II URN 48/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Brzeziński. Sędziowie SN: E. Jachczyk, J. Myślicki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Władysława T. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w B. o podstawę wymiaru emerytury rzemieślniczej na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 30 lipca 1982 r.uchylił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w Białymstoku z dnia 21 maja 1982 r. znak: RN-800-401/82.Uzasadnienie faktyczneDecyzją Oddziału ZUS z dnia 3.IV.1982 r. przyznana została z dniem 2.XII.1981 r. wnioskodawcy Władysławowi T., ur. 16.XI.1916 r., emerytura rzemieślnicza, wymierzona od podstawy wymiaru w kwocie 5.541,66 zł, stanowiąca przeciętną miesięczną podstawę wymiaru składek z ostatnich 10 lat ubezpieczenia.W odwołaniu do Rady Nadzorczej tegoż Oddziału wnioskodawca domagał się obliczenia emerytury od podstawy wymiaru składek w kwocie 7.733 zł, jako przeciętnej miesięcznej podstawy wymiaru z ostatnich 5 lat ubezpieczenia, ponieważ wniosek o podwyższenie podstawy wymiaru składek do wysokości 6.000 zł zgłosił w dniu 1.III.1977 r., tj. w dniu wejścia w życie rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 11 lutego 1977 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 25 ze zm.).Rada Nadzorcza orzeczeniem z dnia 21.V.1982 r. zatwierdziła zaskarżoną decyzję organu rentowego, ustalając, że wnioskodawca w okresie ostatnich 10 lat przed złożeniem wniosku przyjętego przez Oddział ZUS do obliczenia podstawy wymiaru emerytury opłacał składki ubezpieczeniowe w wysokości: od dnia 31.XII.1972 r. - 2.700 zł, od dnia 1.I.1973 r. do dnia 28.I.1977 r. - 3.400 zł, od dnia 1.III.1977 r. do dnia 31.XII.1979 r. - 6.000 zł i od dnia 1.I.1980 r. do chwili złożenia wniosku - 10.000 zł. Tę sytuację Rada Nadzorcza uznała za odpowiadającą § 19 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 11 lutego 1977 r., wobec tego doszła do wniosku, ze decyzja organu rentowego jest prawidłowa.W odwołaniu do Sądu wnioskodawca domagał się obliczenia podstawy wymiaru emerytury z ostatnich 5 lat ubezpieczenia od kwoty 7.800 zł.Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyrokiem z dnia 30.VII.1982 r. zmienił zaskarżone orzeczenie Rady Nadzorczej i decyzję organu rentowego z dnia 3.IV.1982 r. w ten sposób, że podstawę wymiaru emerytury ustalił na kwotę 7.800 zł, stwierdzając, że stanowi ona przeciętną miesięczną podstawę wymiaru składek z ostatnich 5 lat.W uzasadnieniu wyroku Sąd wyraził pogląd, że wnioskodawca dokonał zmiany wymiaru składek przed upływem 3 miesięcy od daty wejścia w życie rozporządzenia MPPiSS z dnia 11 lutego 1977 r., dlatego "datę wejścia w życie tego rozporządzenia należy w wypadku wnioskodawcy traktować jako rozpoczęcie przez niego działalności rzemieślniczej według nowych rozwiązań prawnych".Od tego wyroku Minister Pracy i Spraw Socjalnych złożył rewizję nadzwyczajną, w której, zarzucając rażące naruszenie prawa, a w szczególności § 19 ust. 2 i 3 rozporządzenia MPPiSS (Dz. U. Nr 6, poz. 25 ze zm.), oraz naruszenie interesu PRL wnosił o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie odwołania wnioskodawcy od orzeczenia Rady Nadzorczej Oddziału ZUS w B. z dnia 21.V.1982 r.