II PR 301/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia W. Masewicz. Sędziowie: M. Piekarski (sprawozdawca), E. Wilczek.SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Stanisława D. przeciwko Spółdzielni Inwalidów "Spójnia" w S. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia, nawiązanie stosunku pracy i o zapłatę na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Rzeszowie z dnia 7 czerwca 1972 r.,1) uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej powództwo o 18.558 zł z 8% od dnia 6.III.1972 r. oraz w części orzekającej w pkt 3 tego wyroku o kosztach postępowania w pierwszej instancji, przekazując sprawę do ponownego rozpoznania w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu w Rzeszowie;2) zmienił treść pkt 2 sentencji zaskarżonego wyroku w ten sposób, że orzeka nawiązanie przez pozwaną Spółdzielnię z powodem spółdzielczego stosunku pracy na stanowisku odpowiadającym kwalifikacjom powoda;3) oddalił rewizję pozwanej Spółdzielni.Uzasadnienie faktycznePowód Stanisław D. domagał się uchylenia uchwały walnego zgromadzenia pozwanej Spółdzielni z dnia 21.I.1972 r., której mocą powód został wykluczony ze Spółdzielni. Powód domagał się także "przywrócenia" go do pracy w tej Spółdzielni na stanowisko kierownika punktu usługowego Stacji Badań Technicznych Pojazdów Samochodowych albo na zajmowane uprzednio stanowisko kierownika produkcji i żądał zasądzenia 37.930 zł odszkodowania za okres pozostawania bez pracy od dnia 1.X.1971 r.Pozwana Spółdzielnia zarzuciła, że wykluczenie powoda było uzasadnione, ponieważ nie rozliczył się on i nie wpłacił należnej kwoty 11.164 zł. Spółdzielnia wyraziła skłonność wypłacenia powodowi 18.000 zł odszkodowania, stwierdzając, że punkt usługowy, w którym powód pracował jako kierownik według zryczałtowanego wynagrodzenia, został zlikwidowany.Sąd Wojewódzki ustalił, co następuje:Powód pracował w pozwanej Spółdzielni od dnia 6.IV.1968 r. na stanowisku kierownika produkcji za wynagrodzeniem 3.500 zł miesięcznie. Pozwana Spółdzielnia uruchomiła w maju 1971 r. punkt usługowy w postaci Stacji Badań Technicznych Pojazdów Samochodowych i Przyczep, powierzając powodowi kierownictwo tego punktu usługowego na warunkach określonych w umowie z dnia 26.IV.1971 r. za wynagrodzeniem ryczałtowym. W umowie tej obroty punktu usługowego określono na 150.000 zł rocznie, tj. 12.500 zł miesięcznie, z czego powód miał odprowadzać pozwanej Spółdzielni 4.514 zł miesięcznie, reszta zaś, tj. 7.986 zł, stanowiła zryczałtowane wynagrodzenie powoda.W dniu 17.IX.1971 r. Prezydium WRN (Wydział Komunikacji) cofnęło upoważnienie do prowadzenia punktu usługowego, nakazując zaprzestanie jego działalności z dniem 1.X.1971 r. Decyzją z dnia 30.XI.1971 r. pozwana Spółdzielnia rozwiązała z powodem wspomnianą umowę o pracę ze skutkiem natychmiastowym, powołując się na przepis art. 2 ust. 1 pkt 2 dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późn. zm.) i na to, że powód nie wpłacił do kasy Spółdzielni 11.176,50 zł z tytułu należności od obrotu zlikwidowanego punktu usługowego.Sąd Wojewódzki ustalił, że wymieniony zakład usługowy pozwanej Spółdzielni był czynny od 1.V.1971 r. do 30.IX.1971 r., rozliczenie zaś za wymieniony okres wykazało obroty - poza wpłatami dokonanymi przez klientów wprost do kasy Spółdzielni - sięgające 44.823 zł. Powód za ten kres wpłacił do kasy pozwanej Spółdzielni 10.541 zł, powinien zaś był wpłacić od przewidywanego w umowie