II URN 93/85

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN B. Błachowska.Sędziowie SN: A. Grymaszewski, E. Brzeziński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z wniosku Zofii S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. o dalszą wypłatę renty rodzinnej na skutek rewizji nadzwyczajnej Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego od wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu z dnia 25 września 1984 r.oddalił rewizję nadzwyczajną.Uzasadnienie faktyczneMąż wnioskodawczyni Jan S. od dnia 3 października 1975 r. uzyskał emeryturę przysługującą członkowi rolniczej spółdzielni produkcyjnej po zaliczeniu 5 lat i 5 miesięcy pracy w spółdzielni produkcyjnej oraz 25 lat i 7 miesięcy pracy we własnym gospodarstwie rolnym. Wstępując do spółdzielni produkcyjnej Jan S. wniósł do Spółdzielni jako wkład gruntowy ziemię o obszarze 6,28 ha przeliczeniowych. W dniu 25 maja 1979 r. Jan S. zmarł, a wdowa po nim, wnioskodawczyni Zofia S., wystąpiła o rentę rodzinną. Renta rodzinna została jej przyznana i wypłacona była od daty zgonu męża. W dniu 29 czerwca 1983 r. na podstawie umowy sprzedaży, zawartej w formie aktu notarialnego, wnioskodawczyni sprzedała Rolniczej Spółdzielni Produkcyjnej w B. za kwotę 600.000 zł cały powyższy wkład gruntowy. Decyzją z dnia 14 czerwca 1984 r. organ rentowy wstrzymał wnioskodawczyni wypłatę renty rodzinnej od dnia 1 czerwca 1984 r. i ustalił nadpłatę renty za okres od 1 sierpnia 1983 r. do 30 maja 1984 r. w kwocie 65.000 zł. Rada Nadzorcza orzeczeniem z dnia 17 lipca 1984 r. zatwierdziła decyzję organu rentowego, a Okręgowy Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu wyrokiem z dnia 25 września 1984 r. oddalił odwołanie wnioskodawczyni od orzeczenia rady nadzorczej z następującym uzasadnieniem:Stosownie do treści art. 15 ust. 3 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135) osoba, która uzyskała rentę rodzinną po ubezpieczonym, który w chwili śmierci spełniał warunki do przyznania emerytury lub renty albo miał ustalone prawo do jednego z tych świadczeń w wyniku zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym, traci do niej prawo, jeśli wniesione do spółdzielni grunty zostały z niej wycofane. W sprawie jest niesporne, że wnioskodawczyni otrzymała rentę rodzinną po mężu, który miał ustalone prawo do emerytury w wyniku zaliczenia pracy w gospodarstwie rolnym i emeryturę taką do chwili śmierci pobierał. W tej sytuacji - zdaniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - ma do niej zastosowanie powołany przepis art. 15 ust. 3 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. skutkujący wstrzymanie pobieranej renty i zwrot nadpłaty za okres nienależnej wypłaty. Nie ma wpływu na rozstrzygnięcie zarzut wnioskodawczyni, że nie nastąpiło wycofanie gruntu, gdyż Spółdzielnia nie utraciła jego posiadania, z powołaniem się na art. 147 prawa spółdzielczego. Przepis powyższy - zdaniem Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych - nie prowadzi do takich konkluzji, lecz - wręcz przeciwnie - wyraźnie stanowi o przeniesieniu własności, które musi się łączyć z wycofaniem gruntu stanowiącego wkład w sensie prawnym, aby mogło dojść do zawarcia umowy sprzedaży łączącej się ze zmianą właściciela gruntu. Powyższa czynność stanowiła utratę gruntów jako wkładu, natomiast uzyskanie w drodze kupna stanowi inny tytuł prawny. Przepis art. 15 ust. 3 dekretu miał zaś na względzie zachowanie stanu prawnego, jaki spowodował zaliczenie pracy w gospodarstwie rolnym, a który na skutek umowy sprzedaży uległ zmianie. W rewizji nadzwyczajnej, wniesionej do Sądu Najwyższego dnia 22 maja 1985 r. Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego domaga się uchylenia powyższego wyroku Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, a także orzeczenia Rady Nadzorczej, zmiany decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w O. z dnia 14 czerwca 1984 r. i przyznania Zofii S. nadal prawa do renty rodzinnej od dnia 1 sierpnia 1983 r. Zdaniem rewizji nadzwyczajnej, zaskarżony wyrok rażąco narusza prawo, tj. art. 15 ust. 3 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135) oraz interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, ponieważ: "(...) Przeniesienie własności gruntu, stanowiącego wkład członkowski do rolniczej spółdzielni produkcyjnej, nie stanowi wycofania tego gruntu, powodującego utratę prawa do emerytury przyznanej na podstawie przepisów cytowanego wyżej dekretu". Pogląd taki został wyrażony przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 października 1984 r. (II URN 117/84).Zgodnie z przepisem art. 15 ust. 3 powołanego dekretu utrata prawa do renty rodzinnej następuje, jeżeli wniesione do spółdzielni grunty zostały z niej wycofane. Poza sporem jest, że grunty stanowiące wkład męża wnioskodawczyni, po którym nabyła ona prawo do renty rodzinnej, nie zostały wycofane i pozostają nieprzerwanie w użytkowaniu spółdzielni. Kwestia wkładów gruntowych uregulowana jest w przepisach art. 141 i nast. prawa spółdzielczego, w których odróżnia się rozporządzenie własnością gruntu stanowiącego wkład (art. 147) od wycofania tego wkładu (art. 148, 150 i 151). Z przepisu art. 139 prawa spółdzielczego wynika, że członkami spółdzielni mogą być właściciele lub posiadacze gruntów. Uprawnienia spółdzielni produkcyjnej do wniesionego gruntu polegają na prawie użytkowania zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego (art. 145 prawa spółdzielczego), a więc związane są z samą rzeczą, a nie z jej właścicielem (art. 252 i art. 277 k.c.). Dopiero wycofanie wkładu gruntowego powoduje ustanie prawa użytkowania przez spółdzielnię. Natomiast zmiana właściciela gruntu nie może być utożsamiana z wycofaniem gruntu ze spółdzielni i w konsekwencji ze spełnieniem przesłanki z art. 15 ust. 3 dekretu powodującego utratę prawa wnioskodawczyni do renty rodzinnej. Wykupiony grunt pozostał bowiem nadal w użytkowaniu spółdzielni, nie zostało utracone jej prawo posiadania, zmienił się tylko podmiot dysponujący prawem własności (...)".Zdaniem rewizji nadzwyczajnej, zaskarżony wyrok narusza również interes Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, gdyż pozbawienie wnioskodawczyni należnych jej świadczeń rentowych pozostaje w sprzeczności z polityką socjalną Państwa.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Artykuł 15 dekretu z dnia 4 marca 1876 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135) stanowi, co następuje:"Artykuł 15.1. Renta rodzinna przysługuje po ubezpieczonym, który w chwili śmierci spełniał warunki do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej albo miał ustalone prawo do jednego z tych świadczeń.2. Renta rodzinna przysługuje osobom spełniającym warunki do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin.3. Osoba, która uzyskała rentę rodzinną po ubezpieczonym, który w chwili śmierci spełniał warunki do uzyskania emerytury lub renty inwalidzkiej albo miał ustalone prawo do jednego z tych świadczeń w wyniku zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym, traci do niej prawo, jeżeli wniesione do spółdzielni grunty zostały z niej wycofane".Zawarte w ust. 3 przytoczonego przepisu sformułowanie: "wniesione do spółdzielni grunty" niewątpliwie koresponduje ze sformułowaniami art. 141 i nast. ustawy z dnia 16 września 1982 r. - Prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) określającymi bliżej, na czym polega wniesienie do rolniczej spółdzielni produkcyjnej wkładu gruntowego lub pieniężnego. Te zaś z kolei przepisy nie pozostawiają wątpliwości co do tego, że wniesienie przez członka spółdzielni produkcyjnej wkładu gruntowego lub pieniężnego nie polega na przeniesieniu na spółdzielnię własności określonego gruntu lub określonej kwoty pieniężnej, lecz na umożliwieniu spółdzielni korzystania z tego gruntu lub pieniędzy bez utraty własności przez dotychczasowego właściciela. Po myśli art. 145 prawa spółdzielczego