II PR 206/67

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia K. Marowski. Sędziowie: M. Piekarski (sprawozdawca), Z. Kapitaniak.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kryspina O. przeciwko Szklarskim Zakładom Przetwórczym - Spółdzielnia Pracy w K. o unieważnienie uchwały walnego zgromadzenia, o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy i o odszkodowanie, na skutek rewizji pozwanej Spółdzielni od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 21 lutego 1967 r.,1) zmienił zaskarżony wyrok w pkt II w ten sposób, że orzekł niezwłoczne nawiązanie przez pozwaną Spółdzielnię z powodem spółdzielczego stosunku pracy na dotychczasowych warunkach wynagrodzenia za pracę;2) uchylił zaskarżony wyrok w pkt III i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu w Krakowie do ponownego rozpoznania w części dotyczącej żądania powoda zasądzenia po 4.000 zł z premiami miesięcznie od dnia 23 czerwca 1966 r. z 8% odsetkami zwłoki;3) w pozostałym zakresie rewizję oddalił.Uzasadnienie faktycznePowód pracował w pozwanej Spółdzielni od stycznia 1962 r. na stanowisku kierownika Spółdzielni oraz sprawował funkcję członka zarządu, mianowicie funkcję prezesa.W dniu 1.XI.1964 r. został wybrany na członka Rady Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy w K. na okres 4 lat i jest nim nadal.W dniu 5.IV.1966 r. rada pozwanej Spółdzielni odwołała powoda z zarządu oraz ze stanowiska kierownika Spółdzielni, po czym zarząd Spółdzielni wypowiedział mu umowę o pracę.W dniu 14.VI.1966 r. rada Spółdzielni wykluczyła powoda ze Spółdzielni. Powód odwołał się do walnego zgromadzenia, które uchwałą z dnia 9.VIII.1966 r. zatwierdziło zaskarżoną decyzję rady. Sąd Wojewódzki stwierdził, że: zgodnie z § 39 pkt 5 statutu pozwanej Spółdzielni wykluczenie członka jej rady, może nastąpić dopiero po jego odwołaniu z rady, co odnosi się również do członków rady związku, w którym Spółdzielnia jest zrzeszona. Zgodnie zaś z § 3 statutu pozwanej Spółdzielni jest ona członkiem Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy w K. Z tego względu Sąd Wojewódzki stwierdził, że wykluczenie powoda z pozwanej Spółdzielni odbyło się z naruszeniem § 39 pkt 5 statutu i dlatego na mocy art. 38 § 2 ustawy z dnia 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61) uchylił zaskarżoną uchwałę walnego zgromadzenia z dnia 9.VIII.1966 r. i nakazał przywrócenie powoda do pracy na podstawie § 30 pkt 2 i 3 statutu.Sąd oddalił jednak roszczenie powoda z tytułu nie wypłaconych poborów ze względu na to, że "powód został przywrócony do pracy z dniem 23.VI.1966 r., a więc z dniem, kiedy został rozwiązany stosunek pracy, i dlatego pozwana Spółdzielnia jest zobowiązana wypłacić mu zaległe pobory tak, jakby nie pozostawał bez pracy; przywrócenie zatem powoda do pracy konsumuje żądanie zapłaty zaległych poborów".