II K 469/56

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia S.N. J. Potępa (sprawozdawca), Sędziowie S.N.: T. Krokosz, J. Dziowgo. Prokurator: T. Krukowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Stanisława W., Władysława J. i Henryka R., osk. z art. 1 § 3 lit. c dekretu z dnia 4.III.1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68), po rozpoznaniu założonej przez oskarżonych rewizji od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 13 czerwca 1956 r., na podstawie art. 375, 385, 383 pkt 4, 388 § 1 k.p.k. 1) uchylił zaskarżony wyrok w części dotyczącej skazania oskarżonych: Stanisława W. za kradzieże opisane w pkt III, IV, VI i IX aktu oskarżenia, Władysława J. za kradzieże opisane w pkt III i VI aktu oskarżenia, Henryka R. za kradzieże opisane w pkt III, IV i VI aktu oskarżenia, postępowanie karne przeciwko oskarżonym odnośnie do tych czynów przestępnych umorzył z mocy art. 3 ust. 2 i art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 27.IV. 1956 r. o amnestii, 2) utrzymał w mocy zaskarżony wyrok w części dotyczącej skazania oskarżonych za przestępstwo z art. 1 § 3 lit. e dekretu z dnia 4.III.1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 68), popełnione czynami opisanymi w pkt VII sentencji aktu oskarżenia i w sentencji wyroku (kradzież wełny wartości 13.073 zł 73 gr) oraz w czyści dotyczącej dowodów rzeczowych.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem Sądu Wojewódzkiego w Łodzi z dnia 13 czerwca 1956 r. skazani zostali z art. 1 § 3 lit. c dekretu z dnia 4.III.1953 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 69) oskarżony Stanisław W. na dwa lata i osiem miesięcy więzienia, Władysław J. i Henryk R. zaś po trzy lata więzienia za to, że dnia 12 listopada 1955 r. na stacji PKP w W., po uprzednim włamaniu się do wagonu towarowego, dokonali kradzieży 3 bel wełny owczej importowanej o łącznej wadze 389 kg wartości 1. 073,73 zł.Wyrokiem tym skazani też zostali z art. 1 § 3 lit. c przytoczonego dekretu na kary po dwa lata więzienia: oskarżony Stanisław W. za cztery kradzieże, Władysław J. za dwie kradzieże i Henryk R. za trzy kradzieże z wagonów towarowych, przy czym kary te zostały oskarżonym darowane na mocy art. 3 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii.Sąd Wojewódzki umorzył poza tym postępowanie karne przeciw oskarżonym o drobne kradzieże przedmiotów o wartości nie przekraczającej 300 zł (art. 1 § 1 dekretu z dnia 4.III.1953 r. - Dz. U. Nr 17, poz. 69).Powyższy wyrok zaskarżyli rewizjami oskarżeni Stanisław W., Władysław J. i Henryk R. co do kary w części dotyczącej skazania oskarżonych za kradzież wełny o wartości 13.073 zł 73 gr.Zdaniem rewizji sąd w niedostatecznej mierze uwzględnił okoliczności łagodzące winę oskarżonych, skoro wymierzył im kary pozbawienia wolności powyżej lat dwóch i pozbawił ich w tej sprawie abolicji z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 27.IV. 1956 r. o amnestii. Rewizje wnoszą o obniżenie kary i darowanie jej w całości z mocy art. 3 ust. 2 powołanej ustawy.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy wyraził następujący pogląd prawny.I.1.Sądowi wolno orzekać merytorycznie tylko w procesie prawidłowym. Nie jest prawidłowym proces przy braku warunków do jego prowadzenia. Istnieją przesłanki procesu dodatnie i ujemne. Do pierwszych zaliczamy miedzy innymi podsądność (art. 1 k.p.k.), żądanie uprawnionego oskarżyciela (art. 2 k.p.k.) itp. Ujemnymi przesłankami procesu są między innymi śmierć oskarżonego, poprzednie osądzenie sprawy (res iudicata), właściwość sądów wojskowych, immunitet posłów oraz sędziów, przedawnienie i abolicja. Cały proces jest wynikiem i przejawem ścigania przez oskarżyciela, a kwestia ewentualnej niedopuszczalności procesu powinna być uwzględniona w każdym jego stadium. Kodeks postępowania karnego mówi też o niedopuszczalności procesu z powodu okoliczności wyłączających ściganie, na samym początku w przepisach ogólnych - nie ograniczając zasady