obrotu 21.705 zł, jego obciążenie więc obliczone od tego obrotu wynosi 11.164 zł. Powód skłonny był uiścić pozwanej Spółdzielni kwotę obliczoną według rzeczywiście osiąganych obrotów miesięcznych w punkcie usługowym. Natomiast pozwana Spółdzielnia twierdzi, że powód powinien uiścić należność obliczoną od "ustalonych" przez strony w umowie obrotów, jeżeli zaś ich nie osiągnął, to tylko dlatego, że nie dołożył starań w zakresie prawidłowego funkcjonowania punktu usługowego.Sąd Wojewódzki ustalił, że cofnięcie zezwolenia na prowadzenie punktu usługowego nastąpiło wskutek braków w prawidłowym urządzeniu tego punktu jako stacji badań technicznych. Kontrola bowiem przeprowadzona przez kierownika Wydziału Komunikacji Prezydium WRN wykazała, że stacja nie była wyposażona w niezbędne urządzenia, gdyż nie miała kanału rewizyjnego ani przyrządów do badań świateł przednich, zbieżności kół itp. Sąd Wojewódzki stwierdził też w świetle zaznania świadka M. L. brak podstaw do ustalenia, że w punkcie usługowym nie osiągano określonych przez strony obrotów z winy powoda. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego powód, występując z roszczeniem o odszkodowanie za pozostawanie bez pracy w wysokości po 7.586 zł miesięcznie, tym samym przyznaje, że pretensja pozwanej w wysokości 11.164 zł jest uzasadniona. Z tej przyczyny Sąd Wojewódzki "potrącił powodowi tę kwotę z jego roszczenia", uznając za nieuzasadniony zarzut Spółdzielni, jakoby przyczyną wykluczenia powoda ze Spółdzielni było jego naganne prowadzenie się. Udzielono mu bowiem nagany z ostrzeżeniem za nadużywanie alkoholu w 1969 r. (co wynika z notatki służbowej z dnia 21.III.1971 r.), przeto pozwana Spółdzielnia, wskutek upływu terminu miesięcznego od stwierdzenia wymienionego uchybienia, z mocy art. 2 ust. 2 cyt. dekretu z dnia 18 stycznia 1956 r. utraciła możność rozwiązania z tej przyczyny stosunku pracy bez wypowiedzenia. Zarzuty zaś Spółdzielni dotyczące rzekomo przestępnego "wypożyczenia" namiotu nie odnoszą się do powoda.Z tych przyczyn Sąd Wojewódzki stwierdził, że wykluczenie powoda z pozwanej Spółdzielni jest niezgodne z art. 21 § 1 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach, wobec czego uchylił zaskarżoną uchwałę walnego zgromadzenia i orzekł przywrócenie powoda do pracy oraz zasądził na jego rzecz odszkodowanie za pozostawanie bez pracy przez 6 miesięcy (art. 127 § 3 i art. 128 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Sąd zaznaczył, że pozwana Spółdzielnia przyznała, iż na skutek wadliwego zwolnienia powoda z pracy należy mu się pełne wynagrodzenie za październik i listopad 1971 r. po 7.586 zł miesięcznie, czyli razem 15.172 zł. Za następne zaś 4 miesiące Sąd Wojewódzki przyznał powodowi wynagrodzenie po 3.500 zł miesięcznie, pobierane przez niego w okresie zajmowania stanowiska kierownika produkcji. W ten sposób Sąd Wojewódzki obliczył należność powoda na sumę 29.172 zł, od której odliczył osiągnięte w tym okresie przez powoda zarobki w kwocie 6.750 zł, ustalone na podstawie zaświadczenia Ligi Obrony Kraju w S. z dnia 6.IV.1972 r. oraz zeznań powoda. Sąd Wojewódzki odliczył także - z przyczyn wyżej wskazanych - jako uznaną przez powoda, pretensję pozwanej Spółdzielni w kwocie 11.164 zł, zasądził więc na rzecz powoda od pozwanej Spółdzielni 11.258 zł z 8% od dnia doręczenia jej odpisu pozwu. Z uwagi zaś na zlikwidowanie wymienionego punktu usługowego z dniem 1.X.1971 r. i na obsadzenie poprzednio