. powinna zostać mu zwrócona, a on dokonuje podziału kwoty 420 000 zł i każdy z małżonków otrzymuje jej połowę. W dalszej części oświadczył, że ze swojej połowy przekazuje jako darowiznę kwoty po 50 000 zł na rzecz H. D. i P. M., zaś na rzecz J. D. kwotę 100 000 zł. Wykonanie przelewów zlecił wnioskodawczyni, która je zrealizowała. 5 Po spotkanku rodzinnym w dniu 25 października 2009 r. stosunki między wnioskodawczynią i uczestnikiem uległy znacznemu pogorszeniu. Uczestnik odsunął wnioskodawczynię od prowadzenia spraw firmy J. i zażądał aby wyprowadziła się ze wspólnego mieszkania. W dniu 6 stycznia 2010 r. małżonkowie dokonali rozliczenia środków pieniężnych zgromadzonych na ich wspólnych kontach i w związku z tym, że na koncie wnioskodawczyni w (…) Banku znajdowała się kwota 155 398,21 zł, zaś na koncie uczestnika w (…) kwota 91 301,74 zł, wnioskodawczyni ze swojego rachunku przelała na rachunek uczestnika kwotę 32 048,23 zł Udzielenie odpowiedzi na pierwsze przedstawione przez uczestnika zagadnienie prawne w stanie faktycznym sprawy nie jest potrzebne do rozstrzygnięcia sprawy, gdyż przysługujące formalnie wnioskodawczyni udziały w spółce z o.o. stanowiły formę zabezpieczenia zwrotu pożyczki udzielonej przez wnioskodawczynię i uczestnika na rzecz ich syna X. Y., przy czym X. Y. zwrócił rodzicom pożyczkę, a zatem odpadła podstawa zabezpieczenia zaś uczestnik uznał, że nastąpiło rozliczenie z synem i wnioskodawczyni może zostać wykreślona z KRS. Sądy obu instancji wyjaśniły, że w takiej sytuacji po stronie wnioskodawczyni powstał obowiązek zwrotnego przeniesienia udziałów w tej spółce na rzecz syna, co ostatecznie przybrało formę umorzenia udziałów bez wynagrodzenia. Rozstrzygnięcie wątpliwości interpretacyjnych, które można wyjaśnić za pomocą obowiązujących reguł wykładni, bądź w drodze prostego zastosowania przepisów w konkretnym stanie faktycznym, nie kwalifikuje się jako uzasadniona ustawowa przesłanka przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania. Zgodnie bowiem z art. 1036 k.c. w zw. z art. 46 k.r.o. rozporządzenie udziałem w przedmiocie należącym do majątku wspólnego, bez zgody drugiego małżonka jest bezskuteczne o tyle, o ile naruszałoby uprawnienia przysługujące temu małżonkowi na podstawie przepisów o podziale majątku wspólnego. W przedstawionym stanie faktycznym, umorzenie udziałów w spółce D. wchodzących do majątku wspólnego bez wynagrodzenia na skutek czynności dokonanej wyłącznie przez wnioskodawczynię, która formalnie figurowała jako 6 udziałowiec w tej spółce, nie narusza uprawnień uczestnika przysługujących mu na podstawie przepisów o podziale majątku wspólnego, gdyż z tym aktywem majątkowym nie łączyło się uprawnienie do spłaty, skoro udziały te stanowiły formę zabezpieczenia spłaty pożyczki udzielonej X. Y. ze środków wchodzących w skład majątku wspólnego uczestnika i wnioskodawczyni, zaś pożyczka ta została zwrócona do ich majątku wspólnego i uczestnik oświadczył X. Y., że są rozliczeni i może wykreślić z KRS wnioskodawczynię. W takiej sytuacji, zwrot pożyczki spowodował, iż z udziałami w tej spółce, pomimo, że formalnie wchodziły do majątku wspólnego uczestnika i wnioskodawczyni nie łączył się żaden aktyw majątkowy. Z kolei jeśli chodzi o drugie zagadnienie prawne, to należy wskazać, że w uchwale z dnia 16 stycznia 1964 r. III CO 64/63 (OSNCP 1964, nr 11, poz. 220) wydanej jeszcze na gruncie kodeksu rodzinnego z dnia 27 czerwca 1950 r., Sąd Najwyższy wyjaśnił, że małżonek może w czasie trwania wspólności majątkowej rozporządzić na rzecz drugiego małżonka przedmiotem należącym do majątku wspólnego, a rozporządzenie takie nie stanowi majątkowej umowy małżeńskiej i z tego powodu do jej ważności wystarczy