I PR 58/80

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN A. Szczurzewski. Sędziowie SN: A. Grymaszewski, J. Knap (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Jana K. przeciwko Spółdzielni Inwalidów Zakładom Przemysłu Dziewiarskiego "Anka" w C. o uchylenie uchwały Walnego Zgromadzenia i wynagrodzenie, na skutek rewizji obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Częstochowie z dnia 21 grudnia 1979 r.1) zmienił zaskarżony wyrok, uzupełniony wyrokiem z dnia 31 maja 1980 r. w części zasądzającej na rzecz powoda kwotę 119.200 zł oraz orzekającej o kosztach procesu, w tym o opłacie sądowej (punkty 2, 5 i 6 sentencji wyroku z dnia 21 grudnia 1979 r.), w ten sposób, że oddalił w całości powództwo o wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy, a koszty procesu za pierwszą instancję zniósł pomiędzy stronami;2) oddalił rewizję pozwanej Spółdzielni w pozostałej części i rewizję powoda w całości;3) zniósł pomiędzy stronami koszty postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktycznePowód Jan K. pracował w pozwanej Spółdzielni od jej założenia w r. 1950 do 30.VI.1976 r. W dniu 7.VII.1976 r. zostało doręczone mu pismo zarządu Spółdzielni informujące, że uchwałą Rady Spółdzielni został wykluczony z grona członków wobec porzucenia pracy z dniem 1.VII.1976 r.Sprawa z wniosku pracownika-spółdzielcy o przywrócenie do pracy zakończyła się oddaleniem tego wniosku przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach wyrokiem z dnia 28.VII.1977 r., który uznał, że żądanie przywrócenia do pracy zostało zgłoszone z przeszło 9-miesięcznym nie usprawiedliwionym spóźnieniem.Zgłoszone w statutowym terminie odwołanie członka wykluczonego od uchwały o wykluczeniu zostało rozpatrzone dopiero w dniu 14.VII.1979 r. na nadzwyczajnym Walnym Zgromadzeniu przedstawicieli członków Spółdzielni na skutek interwencji Naczelnej Rady Spółdzielczej. Walne Zgromadzenie oddaliło odwołanie powoda.Jan K. w ustawowym terminie wystąpił z pozwem, w którym żądał uchylenia uchwały Walnego Zgromadzenia z dnia 14.VII.1979 r. wydanej w przedmiocie wykluczenia go, przywrócenia do pracy w Spółdzielni Inwalidów Zakłady Przemysłu Dziewiarskiego "Anka" w C. i przyznania mu "odszkodowania w wysokości wynagrodzenia za czas pozostawania bez pracy" oraz kosztów procesu.Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 21.XII.1979 r. uchylił zaskarżoną uchwałę i zasądził od pozwanej Spółdzielni na rzecz Jana K. kwotę 119.200 zł, a w pozostałej części oddalił powództwo.Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego powód w okresie od 29.XII.1975 r. do 31.VI.1976 r. korzystał z urlopów wypoczynkowych i urlopu bezpłatnego. W tym czasie wyjechał w odwiedziny do siostry do Stanów Zjednoczonych. W dniu 1.VII.1976 r. powód miał stawić się do pracy, lecz nie stawił się do dnia 5.VII.1976 r., przy czym Spółdzielnia nie miała wiadomości co do przyczyn nieobecności powoda.W tym też dniu Zarząd pozwanej wystąpił do Rady Spółdzielni z wnioskiem, aby Rada wykluczyła powoda z członkostwa z powodu porzucenia pracy i Rada taką uchwałę podjęła. W dniu 6.VII.1976 r. wpłynęło do Spółdzielni pismo powoda, przesłane ze Stanów Zjednoczonych, w którym powód prosił o przedłużenie mu urlopu bezpłatnego do dnia 15.VIII.1976 r. powołując się na swą długotrwałą chorobę, zawiadamiając też, iż zaświadczenie z kliniki lekarskiej przedłoży po powrocie do kraju. W odpowiedzi na to Spółdzielnia powiadomiła powoda, że nie ma podstaw do przedłużenia powodowi urlopu bezpłatnego wobec tego, że na skutek wykluczenia powoda nie jest on członkiem Spółdzielni. Po otrzymaniu tej wiadomości powód powrócił w dniu 28.VII.1976 r. do kraju. Spornymi w sprawie są okoliczności, jakie kroki podjął powód po powrocie do kraju w kwestii swego