art. 3 k.p.k. do postępowania przygotowawczego (dochodzenia i śledztwa) lub do pewnych instancji.Niedopuszczalność ścigania, tj. brak dodatniej lub istnienie ujemnej przesłanki procesowej, musi więc być uwzględnione z urzędu w każdej instancji sądowej i dlatego też sąd I instancji, a także sąd rewizyjny obowiązany jest rozważyć przede wszystkim, czy dany proces w ogóle jest możliwy.W razie stwierdzenia braku dodatniej lub istnienia ujemnej przesłanki procesowej sąd postępowanie karne umarza na zasadzie art. 3 k.p.k., a w instancji rewizyjnej także na zasadzie art. 378 § 1 lit. a i 383 pkt 4 k.p.k.2.Ustawa z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii normuje dwa rodzaje aktu łaski, a mianowicie amnestie w ścisłym tego słowa znaczeniu, tj. zamianę lub darowanie w całości lub w części kary prawomocnie orzeczonej, oraz abolicję polegającą na przebaczeniu przestępstwa.W razie zastosowania amnestii sąd orzeczoną karę zamienia, darowuje lub łagodzi, w przypadku zaś abolicji stanowiącej ujemną przesłankę procesową (przeszkody procesowe) wyłączającą ściganie - postępowanie umarza.Ustawa z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii przewiduje cztery przypadki abolicji określone w art. 2, 5, 7 i 8. Wśród tych przypadków przewidziana jest w art. 5 ust. 1 abolicja także co do przestępstw pospolitych popełnionych przed dniem 15 kwietnia 1956 r., jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że należałoby za nie orzec karę, która uległaby darowaniu z mocy art. 8 ust. 2 i 3, i jeżeli sprawca nie jest recydywistą w rozumieniu art. 6 tej ustawy.Jeżeli spełnia się te warunki - sąd umarza postępowanie karne; w toku postępowania przygotowawczego umorzenie postępowania następuje na wniosek prokuratora. W postępowaniu przed sadem po wniesieniu aktu oskarżenia ani wniosek, ani też zgoda prokuratora na umorzenie nie są potrzebne. Przed zamknięciem przewodu sądowego sąd umarza postępowanie postanowieniem; po zamknięciu postępowania na rozprawie wyrokiem (art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii). W tym ostatnim przypadku dochodzi do umorzenia postępowania tylko w razie uznania winy oskarżonego. W razie nieuznania winy oskarżonego sąd uniewinnia go z oskarżenia (arg. z art. 14 pkt 3 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii). Natomiast w przypadku umorzenia postępowania postanowieniem przed zakończeniem przewodu sądowego umorzenie nie przesądza winy lub niewinności oskarżonego. Warunkiem umorzenia postępowania w tym przypadku jest wszczęcie postępowania o przestępstwo podlegające abolicji z art. 2, 5, 6 i 8 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii, popełnione przed dniem 15 kwietnia 1956 r., a jeżeli chodzi o abolicję z art. 5 ust. 1 - przekonanie sądu, iż kara, jaką należałoby wymierzyć w razie uznania winy oskarżonego, nie powinna przekroczyć dwóch lat pozbawienia wolności, oraz - - brak okoliczności wyłączających amnestię, określonych w art. 6 ustawy.Ustawa daje jednak oskarżonemu prawo żądania pełnej rehabilitacji i możność wykazania swej niewinności.Podejrzany lub oskarżony, w stosunku do którego postępowanie umorzono postanowieniem przed zamknięciem przewodu sądowego, może najdalej w ciągu dni 30 od doręczenia mu lub ogłoszenia postanowienia o umorzeniu złożyć organowi, który wydał postanowienie, wniosek o rozpoznanie sprawy przez sąd (art. 14 ust. 1),W razie złożenia wspomnianego wniosku postępowanie toczy się w dalszym ciągu na zasadach ogólnych, w razie uznania winy popełnienia przestępstwa określonego w art. 1, 7 lub 8 ust. 1 - sąd uwalnia sprawcę od kary, a w razie skazania za przestępstwo określone w art. 5 stosuje amnestię do orzeczonej kary.Prawo takiej rehabilitacji nie przysługuje natomiast oskarżonemu, w stosunku do którego sąd zastosował abolicję i postępowanie umorzył na rozprawie po zamknięciu przewodu sądowego (art. 14 ust. 3), bo sąd rozpoznał kwestię sprawy merytorycznie i nie uniewinnił oskarżonego, mimo że mógł te uczynić.3.Na