zachowanie formy wymaganej dla danej czynności prawnej. Wyrazem tej linii orzeczniczej na gruncie kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest uchwała składu 7 sędziów z dnia 10 kwietnia 1990 r., III CZP 76/90 (OSP 1992, nr 1, poz. 2), w której Sąd Najwyższy wyjaśnił, ze w czasie trwania wspólności majątkowej małżeńskiej dopuszczalne jest rozporządzenie przez małżonka przedmiotem wchodzącym w skład majątku wspólnego na rzecz majątku odrębnego drugiego małżonka, chyba że rozporządzenie takie prowadziłoby do likwidacji majątku wspólnego, na skutek jego podziału (zob. też uchwała Sądu Najwyższego z dnia 19 grudnia 1991 r., III CZP 133/91, OSP 1992, nr 7-8, poz. 171, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1967 r., I CR 296/66, OSNCP 1968, nr 7, poz. 125). Pogląd jest aprobowany również w literaturze prawniczej (zob. A. Dynak. Ustawowy ustrój majątkowy małżeński, s. 53, 1985, A. Wolter, Majątek wspólny i majątki odrębne małżonków pod rządem wspólności ustawowej, NP. 1965, nr 2, s. 105, A. Szponar, Przesunięcia między majątkiem wspólnym i odrębnym małżonków, NP. 1989, nr 2-3, s. 3 i n., E. Kitłowski, Surogacja rzeczowa w prawie cywilnym, s. 93-94, 1969). 7 Z ustaleń faktycznych wynika, że przesunięcia majątkowe z majątku wspólnego stron na rzecz ich majątków osobistych, w zakresie środków finansowych miały miejsce 25 października 2009 r. (w zakresie kwoty 470 000 zł) oraz na początku grudnia 2009 r. (co do kwoty prawie 106 000 zł). Wyrokiem z dnia 15 września 2010 r. Sąd Rejonowy w S., który uprawomocnił się w dniu 7 października 2010 r., ustanowił z dniem 1 stycznia 2010 r. pomiędzy wnioskodawczynią i uczestnikiem rozdzielność majątkową, zaś w dniu 6 stycznia 2010 r. strony zawarły umowę o częściowy podział majątku wspólnego w odniesieniu do środków pieniężnych w kwocie nieco ponad 246 000 zł. W tej sprawie Sąd Najwyższy, w związku z pytaniem prawnym Sądu Okręgowego podjął w dniu 23 lutego 2018 r., (III CZP 103/17), uchwałę, w której wyjaśnił, że umowa małżonków o częściowym podziale majątku wspólnego, zawarta przed ustanowieniem przez sąd rozdzielności majątkowej z dniem poprzedzającym zawarcie tej umowy (art. 52 § 2 k.r.o.), jest ważna. Zatem mając na względzie wartość majątku wspólnego objętego podziałem sądowym wynoszącą 1 402 524,74 zł oraz biorąc pod uwagę przesunięcia majątkowe z 25 października i początku grudnia 2009 r. oraz objęte podziałem częściowym umownym z 6 stycznia 2010 r., łączna wartość tego majątku wynosi 2 220 000 zł, czyli przesunięcia majątkowe z majątku wspólnego na majątki osobiste stron przed ustaniem wspólności majątkowej dotyczyły środków pieniężnych o wartości 576 000 zł, czyli stanowiły ok. 26-27% (wskaźnik ten jest jeszcze mniejszy, jeśli uwzględni się przekazanie z kwoty 470 000 zł na rzecz X. Y. kwoty 50 000 zł) i nie mogły być więc kwalifikowane jako prowadzące do likwidacji majątku wspólnego, niezależnie od tego, że były dokonywane na nieco ponad 2 miesiące przed ustaniem wspólności majątkowej małżeńskiej. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 3989 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. odmówił przyjęcia skargi kasacyjnej do rozpoznania, a o kosztach postępowania kasacyjnego orzekł na podstawie art. 520 § 3 k.p.c. w zw. art. 39821 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. Na zasądzone koszty składa się wynagrodzenie za zastępstwo procesowe ustalone według minimalnej stawki taryfowej (§ 2 pkt 7 w zw. z § 4 pkt 8, § 10 ust. 4 pkt 8 2 i § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz. U. z 2015 r. poz. 1800 ze zm., w zw. z § 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie opłat za czynności adwokackie, Dz. U. z 2016 r. poz. 1668). jw