przez powoda zajmowanego stanowiska kierownika produkcji Sąd Wojewódzki orzekł przywrócenie powoda do pracy w pozwanej Spółdzielni "na odpowiednie stanowisko stosowne do jego kwalifikacji". Pozostałe zaś powództwo Sąd Wojewódzki oddalił, zarzucając ściągnięcie od Spółdzielni 582 zł wpisu od uwzględnionej części powództwa i przyznając powodowi zwrot 1.500 zł kosztów procesu na podstawie art. 100 i 102 k.p.c. oraz art. 11 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych.Obie strony wniosły rewizję od wyżej streszczonego wyroku. I. Powód w rewizji żąda zmiany tego wyroku przez dodatkowe zasądzenie 18.558 zł z 8% od dnia 6.III.1972 r. i przez przyznanie mu od pozwanej Spółdzielni zwrotu pełnych kosztów dotychczasowego postępowania. Skarżący domaga się zasądzenia sześciomiesięcznego odszkodowania obliczonego według obrotów faktycznie osiąganych w wymienionym punkcie usługowym w pięciomiesięcznym okresie funkcjonowania tego punktu od dnia 1 maja do końca września 1971 r. po 5.827 zł miesięcznie, podkreślając, że z winy Spółdzielni punkt ten nie mógł osiągnąć wyższych obrotów i został zamknięty.W tym zakresie Sąd Najwyższy stwierdził, że w zaskarżonym wyroku Sąd Wojewódzki obliczył należne powodowi odszkodowanie niezgodnie z art. 127 § 3 i art. 128 § 2 cyt. ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz z § 35 ust. 3 statutu pozwanej Spółdzielni. Z mocy tych przepisów w razie bezpodstawnego pozbawienia członka spółdzielni pracy zatrudnienia na skutek bezpodstawnego jego wykluczenia ze spółdzielni przysługuje mu roszczenie o odszkodowanie w wysokości przeciętnego wynagrodzenia bieżącego z ostatnich trzech miesięcy i odpowiedniego udziału w części nadwyżki bilansowej za okres pozostawania bez pracy, nie dłuższy jednak niż 6 miesięcy, bez względu na to, czy dotychczasowe zatrudnienie w wymienionym okresie byłoby aktualne.Sąd Wojewódzki nie dokonał ustaleń potrzebnych do obliczenia należności powoda w sposób wyżej wskazany i dowolnie przypisał powodowi uznanie przezeń roszczenia pozwanej Spółdzielni o uzupełnienie wpłat od przewidywanych w umowie obrotów punktu usługowego w kwocie 11.164 zł. Powód bowiem nie złożył oświadczenia o uznaniu tego roszczenia. Ponadto uznanie takie nie wiązałoby sądu, który mógłby poprzestać na uznaniu, gdyby znajdowało ono uzasadnienie w okolicznościach sprawy (por. przez analogię art. 213 § 2 k.p.c.). Jednakże Sąd Wojewódzki w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie ustalił takich okoliczności i uchylił się od prawnej oceny sprzecznych stanowisk stron w kwestii, czy podstawę obliczenia wynagrodzenia powoda i należności Spółdzielni z tytułu prowadzenia jej punktu usługowego stanowi przewidywana szacunkowo w umowie wysokość obrotów, czy faktyczna ich wysokość lub inna podstawa - ze względu na niewyposażenie tego punktu przez Spółdzielnię w urządzenia niezbędne do normalnego funkcjonowania. Spółdzielnia powinna urządzić należący do niej punkt w sposób odpowiadający obowiązującym wymaganiom i jego przeznaczeniu oraz powinna była współdziałać z powodem w tym zakresie (art. 354 § 2 k.c.). W umowie przewidziano zatrudnienie w tym punkcie ucznia, którego jednak Spółdzielnia nie zatrudniła. W świetle zaś pisma Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w R. - Wydział Przemysłu i Usług z dnia 2.III.1972 r. znak PU III U-07a/7/72, skierowanego do Wojewódzkiego Związku Spółdzielni Inwalidów w R. i nadesłanego do wiadomości pozwanej Spółdzielni, Spółdzielnia nie zakupiła także - mimo kilkakrotnych monitów - odpowiednich urządzeń diagnostycznych ani też nie dokonała niezbędnej adaptacji budynków przejętych w celu uruchomienia wspomnianego punktu usługowego. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej z tej przyczyny w wymienionym piśmie przypisało pozwanej Spółdzielni lekceważące traktowanie usług dla ludności.Pogląd Spółdzielni, że wydatki na wspomniane urządzenia stacji badań technicznych pojazdów samochodowych i przyczep obarczały powoda w ramach umowy z dnia 26.IV.1971 r., nie został poddany przez Sąd Wojewódzki ocenie. Przy jej dokonywaniu Sąd Wojewódzki powinien wziąć pod uwagę, że powód pozostawał w umownym stosunku pracy względem pozwanej Spółdzielni, do której stacja ta należała i która została skłoniona do jej urządzenia i uruchomienia w celu świadczenia usług dla ludności. Należy także wziąć pod uwagę, że powód, jako korzystający z uprawnień pracowniczych, nie mógł skutecznie przez umowę przyjąć odpowiedzialności za niewykonanie lub za nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, za które z mocy ustawy nie ponosi odpowiedzialności; artykuł XII § 3 przep. wprow. k.c. in fine wyłącza bowiem możność stosowania do stosunków pracy przepisu art. 473 § 1 k.c., nie dopuszcza więc przerzucenia w umowie na pracownika ryzyka związanego z prowadzeniem przez zakład pracy placówki, w której pracownik jest zatrudniony, także wtedy, gdy umówiono ryczałtowe wynagrodzenie usług świadczonych przez pracownika w tej placówce.Słusznie też powód zarzucił w rewizji, że Sąd Wojewódzki nie był władny odliczyć z przysługującego powodowi odszkodowania za bezpodstawne pozbawienie go zarobków w pozwanej Spółdzielni kwoty 6.750 zł, uzyskanej w okresie od dnia 1.X.1971 r. do dnia 1.IV.1972 r. za prowadzenie kursów samochodowych i nauki jazdy, jeśli powód również w poprzednim okresie zatrudnienia w pozwanej Spółdzielni, w ramach swej działalności w Lidze Obrony Kraju, za prowadzenie takich kursów nauki jazdy otrzymywał takie wynagrodzenie. Sąd Wojewódzki nie wyjaśnił, czy to twierdzenie powoda odpowiada rzeczywistości. Dodać należy, że kwestia, czy powód osiągał wspomniane dodatkowe zarobki także w czasie zatrudnienia w pozwanej Spółdzielni "za jej zezwoleniem" - na które powołał się w rewizji - nie ma w sprawie znaczenia. Nie ma bowiem przepisów prawnych, które by uzależniały możność takiego dodatkowego zarobkowania od zezwolenia zakładu pracy, a pozwana Spółdzielnia nie twierdziła, by w umowie dotyczącej zatrudnienia powoda zastrzeżono, że powód bez zezwolenia Spółdzielni nie powinien podejmować dodatkowego zatrudnienia. Spółdzielnia nie podniosła także zarzutu, że wymienione dodatkowe zatrudnienie powoda kolidowało z wypełnianiem przez niego obowiązków wynikających z umownego stosunku pracy łączącego strony. Zarobki bowiem osiągane w czasie zatrudnienia w spółdzielni z innych źródeł, bez uszczerbku dla niej, nie podlegają odliczeniu z odszkodowania przewidzianego w art. 127 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, jeśli byłyby także w ten sposób osiągane w okresie, za który odszkodowanie to przysługuje.II. Pozwana Spółdzielnia w rewizji żąda zmiany zaskarżonego wyroku przez oddalenie powództwa i przyznanie jej zwrotu kosztów procesu.Zarzut rewizyjny Spółdzielni, jakoby wykluczenie powoda było uzasadnione rozmyślnym działaniem na szkodę Spółdzielni, polegającym na niepłaceniu umówionego