członkostwa. Według relacji powoda od razu udał się do świadka Zbigniewa P., przewodniczącego Rady pozwanej Spółdzielni i do świadka Zbigniewa K., członka Zarządu pozwanej, pokazując im zaświadczenie lekarskie, które otrzymał w Stanach Zjednoczonych, stwierdzające, że powód uległ wypadkowi zmiażdżenia lewej dłoni i złamania trzech palców w dniu 12.V.1976 r., w związku z czym był w trakcie leczenia. Osoby te powoływały się na fakt zwolnienia powoda z pracy, nie wdając się w dalsze dyskusje. Przesłuchani w charakterze świadków Zbigniew P. i Zbigniew K. zaprzeczali, jakoby powód pokazywał im zaświadczenie lekarskie, świadek Zbigniew P. twierdził, że powód mówił o zaświadczeniach, ale miał dopiero postarać się o nie.Sąd Wojewódzki nie dał wiary zeznaniom tych świadków w tej części, inny bowiem bardziej przekonywający materiał dowodowy wskazuje, że powód zaświadczenie miał ze sobą. Zaświadczenie Kliniki Carriage Hill P.C. nosi datę 9 czerwca 1976 r., a zatem datę, gdy powód przebywał w Stanach Zjednoczonych i w ogóle jeszcze o sporze, który wyniknąć miał w przyszłości, nie wiedział. Niewiarygodnym jest, aby klinika wydała zaświadczenie z datą wsteczną, bowiem nie miałaby w tym żadnego interesu. Okoliczność, że powód w piśmie, które wysłał ze Stanów Zjednoczonych do Spółdzielni, zapowiadał okazanie po powrocie zaświadczenia lekarskiego wskazuje, że powód takie zaświadczenie już miał i zdawał sobie sprawę z konieczności przedstawienia go po powrocie w Spółdzielni. Fakt posiadania przez powoda zaświadczenia stwierdzili także świadkowie Czesław W., Stanisław J. i Stanisław W.W tym stanie sprawy Sąd Wojewódzki przyjął, że powód zaświadczenie miał, lecz że w Spółdzielni nikt z władz czytać go nie chciał, uznano bowiem, że sprawa powoda jest już załatwiona. Takie stanowisko konsekwentnie zaprezentowała pozwana w pismach do powoda, nawet także w niniejszym procesie.Oceniając tak ustalony stan faktyczny, Sąd Wojewódzki zauważył, że nie uzasadnia on zarzutu porzucenia przez powoda pracy, albowiem zachowanie się powoda nie ujawnia zamiaru zerwania przezeń więzi prawnej, łączącej go z zakładem pracy. Sąd ten doszedł dlatego do przekonania, że uchwała Walnego Zgromadzenia przedstawicieli z dnia 14.VII.1979 r. była niesłuszna, skoro decyzja Rady Spółdzielni z dnia 5.VII.1976 r. zapadła w kwestii wykluczenia powoda z pozwanej Spółdzielni była nieprawidłowa i podlegała uchyleniu.Z tych też względów Sąd Wojewódzki na mocy art. 38 ustawy o spółdzielniach uchylił uchwałę Walnego Zgromadzenia. Powód od lipca 1976 r. do daty wydania wyroku pozostawał bez pracy i wobec tego poniósł szkodę, nie otrzymując należytego wynagrodzenia.Sąd ograniczył jednak odszkodowanie do wartości zarobków powoda za czas od lipca 1976 r. do 31 grudnia 1978 r. Powód bowiem urodził się dnia 19.XII.1913 r., a zatem w dniu 19.XII.1978 r. osiągnął wiek emerytalny i z tą datą w każdym razie przeszedłby na emeryturę. O tym, że powodowi należy się odszkodowanie w kwocie wartości wynagrodzenia za cały okres pozostawania bez pracy decyduje art. 47 kodeksu pracy w związku z art. 133 ustawy o spółdzielniach. Powód jako inwalida wojenny był pracownikiem, co do którego obowiązywały szczególne ograniczenia w zakresie możności rozwiązania z nim stosunku pracy.W okresie od lipca 1976 r. do 31 grudnia 1978 r. powód uzyskałby u pozwanej zarobek w kwocie 141.450 zł przez 30 miesięcy, licząc średnio 4.715 złotych miesięcznie, według danych pozwanej. Od tej kwoty odjęta została kwota 19.250 złotych, które powód zarobił w ZBoWiD i kwota 3.000 zł zarobiona w Spółdzielni "Renoma". Były to prace biurowe, mające charakter doraźny, ale niewątpliwie powód nie mógłby się ich podjąć, gdyby pracował u pozwanej. Spółdzielnia "Renoma" w informacji dla sądu wprawdzie podała, że powód u niej