II CSKP 421/23

II CSKP 421/23 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 22 stycznia 2025 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący) SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca) SSN Roman Trzaskowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 22 stycznia 2025 r. w Warszawie skargi kasacyjnej Banku spółki akcyjniej w W. od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydział Cywilny z 10 stycznia 2022 r., I ACa 570/21, w sprawie z powództwa R. B. przeciwko Bankowi spółce akcyjnej w W. o ustalenie i zapłatę 1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1 w części dotyczącej rozstrzygnięcia o żądaniu zasądzenia na rzecz powoda kwoty 448 813,09 zł (czterysta czterdzieści osiem tysięcy osiemset trzynaście złotych dziewięć groszy), z odsetkami oraz w pkt 2 i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego; 2. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części. Grzegorz Misiurek Marta Romańska Roman Trzaskowski II CSKP 421/23 2 UZASADNIENIE Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z 17 maja 202I r. ustalił, że umowa kredytu hipotecznego […], denominowanego do franka szwajcarskiego (CHF), zawarta 10 września 2008 r. przez powoda R. B. z poprzednikiem pozwanej Bank spółki akcyjnej w Wrocławiu – Bankiem1 spółką akcyjną w W. jest nieważna, zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 448 813,09 zł z ustawowymi odsetkami za opóźnienie od dnia 23 października 2019 r. do dnia zapłaty, oddalił powództwo w pozostałym zakresie i orzekł o kosztach procesu. Sąd Apelacyjny w Szczecinie wyrokiem zaskarżonym skargą oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego, podzielając w całej rozciągłości przyjęte za podstawę tego rozstrzygnięcia ustalenia faktyczne. Dokonując ich oceny prawnej wskazał, że postanowienia umowy regulujące mechanizm waloryzacji, przewidujące przeliczenie kwoty wypłaconego kredytu w PLN według kursu kupna CHF, zaś wysokości rat kapitałowo-odsetkowych zgodnie z kursem sprzedaży CHF - określonych w tabela kursowych Banku - miały charakter abuzywny w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. Nie były indywidualnie uzgodnione, odnosiły się do świadczeń głównych stron i zostały sformułowane w sposób niejednoznaczny, kształtujący prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający jego interesy Nie precyzowały jasno sposobu i terminów ustalania kursu wymiany walut, na podstawie którego określone zostały m.in. kwota kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowe. Bank, będący profesjonalistą, nie wywiązał się należycie z ciążącego na nim obowiązku informacyjnego wobec powoda – konsumenta. Zaniechał ujawnienia pełnych i rzetelnych informacji o zmianach kursu waluty waloryzacyjnej na przestrzeni dłuższego okresu poprzedzającego zawarcie umowy. Nie wyjaśnił, jak - przy możliwym maksymalnym kursie tej waluty - mogą kształtować się jego zobowiązania, w szczególności wysokość miesięcznych rat oraz salda. Powód nie został również właściwie poinformowana o rzeczywistym ryzyku walutowym związanym z zawartą umową. Jej treść została ukształtowana w sposób pozwalający stronie silniejszej (bankowi) na jednostronne określenie wysokości kwoty kredytu i rat kapitałowo–odsetkowych. Wyeliminowanie abuzywnych klauzul II CSKP 421/23 3 regulujących mechanizm waloryzacji i brak możliwości zastąpienia ich innymi uniemożliwia utrzymanie umowy w mocy. Sąd Apelacyjny przyjął, iż pomimo, że w zakresie rat już uiszczonych powodowi przysługuje roszczenie dalej idące (o zapłatę), ma on interes prawny w domaganiu się ustalenia nieważności umowy; ustalenie to prowadzi do usunięcia stanu niepewności prawnej co do całego stosunku umownego. W konsekwencji stwierdził, że wobec nieważności umowy powód mógł domagać się skutecznie zwrotu świadczeń spełnionych w jej wykonaniu, tj. w kwocie 448 813,09 zł (art. 410 § 1 w związku z art. 405 k.c.) z odsetkami ustawowymi od dnia wezwania pozwanej do zapłaty tej należności. Za bezzasadny w świetle art. 498 k.c. Sąd Apelacyjny uznał podniesiony przez pozwaną w toku postępowania apelacyjnego zarzut potrącenia. Wskazał przy tym, że oświadczenie złożone w tym przedmiocie w piśmie z 20 lipca 2021 r. skierowanym do powoda nie zostało poprzedzone wezwaniem go do zapłaty, a więc obejmowało wierzytelność niewymagalną. W skardze kasacyjnej, opartej podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.) pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. Zarzuciła naruszenie: art. 65 § 1 i 2 k.c.; art. 3851 § 1 k.c.; art. 358 § 2 w związku z art. 358 § 1 k.c. oraz art. 498 § 1 k.c. Powód w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o jej oddalenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie, choć większość podniesionych w niej zarzutów nie mogła zostać uznane za usprawiedliwione. Sąd Apelacyjny, dokonując oceny postanowień umowy kredytu zawartej przez strony pod