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje.Pozwana Spółdzielnia w rewizji niesłusznie dopatruje się nadużycia przez powoda uprawnień wynikających z § 39 pkt 5 statutu tej Spółdzielni (art. 5 k.c.). Spółdzielnia świadomie naruszyła ten przepis, gdyż nie tylko powód, ale także inni członkowie Spółdzielni w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym wskazywali na ochronę prawną przysługującą powodowi z mocy tego przepisu, stojącego na przeszkodzie do wykluczenia powoda ze Spółdzielni dopóty, dopóki nie zostanie on odwołany z Rady Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy, co dotychczas nie nastąpiło. Spółdzielnia nie zwróciła się do Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Pracy o odwołanie powoda z rady tego Związku, lecz z pominięciem przewidzianej swym statutem drogi - gwałcąc jawnie wymieniony przepis statutu - wykluczyła powoda z przyczyn, które nie uzasadniały natychmiastowego usunięcia powoda ze Spółdzielni.Podane przez radę Spółdzielni zarzuty, mające stanowić podstawę wykluczenia, sprowadzają się do usunięcia T.S. ze stanowiska kierownika technicznego Spółdzielni w wyniku zadrażnień natury osobistej, niewykonania poleceń przywrócenia mu dotychczasowej funkcji, przetrzymania zawiadomienia o umorzeniu postępowania karnego dotyczącego wyżej wymienionej osoby i "samowolnego" zarządzania Spółdzielnią. Ostatnio wskazany zarzut pozostaje w związku z pozostawaniem powoda - po odwołaniu go z zarządu - na stanowisku kierownika przedsiębiorstwa Spółdzielni bez wyraźnego rozgraniczenia tej funkcji od funkcji prezesa zarządu Spółdzielni, co stanowiło podłoże i źródło nieporozumień, które nie przybrały jednak postaci destrukcyjnego działania powoda na szkodę Spółdzielni. Podane bowiem w decyzji rady Spółdzielni zarzuty, o których już wspomniano, mające uzasadniać wykluczenie, nie mają cech takiego działania, skreślenie zaś przez powoda z listy dwóch uczestników wycieczki nie jest rażącym naruszeniem podstawowych obowiązków statutowych. Toteż 39 uczestników walnego zgromadzenia oddało głosy przeciwko wykluczeniu powoda, gdyż jego postępowanie - nawet w świetle wysuniętych przeciwko niemu zarzutów - nie usprawiedliwiało usunięcia go ze Spółdzielni ze świadomym pominięciem drogi przewidzianej statutem Spółdzielni i ze świadomym naruszeniem ochrony prawnej, przysługującej mu z mocy tego statutu. Korzystanie z tej ochrony - wbrew ogólnikowym zarzutom zawartym w rewizji - nie stanowi nadużycia prawa przez powoda, gdyż nie jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej (art. 5 k.c.). Nie zostały bowiem spełnione wymagania, od których statut Spółdzielni, określający bliżej - zgodnie z art. 21 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach - przyczyny wykluczenia, uzależnia możność zastosowania sankcji wykluczenia względem powoda.Z tej przyczyny przedwczesne byłoby prowadzenie dowodów na potwierdzenie wyżej scharakteryzowanych zarzutów, które miały usprawiedliwiać wykluczenie powoda ze Spółdzielni. Dlatego chybiony jest zarzut skarżącej Spółdzielni pominięcia przez Sąd Wojewódzki tych dowodów. Z tych względów uchylenie uchwały o wykluczeniu powoda zgodne jest z prawem (pkt I zaskarżonego wyroku).Słusznie natomiast skarżąca Spółdzielnia zwalcza przywrócenie powoda do pracy na poprzednio zajmowanym stanowisku od dnia 23.VI.1966 r. oraz przypisanie skarżącej Spółdzielni przez Sąd Wojewódzki obowiązku wypłacenia powodowi wynagrodzenia za pracę nie spełnioną od dnia 23 czerwca 1966 r., tj. od dnia zwolnienia powoda z pracy w pozwanej Spółdzielni. Sąd Wojewódzki nie miał podstawy prawnej do uwzględnienia żądania powoda o nakazanie pozwanej Spółdzielni, aby przywróciła powoda do pracy na poprzednio zajmowane stanowisko od dnia 23 czerwca 1966 r., tj. od