nic nie zarabiał, ale świadek Stanisław W. wyraźnie zeznał, że powód takie zarobki osiągnął, czemu powód nie przeczył. Nie odliczone natomiast zostały kwoty, jakie powód otrzymywał z ZUS za udział w posiedzeniach KIZ. Prace te mają charakter społeczny i powód w posiedzeniach tych brałby niewątpliwie udział, nawet gdyby pracował u pozwanej.Wyrokiem z dnia 31.V.1980 r. Sąd Wojewódzki uzupełnił swój poprzedni wyrok z dnia 21.XII.1979 r. w ten sposób, że odrzucił pozew w części dotyczącej żądania przywrócenia do pracy w pozwanej Spółdzielni na poprzednich warunkach i oddalił wniosek stron o zasądzenie kosztów związanych z uzupełnieniem wyroku.Wyrok z dnia 21.XII.1979 r. zaskarżyła pozwana Spółdzielnia domagając się w rewizji jego zmiany przez oddalenie powództwa w całości oraz zasądzenia kosztów procesu, ewentualnie uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy do ponownego rozpatrzenia sądowi pierwszej instancji.Powód zaś zaskarżył ów wyrok w jego uzupełnionej części żądając uwzględnienia jego roszczenia "w zakresie przywrócenia do pracy w pozwanej Spółdzielni na poprzednich warunkach z jednoczesnym zasądzeniem na rzecz skarżącego kosztów procesu za obie instancje", a ponadto żądał zmiany tego orzeczenia przez zasądzenie dodatkowo na jego rzecz od pozwanej Spółdzielni dalszej kwoty 96.260 zł z odsetkami, ewentualnie uchylenia zaskarżonego wyroku w opisanej mierze i przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. W rozważaniach dotyczących kwestii przypisania powodowi porzucenia pracy Sąd Wojewódzki pominął normę wyrażoną w art. 65 § 1 zd. 2 k.p., według której za porzucenie pracy uważa się również niestawienie się do pracy bez zawiadomienia zakładu pracy we właściwym terminie o przyczynie nieobecności. Jakie są w tym względzie obowiązki pracownika, stanowią przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie regulaminów pracy oraz zasad usprawiedliwiania nieobecności w pracy i udzielania zwolnień od pracy (Dz. U. Nr 49, poz. 299 z późn. zm.). Mianowicie, zgodnie z dyspozycją § 9 ust. 2 tego rozporządzenia w razie niestawienia się do pracy pracownik jest obowiązany zawiadomić zakład pracy o przyczynie nieobecności w pracy i przewidywanym czasie jej trwania pierwszego dnia nieobecności w pracy, nie później jednak niż w dniu następnym, osobiście, przez inne osoby lub przez pocztę. W tym przypadku za datę zawiadomienia uważa się datę stempla pocztowego. W dniu 5.VII.1977 r. rada pozwanej Spółdzielni nie miała w dyspozycji takiego zawiadomienia ze strony powoda, który obowiązany był przystąpić do pracy w dniu 1.VII.1976 r. Mogła więc jego nie usprawiedliwioną nieobecność w pracy w czasie 1-5.VII.1976 r. poczytać za porzucenie pracy i na tej podstawie wykluczyć powoda z grona członków Spółdzielni, w myśl art. 1331 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach oraz § 13 ust. 2 statutu spółdzielni inwalidów. Już jednak następnego dnia, tj. w dniu 6.VII.1976 r. doręczony został pozwanej spółdzielni list powoda nadany w USA dnia 21.VI.1976 r., w którym nadawca poinformował o swojej długotrwałej chorobie zaznaczając, że zaświadczenie z kliniki lekarskiej przedłoży po powrocie do kraju.W ujęciu § 9 ust. 3 cyt. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. niedotrzymanie terminu, o którym mowa w ust. 2, jest usprawiedliwione, jeżeli pracownik ze względu na szczególne okoliczności nie mógł zawiadomić o przyczynie nieobecności. Otrzymawszy tedy pismo powoda przebywającego za granicą oraz jego odwołanie od uchwały Rady Spółdzielni z dnia 5.VII.1976 r. wykluczającej członka, zarząd spółdzielni obowiązany był odwołanie to zamieścić na porządku obrad Walnego Zgromadzenia zwołanego w terminie sześciu tygodni od dnia wniesienia odwołania, zgodnie z wymaganiem § 16 ust. 3 zd. 3 in