kątem ich abuzywności, zaaprobował ustalenia i wnioski Sądu pierwszej instancji istotne z punktu widzenia tej oceny. Wynika z nich jednoznacznie, że treść postanowień umowy dotyczących waloryzacji kredytu kursem CHF, w tym postanowień określających przeliczanie kursów walut zgodnie z tabelą kursów II CSKP 421/23 4 Banku, nie były przedmiotem negocjacji i uzgodnień między stronami. Pracownicy pozwanej nie wyjaśnili powodowi (konsumentowi) w sposób rzetelny mechanizmu waloryzacji. Nie przedstawili mu, w jaki sposób wzrost kursu CHF w stosunku do kursu PLN może wpłynąć na wysokość kapitału kredytu i rat jego spłaty oraz jak może ona zabezpieczyć się przez negatywnymi skutkami takiej zmiany. Bank posłużył się gotowym wzorce umownym. Powód złożył oświadczenie o świadomości ryzyka walutowego, gdyż było to warunkiem zawarcia umowy; nie miał jednak wpływu na jego treść i nie rozumiał jego znaczenia. Klauzule indeksacyjne nie zostały sformułowane w sposób prosty i zrozumiały, umożliwiający oszacowanie wynikających z nich konsekwencji ekonomicznych, w szczególności całkowitego kosztu kredytu; kształtowały prawa i obowiązki powoda w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając jego interesy, gdyż pozostawiały pozwanej pełną swobodę w ustalaniu kursy waluty, wpływającego w sposób istotny na całkowity koszt kredytu. W orzecznictwie Sądu Najwyższego obecnie nie budzi wątpliwości, że klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., I CSK 556/18; z 13 kwietnia 2022 r. II CSKP 15/22; z 11 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 20 maja 2022 r., II CSKP 15/22 – nie publ.). Stanowisko to uwzględnia odnoszące się do tej kwestii orzecznictwo TSUE (zob. m.in. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16; z 20 września 2018 r., C-51/17; z 14 marca 2019 r., C-118/17 i z 3 października 2019 r., C-260/18). Jego aprobata nie może być uznana za przejaw naruszenia wskazanych przez skarżącą przepisów prawa materialnego. Z motywów zaskarżonego wyroku wynika wyraźnie, że postanowienia kształtujące mechanizm waloryzacji, w tym określające ryzyko walutowe oraz kursowe nie były sformułowane w sposób jasny i zrozumiały, w związku z czym zostały poddane kontroli pod kątem abuzywności i ocenione jako nieuzgodnione indywidualnie oraz wprowadzające rażącą dysproporcję praw i obowiązków kontraktowych na niekorzyść powoda. Przesłanki tej oceny zostały rozważone z uwzględnieniem kryteriów wypracowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz TSUE. Skarżąca nie podniosła argumentów podważających skutecznie II CSKP 421/23 5 wyprowadzonego z tej kontroli wniosku, że sporne klauzule nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Wbrew jej zapatrywaniu, ocena Sądu Apelacyjnego była wynikiem rozważenia postanowień umownych kształtujących klauzule waloryzacyjne zarówno w aspekcie ich przejrzystości pod względem formalnym i gramatycznym, jak i w kontekście możliwości oddziaływania na świadomość konsumenta następstw ekonomicznych ich zastosowania. Poniesione przez skarżącą zarzuty naruszenia art. 3851 § 1 k.c., oparte na odmiennym – wadliwym – założeniu, nie mogły odnieść zamierzonego skutku. Niedozwolone postanowienia umowne są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie, przywracając mu skuteczność z mocą wsteczną. W sprawie niniejszej powód zgody takiej nie wyraził; przeciwnie, stanowczo sprzeciwił się przyjęciu takiego rozwiązania. W orzecznictwie wskazuje się, że wyeliminowanie niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm waloryzacyjny odnoszony do waluty obcej i uznanie za wiążące pozostałych postanowień umowy prowadziłoby do przekształcenia kredytu złotowego indeksowanego lub denominowanego w zwykły kredyt złotowy, jednak oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR, a więc tak daleko idącej zmiany umowy kredytu, która kreowałaby umowę o odmiennej istocie i charakterze. Podkreśla się przy tym, że w rozważanym przypadku zastosowanie w umowie kredytu złotowego oprocentowania według stawki LIBOR byłoby sprzeczne z naturą stosunku prawnego zawiązanego przez strony. Skoro zaś po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, to nie można uznać, że strony pozostają związane umowa w pozostałej części. W takiej sytuacji zachodzi podstawa do stwierdzenia nieważności umowy kredytu (zob. m.in. uchwały Sądu Najwyższego: z 16 lutego 2012 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40 oraz z 7 maja 2021 r. – zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9 poz. 56, oraz wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2016 r., I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22 i z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 - nie publ). II CSKP 421/23 6 Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej, możliwości wypełnienia luki w umowie kredytu powstałej w następstwie wyeliminowania z niej niedozwolonych klauzul umownych nie stwarza art. 358 § 2 k.c., wprowadzony do Kodeksu cywilnego z dniem 24 stycznia 2009 r. ustawą z dnia 23 października 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe; Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506), a więc po zawarciu przez strony umowy. Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się bowiem według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Sankcje stanowiące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc. Oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do chwili zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne, w tym prowadzące do możliwości spłaty kredytu denominowanego w walucie obcej, na które powołała się skarżąca formułując zarzut naruszenia art. 65 k.c., pozostają bez znaczenia dla ich oceny przez pryzmat art. 3581 § 1 k.c. Należy też zauważyć, że zobowiązanie wynikające z umowy kredytu denominowanego do waluty obcej jest wyrażone w złotych polskich; waluta obca stanowi w przypadku tej umowy jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej oraz świadczeń spełnianych przez kredytobiorcę w walucie polskiej. Tymczasem art. 358 § 2 k.c. - co wynika jednoznacznie z treści art. 358 § 1 k.c. - odnosi się do zobowiązań wyrażonych w walucie obcej. W orzecznictwie TSUE zostało wyjaśniane, że sądy krajowe są uprawnione do eliminowania z umowy niedozwolonych postanowień umownych, jednak bez możliwości dokonywania ich redukcji utrzymującej lub zastąpienia innymi postanowieniami (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 6 marca 2019 r., C- 0 i C-197/17 oraz z 30 maja 2013 r., C-488/11). Nie można było natomiast odmówić słuszności zarzutowi naruszenia art. 498 § 1 k.c. Sąd Apelacyjny trafnie zauważył, że jedną z przesłanek skutecznego potrącenia przewidzianych w tym przepisie jest wymagalność wierzytelności przysługującej potrącającemu. Prawidłowo przy tym przyjął, że pozwana, chcąc przedstawić do potrącenia swoją wierzytelność z tytułu nienależnego świadczenia spełnionego w wykonaniu nieważnej umowy kredytu powinna wezwać powoda do jej II CSKP 421/23 7 zwrotu (zapłaty) w celu postawienia tej wierzytelności w stan wymagalności (art. 455 k.c.). Błędnie jednak uznał, że warunek ten nie został spełniony. Z ustaleń przyjętych za podstawę zaskarżonego wyroku wynika, że pozwana, po wydaniu przez Sąd pierwszej instancji wyroku stwierdzającego nieważność zaskarżonej mowy kredytu, w dniu 21 lipca 2021 r. skierowała do powoda (datowane na dzień wcześniej) oświadczenie o potrąceniu wierzytelności z tytułu wypłaconej kwoty kredytu (657 487,38 zł) z wierzytelnością w kwocie 448 813,09 zł zasadzonej powyższym wyrokiem. Zastrzegła przy tym, że oświadczenie o potrąceni składa na wypadek przesądzenia w prawomocnym wyroku, iż umowa kredytu zawarta przez strony jest nieważna. Sąd Apelacyjny nie miał – słusznie - wątpliwości co do samej dopuszczalności podniesienia tzw. ewentualnego zarzutu potracenia. Uznał jednak, że przywołane oświadczenie o potrąceniu było nieskuteczne, gdyż obejmowało wierzytelności niewymagalną; nie mogło ono również – w jego ocenie - zostać potraktowane jako wezwanie do spełnienia świadczenia bezterminowego. O ile pierwsze z tych stwierdzeń należy uznać za trafne, o tyle drugie – co zasadnie zarzucono w skardze kasacyjnej – budzi istotne zastrzeżenia. W orzecznictwie Sądu Najwyższego zwrócono uwagę, że oświadczenie woli o potrąceniu, bezskuteczne z powodu niewymagalności wierzytelności przedstawionej do potrącenia, może być – w określonych okolicznościach – poczytane za wezwanie do zapłaty (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 6 grudnia 2019 r., V CSK 458/18, OSNC-ZD 2021, nr 3, poz. 27). Sytuacja taka wystąpiła w konkretnym stanie faktycznym. Wprawdzie pozwana w oświadczeniu z 20 lipca 2021 r. nie wyartykułowała oczekiwania realnego spełnienia przez powoda świadczenia (zapłaty), a wolę jego umorzenia w drodze potrącenia, jednak z jego treści jednoznacznie wynika zamiar postawienia wierzytelności pozwanej w stan wymagalności. Pozwana podtrzymała stanowisko wyrażone w tym piśmie - a więc również wolę dokonania potrącenia wzajemnych wierzytelności - w apelacji. Powód nie kwestionował doręczenia mu pisma z 20 lipca 2021 r. wyrażającego przekonanie pozwanej o przysługiwaniu jej skonkretyzowanej wierzytelności i zamiarze jej przymusowego dochodzenia. Nie zaprzeczył również, że zapoznał się z treścią oświadczenie o skorzystaniu z zarzutu potrącenia zawartego w apelacji. W tych okolicznościach nie było podstaw do uznania, że warunek wymagalności II CSKP 421/23 8 wierzytelności przedstawionej do potrącenia nie został spełniony. Nieuwzględnienie podniesionego przez pozwana zarzutu przedawnienia ze wskazanej przez Sąd Apelacyjny przyczyny nie pozwoliło odeprzeć skutecznie zarzutu naruszenia art. 481 § 1 k.c. Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. Grzegorz Misiurek Marta Romańska Roman Trzaskowski (A.T.) [r.g.]