II UR 2/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Jachczyk. Sędziowie SN: M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), J. Sokołowski.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, M. Sławińskiej, po rozpoznaniu sprawy z wniosku Felicji J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. o rentę inwalidzką na skutek odwołania strony pozwanej od orzeczenia Rady Nadzorczej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w Koszalinie z dnia 9 października 1981 r. oraz zagadnienia prawnego przekazanego przez Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie postanowieniem z dnia 9 listopada 1981 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 66 ustawy z dnia 24 października 1974 r. o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych,przyjąwszy sprawę do rozpoznania, zmienił zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 24 sierpnia 1981 r.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni zgłosiła wniosek o rentę inwalidzką na podstawie przepisów ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232). Do wniosku dołączyła kwestionariusz, z którego wynika, że do dnia 16.IV.1977 r. była zatrudniona na podstawie umowy agencyjnej w RSW "Prasa-Książka-Ruch".Orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej z dnia 19.IV.1979 r. wnioskodawczyni została zaliczona do III grupy inwalidów z ogólnego stanu zdrowia, przy czym inwalidztwo istnieje od 1976 r. W związku z tym organ rentowy decyzją z dnia 24.VIII.1981 r. odmówił wnioskodawczyni przyznania jej renty inwalidzkiej, ponieważ nie została zaliczona co najmniej do II grupy inwalidów, jak tego wymaga art. 16 ust. 2 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. Na skutek odwołania wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego Rada Nadzorcza Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych orzeczeniem z dnia 9.X.1981 r. zmieniła decyzję organu rentowego, przyjmując, że wnioskodawczyni przysługuje renta inwalidzka na podstawie przepisów rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 maja 1981 r. w sprawie rozszerzenia zakresu świadczeń z ubezpieczenia społecznego dla niektórych osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 14, poz. 65), które uprawnienia rentowe przewiduje również dla osób zaliczonych do III grupy inwalidów.Od tego orzeczenia odwołał się organ rentowy, a Okręgowemu Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych przy rozstrzyganiu odwołania nasunęły się poważne wątpliwości prawne. Wątpliwości te znalazły wyraz w przedstawionym przez Sąd pytaniu o następującej treści: "Czy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 maja 1981 r. w sprawie rozszerzenia zakresu świadczeń z ubezpieczenia społecznego dla niektórych osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 14, poz. 65) ma zastosowanie i do tych osób, z którymi rozwiązano stosunek pracy przed dniem ogłoszenia wyżej cytowanego rozporządzenia, czy też odnosi się tylko do tych osób, które w dniu wejścia w życie wyżej cytowanego rozporządzenia pozostawały w zatrudnieniu?".Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, przejąwszy sprawę do rozpoznania, zważył, co następuje:Na wstępie należy zwrócić uwagę na nieścisłości w formułowaniu pytania prawnego, skoro użyto w nim określenia "czy rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 22 maja 1981 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 65) ma zastosowanie do tych osób, z którymi rozwiązano stosunek pracy". W tym przedmiocie nie budzi wątpliwości, że rozporządzenie z dnia 22 maja 1981 r. nie ma zastosowania do osób świadczących usługi na podstawie umowy o pracę, lecz dotyczy wyłącznie osób świadczących usługi na podstawie umowy cywilnoprawnej, jak umowa agencyjna lub umowa zlecenia, zawartych z jednostkami gospodarki uspołecznionej. Pomimo tej nieścisłości z uzasadnienia pytania prawnego wynika, że Sądowi chodzi właśnie o takie osoby.Istota zagadnienia sprowadza się zatem do udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy rozporządzenie z dnia 22 maja 1981 r., rozszerzające zakres uprawnień rentowych osoby zatrudnionej na podstawie umowy agencyjnej, ma zastosowanie również w stosunku do osób, które łączył stosunek ubezpieczeń i które stały się inwalidami III grupy przed wejściem w życie tego rozporządzenia, czy też zakres stosowania rozporządzenia ogranicza się tylko do zdarzeń mających miejsce po dniu wejścia jego w życie.Zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia z dnia 22 maja 1981 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 65) świadczenia przewidziane w ustawie z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób wykonujących pracę na rzecz jednostek gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (Dz. U. Nr 45, poz. 232) zostały rozszerzone o tyle, że obecnie renta inwalidzka przysługuje osobom wykonującym pracę na podstawie umowy agencyjnej, a wymienionym w § 1 ust. 1 tego rozporządzenia, jeśli zostały zaliczone do III grupy inwalidów.Przepis § 2 ust. 2 rozporządzenia z dnia 22 maja 1981 r. stanowi, że prawo do świadczeń, w tym również świadczeń rentowych związanych z zaliczeniem do III grupy inwalidów, ustala się na zasadach