ryczałtu, Sąd Najwyższy uznał za chybiony. Ze względu bowiem na spór dotyczący podstaw obliczeniowych należności Spółdzielni, którego Sąd Wojewódzki nie rozstrzygnął, chociaż powinien był rozpoznać sprawę i w tym zakresie, nie można dopatrzyć się w postępowaniu powoda rozmyślnego działania na szkodę Spółdzielni. Prowadzenie sporu majątkowego przez członka spółdzielni ze spółdzielnią nie stanowi świadomego działania na jej szkodę w razie braku podstaw do oceny, że roszczenia podniesione w takim sporze są oczywiście bezpodstawne.Spółdzielnia w rewizji twierdziła, że spółdzielczy stosunek pracy wygasły na skutek wykluczenia powoda ze Spółdzielni nie podlega reaktywowaniu, a przepisy art. 127 § 3 i art. 128 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz § 35 ust. 3 statutu pozwanej Spółdzielni nie przewidują przywrócenia do pracy członka Spółdzielni. Z mocy wymienionych przepisów powód mógł żądać ponownego nawiązania z nim spółdzielczego stosunku pracy na skutek uchylenia - jako bezpodstawnego - wykluczenia go ze Spółdzielni. Z tej przyczyny, mimo odmiennego sformułowania żądania pozwu, dotyczącego rzekomo "przywrócenia powoda do pracy", w istocie domagał się on ponownego nawiązania z nim spółdzielczego stosunku pracy. W myśl art. 130 § 1 zdanie ostatnie k.p.c. mylne oznaczenie pisma procesowego lub inne oczywiste niedokładności nie stanowią przeszkody do nadania pismu biegu i rozpoznania go w trybie właściwym. Należało więc zgodnie z art. 350 § 1 k.p.c. sprostować w pkt 2 zaskarżonego wyroku oczywistą niedokładność pisarską przez zastąpienie niewłaściwie użytych wyrazów: "przywraca powoda do pracy w pozwanej Spółdzielni na odpowiednie stanowisko stosowne do jego kwalifikacji" słowami: "orzeka nawiązanie przez pozwaną Spółdzielnię z powodem spółdzielczego stosunku pracy na stanowisku odpowiadającym jego kwalifikacjom". Nadanie przytoczonego brzmienia punktowi drugiemu zaskarżonego wyroku odpowiada wymienionym przepisom. Jest ono o tyle niepełne, że Sąd Wojewódzki powinien był oznaczyć stanowisko odpowiadające kwalifikacjom powoda, orzekając o ponownym nawiązaniu z nim spółdzielczego stosunku pracy, aby wykonanie wyroku w tym zakresie nie nasuwało wątpliwości. Jednakże orzeczenie to zostało wydane w interesie powoda, który wyroku w tym zakresie nie zaskarżył. Sąd Najwyższy więc nie może uchylić wyroku w części dotyczącej nawiązania z powodem stosunku pracy w celu uzupełnienia wyroku w tym zakresie, nie może bowiem uchylić wyroku w części nie zaskarżonej na niekorzyść strony wnoszącej rewizję od pozostałej części wyroku. Stwierdzić zaś należy, że zarzuty rewizyjne Spółdzielni dotyczące ponownego zatrudnienia w niej powoda okazały się nieuzasadnione (art. 382 k.p.c.).Z podanych wyżej przyczyn, z mocy art. 388 § 1 k.p.c. Sąd Najwyższy, uwzględniając rewizję powoda, uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej jego żądanie zasądzenia 18.558 zł odszkodowania z odsetkami ze względu na niewyjaśnienie sprawy w tym zakresie do stanowczego rozstrzygnięcia i udzielił wskazań dotyczących ponownego rozpoznania sprawy w wymienionym zakresie (art. 389 k.p.c.).Sąd Najwyższy skorygował również niewłaściwe słowne zredagowanie pkt 2 zaskarżonego wyroku w zakresie orzeczenia o ponownym zatrudnieniu powoda w Spółdzielni (art. 350 § 1 k.p.c.).Natomiast Sąd Najwyższy oddalił rewizję Spółdzielni, jako nieuzasadnioną (art. 387 k.p.c.), i orzekł o kosztach procesu w myśl art. 108 § 2 k.p.c.