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje:Według danych z kwestionariusza wnioskodawca prowadził rzemieślniczy zakład stolarski od dnia 21.XII.1945 r., a według danych z Wydziału Składek Oddziału ZUS w B. od dnia 1.VII.1965 r. podlegał obowiązkowi ubezpieczenia. Składki opłacał do dnia 31.I.1982 r. Decyzją z dnia 13.IV.1982 r. Urzędu Miejskiego, Wydziału Rzemiosła i Usług, wobec rezygnacji przez zainteresowanego z prowadzenia zakładu, cofnięto mu z dniem 31.III.1982 r. zezwolenie na prowadzenie rzemiosła.Z zaświadczenia o przebiegu ubezpieczenia wynika ponadto, że podstawa wymiaru składek z dotychczasowej kwoty 3.400 zł miesięcznie z dniem 1.III.1977 r. podwyższona została do kwoty 6.000 zł i w tej wysokości była opłacana do dnia 31.XII.1979 r., a od dnia 1.I.1980 r. podstawę wymiaru składek ustalono na kwotę 10.000 zł.Uzasadnienie zaskarżonego wyroku wskazuje, że Sąd Okręgowy uznał fakt wprowadzenia w życie (z dniem 1.III.1977 r.) rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 11 lutego 1977 r. w sprawie wykonania ustawy o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 6, poz. 25 ze zm.) za równoznaczny z podjęciem przez wnioskodawcę działalności rzemieślniczej. Za poglądem takim jednak nie przemawiają ani sformułowania przepisów rozporządzenia, ani też okoliczności faktyczne.Użyte w pkt 4 § 1 rozporządzenia określenie "działalności" oznacza taką działalność zarobkową, o której mowa w art. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym rzemieślników i niektórych innych osób prowadzących działalność zarobkową na własny rachunek oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 235 ze zm. ). Stosownie bowiem do art. 1 ust. 1 pkt 1 ustawy obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegają osoby prowadzące na podstawie uprawnień określonych odrębnymi przepisami działalność zarobkową w zakresie rzemiosła w rozumieniu przepisów o wykonywaniu i organizacji rzemiosła. Podjęcie zaś "rozpoczęcia" takiej działalności określa bliżej ust. 1 § 2 (także § 4 rozporządzenia).Przepis ten postanawia, że osoba podejmująca działalność dokonuje za pośrednictwem właściwej organizacji społeczno-zawodowej zgłoszenia do ubezpieczenia siebie i osób z nią współpracujących w ciągu 10 dni od dnia rozpoczęcia działalności.Zgłoszenie to po potwierdzeniu zawartych w nim danych organizacja społeczno-zawodowa przekazuje w terminie 7 dni Oddziałowi ZUS, który ustala, czy istnieje obowiązek ubezpieczenia (§ 4). Z podjęciem więc działalności podlegającej ubezpieczeniu społecznemu wiąże się szereg formalnych czynności wstępnych, których wnioskodawca nie był obowiązany dopełniać, skoro działalność zarobkową polegającą na prowadzeniu rzemiosła rozpoczął już w latach 1945/1946, a ubezpieczeniem społecznym objęty został z dniem 1.VII.1965 r.Błędny zatem w swym założeniu pogląd Sądu Okręgowego co do możliwości zastosowania ust. 3 § 19 rozporządzenia (niezależnie od innych sytuacji omówionych poniżej) wpłynął na wadliwy sposób rozstrzygnięcia sprawy.Nie są też do przyjęcia wnioski strony odwołującej się, albowiem nie przemawia za nimi prawidłowa wykładnia § 19, § 27 ust. 1 i § 29 rozporządzenia.Przepis ust. 1 § 27 rozporządzenia postanawia, że oddział ZUS zawiadamia osoby, które z tytułu prowadzenia działalności były objęte ubezpieczeniem w dniu 28.II.1977 r., o kwocie podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie i o wysokości wymierzonej składki zgodnie z przepisami rozporządzenia. Zamiarem ustawodawcy w wymienionym przepisie było poinformowanie osób zainteresowanych o kwocie ukształtowanej podstawy wymiaru składki i o wysokości, w jakiej została wymierzona składka na ubezpieczenie obliczone na podstawie zasad wprowadzonych rozporządzeniem, a użyte w tym przepisie w czasie przeszłym określenie "były objęte ubezpieczeniem" odnosi zawartą w nim dyspozycję wyłącznie do osób objętych ubezpieczeniem w dniu 28.II.1977 