tle tego stanu prawnego zarysowuje się wyraźnie stosunek przepisów abolicyjnych zawartych w ustawie z dnia 27.4.1956 r. o amnestii do przepisu art. 3 k.p.k., nakazującego umorzyć postępowanie w każdym stanie sprawy wówczas, gdy wchodzą w grę ujemne przesłanki procesowe, do których zalicza się także abolicję.Jak wyżej wykazano, abolicja stanowi przeszkodę procesową powodującą, iż w sprawach abolicyjnych postępowania nie wszczyna się, a postępowanie wszczęte umarza się w każdym stadium postępowania.Przepis art. 3 k.p.k. nie ma jednak zastosowania w przypadkach, w których ustawa stanowi inaczej.Wyjątek od zawartej w nim zasady mieści się w treści przytoczonego wyżej przepisu art. 14 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii. Z mocy tego przepisu oskarżony może domagać się merytorycznego rozpoznania sprawy w przypadku, gdy postępowanie umorzono postanowieniem przed zamknięciem przewodu sądowego.Z treści art. 14 ust. 3 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii (Dz. U. Nr 11, poz. 57) wynika, iż sąd (inaczej aniżeli na tle ustawy o amnestii z 1947 i z 1952 r.) może również rozpoznać sprawę merytorycznie - na rozprawie po zamknięciu przewodu sądowego - jeżeli postępowania mimo istnienia warunków abolicji wcześniej nie umorzył postanowieniem.Abolicja stanowi tutaj tylko przeszkodę do wydania wyroku skazującego, bo w takim przypadku sąd albo uniewinni oskarżonego, a w razie gdy nie znajdzie podstawy do uniewinnienia - postępowanie umorzy. Abolicja jako ujemna przesłanka procesowa nie pozwala w tym przypadku na skazanie oskarżonego i tym samym na wymierzenie mu kary.Tylko w przypadku zażądania przez oskarżonego rozpoznania sprawy, w której postępowanie umorzono postanowieniem przed zamknięciem przewodu sądowego, sąd w razie uznania winy popełnienia przestępstwa określonego w art. 1, 7 lub 8 ust. 1 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii uwalnia sprawcę od kary, a w razie skazania za przestępstwo określone w art. 3 tejże ustawy stosuje amnestię do orzeczonej kary.Ponieważ przy rozpoznaniu sprawy, po zamknięciu przewodu sądowego sąd rozpatruje sprawę merytorycznie - oskarżonemu przysługuje prawo zaskarżenia wyroku umarzającego postępowanie i domagania się w rewizji uniewinnienia go przez sąd rewizyjny. Prawo to, wynikające z treści art. 14 ust. 3 ustawy o amnestii (arg. a contrario), ogranicza działanie art. 3 k.p.k. także w sądzie rewizyjnym, bo sąd rewizyjny mimo abolicji rozpozna sprawę co do winy - i albo wyrok umarzający uchyli i oskarżonego uniewinni, rehabilitując go całkowicie, albo wyrok umarzający utrzyma w mocy i tym samym da wyraz przekonaniu o braku podstawy do uniewinnienia oskarżonego.4.W świetle powyższych zasad wadliwe jest orzeczenie Sądu Wojewódzkiego w części skazującej oskarżonych W., J. i R. za kradzieże na kary po dwa lata więzienia.Ponieważ kradzieże te były popełnione przed dniem 15 kwietnia 1956 r., kary za nie nie przekraczały dwóch lat pozbawienia wolności i oskarżeni nie byli poprzednio karani, powinien był Sąd Wojewódzki, orzekając wyrokiem po zamknięciu przewodu sądowego - postępowanie przeciw oskarżonym o te czyny umorzyć na zasadzie art. 5 ust. 1 w związku z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 27.IV.1956 r. o amnestii.Należało zatem niezależnie od zarzutów rewizji (art. 385 k.p.k.) zaskarżony wyrok w tej części uchylić i orzec jak w sentencji.II.Zarzut rewizji oskarżonych rażącej surowości kar wymierzonych oskarżonym w stosunku do czynu nie jest zasadny.Oskarżonym przypisano popełnienie kradzieży z włamaniem z zamkniętego wagonu kolejowego towarów o wartości 13.073,73 zł. Sąd Wojewódzki słusznie wskazał na dużą szkodliwość społeczną tego rodzaju kradzieży mienia społecznego i wymierzył oskarżonym kary odpowiadające przewinieniu, indywidualizując je przy uwzględnieniu okoliczności łagodzących odnoszących się do oskarżonego W. w większym stopniu aniżeli do pozostałych oskarżonych.Z tych powodów orzeczono jak w sentencji.