przewidzianych we wspomnianej ustawie z dnia 19 grudnia 1975 r., a więc na zasadach określonych w art. 16 ust. 1 pkt 2 tej ustawy.Jak wynika z powołanej dyspozycji, jednym z warunków uzasadniających przyznanie ubezpieczonemu renty inwalidzkiej jest z jednej strony zaliczenie go do I lub II grupy inwalidów, a z drugiej - stwierdzenie, że inwalidztwo powstało w okresie ubezpieczenia, albo jeśli powstało po ustaniu ubezpieczenia, to warunkiem jest, aby powstało w okresie pobierania zasiłku chorobowego lub macierzyńskiego lub też w ciągu 18 miesięcy po upływie jednego z tych okresów. W związku z rozszerzeniem uprawnień rentowych w rozporządzeniu z dnia 22 maja 1981 r. trzeba stwierdzić, że obecnie warunkiem przyznania ubezpieczonemu świadczeń rentowych jest również zaliczenie go do III grupy inwalidów na zasadach bliżej określonych w art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r.W ten sposób renta inwalidzka III grupy przysługuje takiemu ubezpieczonemu, który został zaliczony do III grupy inwalidów z tytułu inwalidztwa powstałego w okresie ubezpieczenia, a jeśli inwalidztwo tej grupy powstało po ustaniu okresu ubezpieczenia - tylko wówczas, gdy powstało ono w okresie pobierania zasiłku chorobowego lub macierzyńskiego albo w ciągu 18 miesięcy po upływie jednego z tych okresów.Okres ubezpieczenia w rozumieniu powołanych przepisów jest równoznaczny z okresem zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej, co wynika z przepisu art. 4 i 5 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. Wobec tego należy przyjąć, że niezbędną przesłanką uzasadniającą przyznanie świadczącemu usługi na podstawie umowy agencyjnej renty inwalidzkiej III grupy jest zaliczenie go co najmniej do III grupy inwalidów z tytułu inwalidztwa powstałego w okresie zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej lub inwalidztwa powstałego wprawdzie po okresie zatrudnienia, ale tylko w sytuacjach ściśle określonych w art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r.Omawiane rozporządzenie z dnia 22 maja 1981 r., rozszerzające zakres uprawnień rentowych osób zatrudnionych na podstawie umowy agencyjnej, weszło w życie od dnia 1.V.1981 r. (§ 6 rozporządzenia). Jak wynika z poprzednich rozważań, rozporządzenie to uzależnia przyznanie omawianych rozszerzonych uprawnień rentowych od stwierdzenia dwóch zdarzeń, tj. istnienia umowy agencyjnej oraz powstania w czasie trwania tej umowy inwalidztwa III grupy, a w wyjątkowych wypadkach - ściśle określonych w art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. - powstania inwalidztwa III grupy po ustaniu zatrudnienia na podstawie umowy agencyjnej, ale tylko w okresie pobierania zasiłku chorobowego lub macierzyńskiego lub w ciągu 18 miesięcy po upływie jednego z tych okresów.Zgodnie z ogólnymi zasadami interpretacyjnymi przepisy tego aktu prawnego stosuje się do oceny zdarzeń oraz wynikających z tych zdarzeń uprawnień, powstałych po dniu wejścia w życie tego aktu. Do oceny zdarzeń mających miejsce przed wejściem w życie omawianego aktu prawnego stosuje się jego przepisy tylko wówczas, gdy tak stanowi intertemporalny przepis szczególny zamieszczony w nim. Takie szczególne intertemporalne unormowania zawiera przykładowo przepis ust. 2 art. 48, art. 49 ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (Dz. U. Nr 20, poz. 105) oraz § 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1981 r. w sprawie podwyższenia niektórych świadczeń z tytułu wypadków przy pracy lub chorób zawodowych (Dz. U. Nr 31, poz. 174).Tymczasem w rozporządzeniu z dnia 22 maja 1981 r. brak jest szczególnego unormowania intertemporalnego, które by wskazywało, że rozszerzenie uprawnień rentowych przewidziane w tym rozporządzeniu dotyczy wszystkich osób, u których nawet przed dniem jego wejścia w życie stwierdzono III grupę inwalidzką i które w dniu wejścia w życie rozporządzenia nie pozostawały w zatrudnieniu na podstawie umowy agencyjnej. Przeciwnie - z art. 43 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r., stanowiącej podstawę prawną tego rozporządzenia z dnia 22 maja 1981 r., wynika, że przepisy ustawy stosuje się tylko wówczas, gdy zdarzenie lub okoliczności uzasadniające prawo do świadczeń nastąpiły, począwszy od dnia jej wejścia w życie. Analogiczne zasady należy stosować, jeśli chodzi o rozporządzenie z dnia 22 maja 1981 r.Mając powyższe na uwadze, trzeba stwierdzić, że renta inwalidzka III grupy przysługuje osobie świadczącej usługi na rzecz jednostki gospodarki uspołecznionej na podstawie umowy agencyjnej wówczas, gdy inwalidztwo III grupy powstało w okresie zatrudnienia, jeśli zatrudnienie to trwało w dniu 1.V.1981 r., tj. w dniu wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 22 maja 1981 r. (Dz. U. Nr 14, poz. 65), a w razie ustania zatrudnienia przed dniem 1.V.1981 r., jeśli inwalidztwo III grupy powstało w okresie pobierania przez ubezpieczonego zasiłku chorobowego lub macierzyńskiego lub w ciągu 18 miesięcy po upływie jednego z tych okresów.Ponieważ żadna z wyżej przytoczonych okoliczności nie zachodzi w niniejszej sprawie, Sąd Najwyższy zmienił orzeczenie Rady Nadzorczej w ten sposób, że oddalił odwołanie wnioskodawczyni od decyzji organu rentowego.