niedopuszczenia powoda do pracy wskutek wykluczenia go ze Spółdzielni. Sąd Wojewódzki wydał nakaz o wyżej wskazanej treści w pkt II zaskarżonego wyroku i w uzasadnieniu tegoż wyroku wyraźnie zaznaczył, że pozwana Spółdzielnia obowiązana jest wypłacać powodowi zaległe wynagrodzenie za pracę od dnia bezpodstawnego zwolnienia go z pracy, tak jakby powód pracował bez przerwy w Spółdzielni, gdyż Sąd Wojewódzki przywrócił go do pracy z tym dniem. Sąd Wojewódzki podkreślił też w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, że przywrócenie to "konsumuje żądanie zapłaty zaległych poborów", uznał więc to żądanie za uzasadnione, jako uwzględnione w wyżej opisanym pkt II zaskarżonego wyroku, i tylko z tej przyczyny w następnym pkt tegoż wyroku oddalił pozostałe powództwo.W istocie więc Sąd Wojewódzki nie dopatrzył się potrzeby osobnego zasądzania należnego powodowi wynagrodzenia za pracę. Toteż powód w odpowiedzi na rewizję wyraził pogląd, że wskutek przywrócenia go do pracy dotychczasowy spółdzielczy stosunek pracy nie został rozwiązany, lecz istnieje nadal, wobec czego według orzeczenia zawartego w zaskarżonym wyroku pozwana Spółdzielnia jest obowiązana płacić powodowi pełne wynagrodzenie za pracę nie spełnioną od dnia 23 czerwca 1966 r. bez odliczania tego, co powód zarobił w Zakładzie Badań i Doświadczeń Przemysłu Szklarskiego, gdyż objął tam pracę dodatkową za zgodą pozwanej Spółdzielni jeszcze w czasie zatrudnienia w tej Spółdzielni.Zaskarżone orzeczenie Sądu Wojewódzkiego pogarsza więc w tym zakresie sytuację prawną pozwanej Spółdzielni, narażając ją na dochodzenie przez powoda od niej wynagrodzenia za pracę nie spełnioną w okresie nie ograniczonym pod względem czasu. Spółdzielnia ma więc interes prawny zwalczać w rewizji to orzeczenie.Sąd Najwyższy stwierdza, że wymienione wyżej orzeczenie Sądu Wojewódzkiego w części nakazującej pozwanej Spółdzielni przywrócenie powoda od dnia 23 czerwca 1966 r. na dotychczasowe stanowisko (pkt II zaskarżonego wyroku) jest nieuzasadnione, ponieważ w myśl art. 128 § 3 w związku z art. 21 § 3, 126 § 1 i z art. 127 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach bezpodstawne wykluczenie powoda ze Spółdzielni wywołało wygaśnięcie dotychczasowego stosunku pracy, łączącego poprzednio Spółdzielnię z powodem, który może domagać się nawiązania na nowo takiego stosunku, a nie reaktywowania poprzedniego stosunku pracy. Wymienione przepisy nie przewidują w takiej sytuacji roszczenia o przywrócenie do pracy.Ponadto wskutek odwołania powoda z zarządu i ze stanowiska prezesa zarządu pozwanej Spółdzielni powód nie ma już podstawy uzasadniającej sprawowania związanej z tym stanowiskiem dotychczasowej funkcji. Jednakże ze względu na przewidzianą w § 39 pkt 5 statutu niemożność zmiany na gorsze warunków zatrudnienia powoda, nawiązanie z nim spółdzielczego stosunku pracy powinno - do czasu odwołania z rady lub wygaśnięcia mandatu tej rady - łączyć się z zachowaniem dotychczasowych warunków wynagrodzenia za pracę, zarząd zaś Spółdzielni na skutek zawiązania z powodem - z mocy wyroku Sądu - spółdzielczego stosunku pracy powinien przydzielić mu pracę odpowiadającą jego kwalifikacjom w ramach możliwości zatrudnienia go w Spółdzielni w sposób nie przynoszący mu ujmy.