fine statutu spółdzielni inwalidów i umożliwić w ten sposób temu najwyższemu organowi spółdzielni rozpatrzenie sprawy powoda z punktu widzenia istnienia lub też nieistnienia przesłanek usprawiedliwiających niestawiennictwo powoda w pracy w pierwszych dniach lipca i nieterminowe powiadomienie o tym. Tymczasem z naruszeniem podstawowego prawa wykluczonego członka do obrony zarząd Spółdzielni nie widział podstawy do zwołania Walnego Zgromadzenia, które w omawianym przedmiocie wykluczenia powoda obradowało z 3-letnim opóźnieniem dopiero na posiedzeniu w dniu 14.VII.1979 r. Przy tym, jak z treści protokołu tego posiedzenia wynika, dążono do wyjaśnienia, czy zachowanie się powoda, w świetle następnie złożonych przez niego oświadczeń i posiadanego dokumentu lekarskiego, odpowiada przesłankom porzucenia pracy w rozumieniu powołanego już wyżej na wstępie przepisu art. 65 § 1 zd. 2 k.p. Dla powzięcia przez Walne Zgromadzenie delegatów Spółdzielni negatywnej dla powoda uchwały decydującą okazała się relacja prezesa zarządu Spółdzielni Leonarda O., że "sprawę ob. Jana K. rozpatrywał Sąd Pracy i stanowisko Spółdzielni zatwierdził", a zatem brak podstaw do przywrócenia członkostwa oraz że stan pozbawienia Jana K. członkostwa w pozwanej Spółdzielni trwa już od 3 lat. W rzeczywistości zaś wniosek powoda o przywrócenie do pracy został w postępowaniu przed organami powołanymi do rozpatrywania spraw ze stosunku pracy ostatecznie załatwiony odmownie tylko z tej przyczyny, że wnioskodawca uchybił terminowi wynoszącemu 14 dni, przewidzianemu w art. 1335 § 4 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Poza tym w aktualnie rozpoznanej sprawie powód wykazał, że podczas pobytu za granicą miał wypadek, wskutek którego doznał poważnego uszkodzenia lewej ręki, wymagającego długotrwałego leczenia. Po uzyskaniu wiadomości, że Spółdzielnia nie znajduje podstawy do udzielenia mu dalszego urlopu bezpłatnego pracownik bezpośrednio wrócił do kraju i prosił o dalsze zatrudnienie go. Gdy zaś chodzi o człowieka już wówczas 63-letniego, będącego członkiem założycielem i ponad 25-letnim członkiem pozwanej Spółdzielni, przedstawiony stan rzeczy uzasadnia przyjęcie, że powód usprawiedliwił nieobecność w pracy w lipcu 1976 r. oraz niedotrzymanie terminu powiadomienia zakładu pracy o przyczynie nieobecności. W konsekwencji ex post nie mógł on być potraktowany jako porzucający pracę, wobec czego uchwała Walnego Zgromadzenia przedstawicieli członków pozwanej spółdzielni zatwierdzająca uchwałę Rady Spółdzielni w przedmiocie wykluczenia powoda i wydana na tej zasadzie, że pracownik porzucił pracę, podlegała uchyleniu okazując się niezgodna z prawem. Odmienne w tym względzie stanowisko strony pozwanej, przedstawione w sprawie i podtrzymywane w rewizji, nie znajduje uzasadnienia prawnego. Tak więc rozstrzygnięcie zawarte w punkcie 1 sentencji zaskarżonego wyroku odpowiada prawu, a rewizja pozwanej Spółdzielni, kwestionująca to orzeczenie, podlega oddaleniu w tej części, jako bezzasadna.Już tylko marginalnie wypada zauważyć, że wykluczenie członka spółdzielni, jako jednostronna czynność samorządnego zrzeszenia nie wymaga zgody żadnego organu zewnętrznego. Stwierdzenie to odnosi się tym bardziej do zarzucanego porzucenia pracy, które - gdy rzeczywiście występuje - powoduje wygaśnięcie stosunku pracy z mocy samej ustawy (art. 64 § 1 k.p.). Taki zaś stan rzeczy zobowiązuje Spółdzielnię do niezwłocznego wykluczenia członka (cyt. już art. 1331 § 3 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Stąd też wskazana przez Sąd Wojewódzki treść art. 17 ust. 3 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 21, poz. 177) w sprawie nie ma zastosowania, na co trafnie zwróciła uwagę skarżąca Spółdzielnia.2. Roszczenia członka Spółdzielni zatrudnionego