w następstwie wniesienia wkładu gruntowego spółdzielnia nabyła prawo użytkowania tego wkładu, przy czym: "użytkowanie przez spółdzielnię wniesionych przez członka wkładów gruntowych regulują przepisy kodeksu cywilnego" (art. 145 § 2).Według zaś przepisów kodeksu cywilnego użytkowanie jest jednym z praw rzeczowych ograniczonych, występujących obok prawa własności, a nie w ramach prawa własności (por. art. 244 i nast. k.c.). Tego rodzaju "użytkowanie" ma na uwadze przepis art. 277 § 1 k.c., stanowiąc, że: "jeśli statut rolniczej spółdzielni produkcyjnej lub umowa z członkiem spółdzielni inaczej nie postanawia, spółdzielnia nabywa z chwilą przejęcia wniesionych przez członków wkładów gruntowych ich użytkowanie". Równocześnie jednak po myśli art. 247 k.c. ograniczone prawo rzeczowe (także użytkowanie) wygasa, jeżeli ten, komu prawo takie przysługuje, nabędzie własność rzeczy obciążonej.Myli się więc rewizja nadzwyczajna, gdy twierdzi, że w niniejszej sprawie jest niesporne, że grunty, wniesione do spółdzielni, jako wkład męża wnioskodawczyni, pozostają nadal w użytkowaniu spółdzielni i że na ten stan rzeczy nie miała wpływu sprzedaż tych gruntów przez wnioskodawczynię na rzecz Spółdzielni. Z gruntów tych wprawdzie Spółdzielnia nadal korzysta, ale nie jest to już użytkowanie w rozumieniu powołanych wyżej przepisów prawa spółdzielczego i kodeksu cywilnego, użytkowanie to bowiem z chwilą sprzedaży gruntu Spółdzielni wygasło. Spółdzielnia zaś może aktualnie z gruntu tego korzystać nie dlatego, że niegdyś grunt ten wniósł do Spółdzielni, jako swój wkład, mąż wnioskodawczyni, lecz dlatego że Spółdzielnia jest aktualnie właścicielką tego gruntu, bo grunt wnioskodawczyni sprzedała Spółdzielni, właściciel zaś może korzystać z gruntu nie w mniejszym zakresie niż użytkownik, jeżeli nie stoją temu na przeszkodzie prawa osób trzecich. Trafnie więc organy orzekające w niniejszej sprawie uznały, że wnioskodawczyni znalazła się w sytuacji przewidzianej w art. 15 ust. 3 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135), skoro sprzedaż spółdzielni produkcyjnej gruntu, wniesionego wcześniej do tejże spółdzielni jako wkład gruntowy członka spółdzielni, prowadzi do wygaśnięcia użytkowania tego gruntu przez spółdzielnię w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego i prawa spółdzielczego, jest więc równoznaczna z "wycofaniem wniesionego do spółdzielni gruntu" w rozumieniu art. 15 ust. 3 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczej spółdzielni produkcyjnej i spółdzielni kółek rolniczych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135).Sytuacja występująca w niniejszej sprawie nie jest podobna do sytuacji, jaka wystąpiła w powołanej w rewizji nadzwyczajnej sprawie sygn. II URN 117/84. W sprawie sygn. II URN 117/84 uprawniony do emerytury grunty, wniesione do spółdzielni produkcyjnej jako wkład gruntowy, przekazał w formie darowizny swoim synom, również członkom tej spółdzielni produkcyjnej. W następstwie takiego przeniesienia własności sytuacja Spółdzielni nie uległa zmianie. Po przeniesieniu własności gruntu na synów uprawnionego Spółdzielnia pozostała nadal użytkownikiem tego gruntu w rozumieniu przepisów prawa spółdzielczego i kodeksu cywilnego. W zakresie uprawnień Spółdzielni nic nie zmieniło się. W sytuacji zaś występującej w niniejszej sprawie dotychczasowa podstawa korzystania przez Spółdzielnię z gruntu zmieniła się. Dotychczasowe prawo użytkowania - o czym była już mowa - wygasło, Spółdzielnia zaś, już jako właściciel sprzedanego jej gruntu, uzyskała własne, niezależne od innych osób uprawnienie do korzystania ze spornego gruntu.W konsekwencji brak jest podstaw do wniosku, że zaskarżony wyrok i poprzedzające ten wyrok orzeczenie Rady Nadzorczej oraz organu rentowego rażąco naruszają prawo i nie dają się pogodzić z interesem Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej.Dlatego Sąd Najwyższy na podstawie art. 421 k.p.c. oddalił rewizję nadzwyczajną.