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy, w częściowym uwzględnieniu rewizji z mocy art. 128 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach z dnia 17 lutego 1961 r. oraz z mocy art. 390 § 1 k.p.c., zmienił zaskarżony wyrok w pkt II w ten sposób, że orzekł niezwłoczne nawiązanie przez pozwaną Spółdzielnię z powodem spółdzielczego stosunku pracy na dotychczasowych warunkach wynagrodzenia. Wymieniony wyżej stosunek pracy powstaje z mocy wyroku orzekającego w sposób konstytutywny niezwłoczne nawiązanie tego stosunku. Natomiast wydany przez Sąd Wojewódzki nakaz przywrócenia przez pozwaną Spółdzielnię powoda do pracy nie wyraża wskazanego wyżej skutku prawnego i pozostaje w sprzeczności z art. 128 § 3 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach.Przepis ten przyznaje bowiem członkowi Spółdzielni pracy bezzasadnie z niej wykluczonemu - gdy dochodzi on w trybie przewidzianym w art. 38 tejże ustawy uchylenia uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu go ze Spółdzielni - roszczenie o niezwłoczne nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy i o odszkodowanie. W świetle tego przepisu, pomimo bezzasadności wykluczenia, wywołuje ono - o czym już wyżej wspomniano z mocy art. 21 § 3 i 126 § 1 tejże ustawy - wygaśnięcie dotychczasowego spółdzielczego stosunku pracy z chwilą doręczenia członkowi zawiadomienia o wykluczeniu go wraz z uzasadnieniem. Dopiero w uwzględnieniu żądania niesłusznie wykluczonego następuje wskutek uchylenia wykluczenia niezwłoczne nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy. W okresie zaś poprzedzającym nawiązanie tego stosunku nie istnieje on między spółdzielnią pracy a osobą niesłusznie z niej wykluczoną i pozbawioną zatrudnienia w tej spółdzielni i dlatego za okres ten należy się odszkodowanie, a nie wynagrodzenie za nie spełnioną pracę. W tym więc zakresie odmienna ocena Sądu Wojewódzkiego, jako bezzasadna, nie mogła się ostać.Należne powodowi odszkodowanie z mocy art. 128 ust. 3 cyt. ustawy, odsyłającego do art. 127 § 3 tejże ustawy, ulega zmniejszeniu o wynagrodzenie otrzymane w tym okresie poza Spółdzielnią z tytułu umowy o pracę, umowy zlecenia lub umowy o dzieło. Bezpodstawnie więc Sąd Wojewódzki uchylił się od wyjaśnienia, czy powód otrzymał takie wynagrodzenie, Spółdzielnia zaś słusznie żądała wyjaśnienia sprawy w tym zakresie. Mianowicie twierdziła ona, że powód w piśmie z dnia 7 czerwca 1966 r. prosił zarząd Spółdzielni o zezwolenie na podjęcie od dnia 15 czerwca 1966 r. dodatkowej pracy (2-3 godziny dziennie) w Zakładach Badań i Doświadczeń Przemysłu Szklarskiego w K. w celu przejścia w przyszłości całkowicie do pracy naukowo-badawczej w Zakładach. Jeżeli zatrudnienie powoda - jak się później okazało na pół etatu - w Zakładach zgodnie z wolą stron miało jedynie stanowić przejściowy etap do zupełnego przejścia powoda do tych Zakładów, to udzielenie przez pozwaną Spółdzielnię zgody na takie dodatkowe zatrudnienie mogłoby dotyczyć poprzedniego spółdzielczego stosunku pracy łączącego strony przed odwołaniem powoda z zarządu i mogłoby być uzależnione od rozwiązania tego stosunku w przyszłości wskutek przejścia powoda do pracy we wspomnianych Zakładach. W takiej sytuacji wymagałoby wyjaśnienia w świetle art. 93 k.c., czy takie warunkowe udzielenie zgody mogłoby wywołać ujemnie skutki w zakresie omawianych roszczeń