r. Konstrukcja przepisu nie wywołuje zatem ze strony oddziału ZUS obowiązku permanentnego "zawiadamiania" osób zainteresowanych po tej dacie, stąd powstaje wniosek, że omawiany przepis ma charakter przejściowy, związany ze sferą praw i obowiązków osób objętych ubezpieczeniem w dacie wejścia w życie rozporządzenia.Dane z Wydziału Składek Oddziału ZUS wskazują, że wnioskodawca podwyższył od dnia 1.III.1977 r. podstawę wymiaru składek do kwoty 6.000 zł miesięcznie, musiał więc być zorientowany w zasadach ustalania podstawy wymiaru i obliczania składki, przewidzianych w nowo wprowadzonym rozporządzeniu. W tej sytuacji przypisywanie zbyt dużej roli instrukcyjnemu charakterowi "zawiadomienia" ze strony Oddziału ZUS niczego do sprawy nie wnosi, okoliczności faktyczne bowiem dowodzą, że wnioskodawca dokonał podwyższenia podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie do kwoty 6.000 zł w terminie przewidzianym w § 29 rozporządzenia. Rzecz jednak w tym, że bezpośrednio przed przejściem na emeryturę wnioskodawca dokonał w dniu 1.I.1980 r., a więc w ostatnim dziesięcioleciu, drugiej podwyżki podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie - do wysokości 10.000 zł i ta okoliczność decyduje o tym, że obliczenie podstawy wymiaru emerytury następuje w sposób określony w § 27 ust. 1 rozporządzenia.W ciągu więc ostatnich 10 lat wnioskodawca dokonał dwukrotnych podwyżek podstawy wymiaru składek i z tego faktu wywodzi nie znajdujący oparcia w postanowieniach rozporządzenia pogląd, czemu daje wyraz w odwołaniu do Rady Nadzorczej z dnia 21.IV.1982 r. i w odwołaniu do Sądu, że w podstawie wymiaru emerytury należało uwzględnić obie te podwyżki , jednak z pominięciem pozostałych kwot opłaconych przezeń składek. Tymczasem zgodnie z § 19 ust. 2 rozporządzenia - jeżeli w ciągu ostatnich 10 lat ubezpieczenia kwota podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie została obniżona lub podwyższona w myśl § 10 lub 11, podstawę wymiaru emerytury stanowi kwota odpowiadająca przeciętnej miesięcznej podstawie wymiaru emerytury stanowi kwota przeciętnej miesięcznej podstawy wymiaru składek z okresu ostatnich 10 lat ubezpieczenia.Wymieniony przepis przewiduje, że podstawę wymiaru składek z ostatnich 10 lat ubezpieczenia, a więc obejmująca także okres opłacania przez wnioskodawcę składek od 1971 r., które wynosiły wtedy: 2.700 zł, a następnie 3.400 zł.Przeciętną miesięczną podstawę wymiaru emerytury rzemieślniczej, przewidzianą w § 19 ust. 2 rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 11 lutego 1977 r. (Dz. U. Nr 6, poz. 25 ze zm.), oblicza się przy uwzględnieniu wszystkich kwot składek z okresu ostatnich 10 lat ubezpieczenia, łącznie z poprzedzającymi ostatnio przed przejściem na emeryturę dokonanymi podwyżkami podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. W tej sytuacji nie było uzasadnione ustalenie podstawy wymiaru emerytury wnioskodawcy w kwocie 7.800 zł obliczonej przy uwzględnieniu jedynie dwóch ostatnich podwyżek podstawy wymiaru składek (tj. 6.000 zł i 10.000 zł).Z uwagi na to, że wyrok Okręgowego Sądu, przyznając wnioskodawcy z funduszów społecznych świadczenia w nienależnej wysokości, nie tylko w rażący sposób naruszył obowiązujące przepisy, lecz także interes PRL, Sąd Najwyższy pomimo upływu terminu 6-miesięcznego od uprawomocnienia się tego wyroku rozpoznał rewizję nadzwyczajną i podzielając jej wniosek, na podstawie art. 421 § 2, art. 422 k.p.c. w związku z art. 277 k.p. i art. 83 ustawy o okręgowych sądach pracy i ubezpieczeń społecznych orzekł jak w sentencji.