na podstawie spółdzielczej umowy o pracę, który został bezzasadnie wykluczony ze Spółdzielni, reguluje przepis art. 1334 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, stanowiąc w § 1, że takiemu członkowi przysługują roszczenia przewidziane w art. 129 § 1 i 2 ustawy. Wśród tych roszczeń przepis art. 129 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach wysuwa na plan pierwszy roszczenie o przywrócenie do pracy na poprzednich warunkach. Z roszczeniem tym powód nie utrzymał się w postępowaniu przed Okręgowym Sądem Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach, który wyrokiem z dnia 28.VII.1977 r. oddalił wniosek Jana K. o przywrócenie do pracy w pozwanej Spółdzielni. Prawomocne orzeczenie komisji odwoławczej do spraw pracy lub sądu pracy i ubezpieczeń społecznych sprawia, że w przedmiocie rozstrzygniętym przez te organy w zakresie ich właściwości zachodzi powaga rzeczy osądzonej. Skutku tego nie eliminuje fakt rozpoznawania przez sąd powszechny powództwa o uchylenie uchwały dotyczącej wykluczenia. Trafnie przeto uzupełniającym wyrokiem z dnia 31.V.1980 r. Sąd Wojewódzki odrzucił pozew w części zawierającej żądanie przywrócenia powoda do pracy na poprzednie stanowisko w pozwanej Spółdzielni. Godzi się jedynie zauważyć, że w stanie faktycznym sprawy powinien był to uczynić z powołaniem się nie na przepis art. 199 § 1 pkt 1 k.p.c. odnoszący się do wypadku niedopuszczalności drogi sądowej - skoro przepis art. 1337 w § 2 taką drogę wyjątkowo dopuszcza - a na przepis art. 199 § 1 pkt 2 k.p.c. z uwagi na sprawę prawomocnie osądzoną. Z tą korektą uzasadnienie odrzucania częściowego jest zgodne z prawem.Przymiotu rzeczy osądzonej w przedmiocie żądania przywrócenia do pracy nie odbiera wyrokowi Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach z dnia 28.VII.1977 r. okoliczność, że oddalenie wniosku nastąpiło z przyczyn zgłoszenia go z nie usprawiedliwionym opóźnieniem. Odmienne w tej mierze zdanie powoda, wyrażone w rewizji, nie może być podzielone.Zgodnie z dyspozycją art. 129 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach, który to przepis - jak zarzucono - ma w sprawie zastosowanie, wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy w razie bezzasadnego wykluczenia ze spółdzielni i wygaśnięcia na skutek tego spółdzielczej umowy o pracę (art. 1334 § 1 i art. 127 § 1 ustawy) - przysługuje członkowi spółdzielni, który podjął pracę w wyniku przywrócenia do pracy. W rozpoznawanej sprawie przywrócenie do pracy stało się niedopuszczalne z przyczyny powagi rzeczy osądzonej. Jeśli zaś powód nie został przywrócony do pracy, to na gruncie przepisów mających w sprawie zastosowanie nie należy się mu wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy na tej podstawie, że został bezzasadnie wykluczony, w następstwie czego wygasła spółdzielcza umowa o pracę, będąca prawną podstawą jego zatrudnienia do chwili ustania członkostwa. W części więc zasądzającej na rzecz Jana K. od pozwanej Spółdzielni kwotę 119.200 zł (pkt. 2 sentencji wyroku z dnia 21.XII.1979 r.) wyrok ten zapadł z naruszeniem przepisu art. 129 § 2 w zw. z art. 1334 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach. Przesądza to zarazem o bezzasadności roszczeń powoda określonych w jego rewizji o zasądzenie z rozważanego tytułu dalszej kwoty 96.260 zł ponad kwotę 119.200 zł.Wobec prawomocnego obecnie uchylenia przez Sąd Wojewódzki uchwały o wykluczeniu przysługuje powodowi natomiast roszczenie nawiązania stosunku pracy o treści odpowiadającej aktualnym możliwościom Spółdzielni. Jest to bowiem roszczenie z zachowanego członkostwa w pozwanej Spółdzielni.Z tych przyczyn i względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na podstawie przepisów art. 100, 108 § 1 k.p.c. oraz art. 387 i 390 § 1 k.p.c.