odszkodowawczych, przysługujących powodowi od pozwanej Spółdzielni.Sąd Wojewódzki powinien więc - określając odszkodowanie należne powodowi od pozwanej Spółdzielni - dokonać ustaleń i oceny potrzebnej do wyjaśnienia tego, jaki był zgodny zamiar stron i cel udzielenia przez pozwaną Spółdzielnię powodowi zezwolenia na wspomnianą pracę dodatkową (art. 65 k.c.). Sąd Wojewódzki powinien też z mocy art. 128 § 3, odsyłającego w tej materii do art. 127 § 3 i 4 cyt. ustawy o Spółdzielniach i ich związkach, zastosować przy określeniu odszkodowania przepisy prawa pracy, korzystniejsze dla powoda jako członka Spółdzielni, w zakresie wyłączającym czasowo ograniczenie wysokości odszkodowania. Przewidziane bowiem w art. 127 § 3 łącznie z art. 128 § 3 cyt. ustawy roszczenie odszkodowawcze przysługujące członkowi, skutecznie zwalczające bezzasadne wykluczenie, ograniczone jest do sześciu miesięcy pozostawania bez pracy.Ograniczenie to nie dotyczy jednak powoda, ponieważ korzysta on z dalej idącej ochrony prawnej zatrudnienia z mocy § 39 ust. 5 statutu pozwanej Spółdzielni. Przepis ten nie pozwala zmienić na gorsze warunków pracy powoda dopóty, dopóki - pozostając członkiem pozwanej Spółdzielni - nie zostanie on odwołany z Rady Związku, w którym ta Spółdzielnia jest zrzeszona. Ochrona prawna, przysługująca powodowi z mocy tego przepisu, pozostaje w związku z art. 10 ust. 3 dekretu z dnia 18 stycznia 1958 r. o ograniczeniu rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy. Ostatnio wskazany przepis ma z mocy art. 127 § 4 i 130 cyt. ustawy o Spółdzielniach i ich związkach odpowiednie zastosowanie do spółdzielczych stosunków pracy, gdyż ustawa ta ani inne przepisy dotyczące tych stosunków nie normują odmiennie omawianych tu roszczeń odszkodowawczych.W myśl odpowiednio zastosowanego art. 10 ust. 3 cyt. wyżej dekretu należy się powodowi ekwiwalent za cały czas niewykonywania pracy w okresie, w którym rozwiązanie z nim stosunku pracy podlega ograniczeniu z mocy wspomnianego przepisu § 39 ust. 5 statutu pozwanej Spółdzielni, zapewniającego szczególną ochronę prawną zatrudnienia powoda z tytułu powołania go do wykonywania funkcji w organie nadzorczym nad pozwanym zakładem pracy.Sąd Wojewódzki z naruszeniem wymienionych wyżej przepisów prawa materialnego bezpodstawnie uchylił się od określenia wysokości należnego powodowi odszkodowania i niesłusznie pozostawił w tym zakresie bez rozpoznania zarzuty pozwanej Spółdzielni. Należało więc w uwzględnieniu jej rewizji, zgodnie z jej żądaniem, uchylić zaskarżony wyrok w pkt III i przekazać Sądowi Wojewódzkiemu sprawę do ponownego rozpoznania w myśl udzielonych wyżej wskazań w zakresie dotyczącym żądania zasądzenia na rzecz powoda od pozwanej Spółdzielni po 4.000 zł miesięcznie od dnia zwolnienia powoda z pracy z 8% odsetkami zwłoki (art. 368 pkt 1, 3 i 5 k.p.c. w związku z art. 388 § 1 i 389 k.p.c.).W pozostałej części Sąd Najwyższy rewizję oddalił, jako nieuzasadnioną, gdyż uchylenie zaskarżonej uchwały dotyczącej wykluczenia powoda ze Spółdzielni odpowiada prawu z przyczyn wyżej przytoczonych (art. 387 k.p.c.).Zgodnie z art. 108 § 2 k.p.c., wobec uchylenia orzeczenia o kosztach procesu jako zależnego od końcowego wyniku sprawy, Sąd Najwyższy pozostawił rozstrzygnięcie o kosztach postępowania rewizyjnego Sądowi Wojewódzkiemu.