III UZP 23/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek.Sędziowie SN: B. Błachowska, E. Brzeziński (sprawozdawca), A. Filcek, E. Mzyk, S. Perestaj, S. Szymańska.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem prokuratora Prokuratury Generalnej, I. Kaszczyszyn, w sprawie z wniosku Jana i Heleny małż. B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w K. o emeryturę i rentę inwalidzką po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 22 czerwca 1989 r. "Czy dokonana przez emeryta lub rencistę darowizna wkładu gruntowego wniesionego do rolniczej spółdzielni produkcyjnej powoduje utratę prawa do emerytury lub renty w rozumieniu art. 14 ust. 3 i art. 17 ust. 2 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135 ze zm.) w sytuacji, gdy obdarowany wycofa wkład gruntowy ze spółdzielni?"podjął następującą uchwałę nadał jej moc zasady prawnej:Wycofanie gruntu wniesionego do rolniczej spółdzielni produkcyjnej, jako wkład gruntowy członka spółdzielni, powoduje przewidzianą w art. 14 ust. 3 i art. 17 ust. 2 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135 ze zm.) utratę prawa do emerytury lub renty także wówczas, gdy grunt został wycofany ze spółdzielni przez osobę obdarowaną tym gruntem. Uzasadnienie faktyczneW wyroku z dnia 3 lipca 1985 r. II URN 93/89 (OSNCP 1986, z. 3, poz. 41) Sąd Najwyższy wyraził m.in. pogląd, że "sprzedaż spółdzielni produkcyjnej gruntu wniesionego wcześniej do tejże spółdzielni, jako wkład gruntowy członka spółdzielni, prowadzi do wygaśnięcia użytkowania tego gruntu przez spółdzielnię w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego i prawa spółdzielczego, jest więc równoznaczna z wycofaniem wniesionego do spółdzielni gruntu w rozumieniu art. 15 ust. 3 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135)". Natomiast sentencja uchwały Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1987 r. III UZP 6/87 (OSNCP 1988, z, 5, poz. 59) ma treść następującą: "Wycofanie wniesionych do rolniczej spółdzielni produkcyjnej gruntów przez osobę, która uzyskała emeryturę w wyniku zaliczenia jej okresu pracy w gospodarstwie rolnym, powoduje utratę prawa do emerytury tylko wtedy, gdy wycofanie gruntu nastąpiło wskutek czynności prawnej tej osoby (art. 17 ust. 2 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin - jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 27, poz. 135)".Dopatrując się istotnych rozbieżności między tymi stanowiskami zwykły skład Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 22 czerwca 1989 r. przedstawił składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały. W sprawie tej wnioskodawcy pobierali od 1982 r. świadczenia emerytalno-rentowe, które przyznane im zostały na podstawie przepisów art. 13 i 14 powołanego dekretu z dnia 4 marca 1976 r. przy uwzględnieniu, że do wymaganego okresu zatrudnienia zaliczono im okres pracy w gospodarstwie rolnym przed uzyskaniem członkostwa rolniczej spółdzielni produkcyjnej. W 1985 r. wnioskodawcy umową darowizny, sporządzoną w formie aktu notarialnego, przenieśli własność nieruchomości (stanowiącej wkład gruntowy) na rzecz córki i jej męża. Obdarowani w dniu 15 marca 1985 r. wypowiedzieli członkostwo spółdzielni, zaś w październiku 1985 r. wycofali wkład ze spółdzielni. Decyzjami z dnia 23 września 1988 r. organ rentowy wstrzymał wnioskodawcom dalszą wypłatę świadczeń, a ponadto przypisał im do zwrotu wartość nienależnie pobranych świadczeń za okres od dnia 1 stycznia 1987 r. do dnia 30 września 1988 r. uznając, że wobec wycofania ze spółdzielni wkładu gruntowego utracili prawo do pobierania świadczeń. Zdaniem zwykłego składu Sądu Najwyższego, można bronić poglądu, że w takiej sytuacji wnioskodawcy nie utracili uprawnień do pobierania nadal świadczeń emerytalno-rentowych, skoro nie oni sami wycofali wkład gruntowy. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów zważył, co następuje:Z mocy art. 14 ust. 1 pkt 1 dekretu z dnia 4 marca 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin (jedn. tekst: Dz. U. z 1983 r., Nr 27, poz. 135 ze zm.) jednym z warunków uzyskania przez ubezpieczonego renty inwalidzkiej z tytułu inwalidztwa nie pozostającego w związku z wypadkiem przy pracy w spółdzielni lub chorobą zawodową jest przepracowanie w spółdzielni określonego czasu. Jednakże - po myśli art. 14 ust. 1 pkt 2 tegoż dekretu - warunek ten uważa się za spełniony, jeżeli członek spółdzielni wniósł do spółdzielni lub przekazał jej na własność gospodarstwo rolne o obszarze nie mniejszym niż 0,5 ha i jeżeli praca w tym gospodarstwie przez okres ostatnich 5 lat przed wstąpieniem do spółdzielni stanowiła dla niego główne źródło utrzymania. Z mocy art. 17 ust. 1 w zakresie uprawnień do emerytury podobne skutki wywołuje wniesienie przez ubezpieczonego do spółdzielni lub przekazanie jej na własność gruntów o obszarze nie mniejszym niż 0,5 ha. Jednakże art. 14 ust. 3 i art. 17 ust. 2 stanowią, co następuje:"Art. 14. 3. Osoba, która uzyskała rentę inwalidzką w wyniku uwzględnienia okoliczności, o których mowa w ust. 2 pkt 2, traci do niej prawo, jeżeli wniesione do spółdzielni grunty zostały z niej wycofane. Art. 17. 2. Osoba, która uzyskała emeryturę w wyniku zaliczenia okresu pracy w gospodarstwie rolnym, traci do niej prawo, jeżeli wniesione do spółdzielni grunty zostały z niej wycofane."Treść powołanych przepisów nie pozostawia wątpliwości co do tego, że w sytuacjach przewidzianych w art. 14 ust. 2 pkt 2 i w art. 17 ust. 1 chodzi o umożliwienie spółdzielni bezterminowego korzystania z określonych gruntów w następstwie dokonania przez członka spółdzielni jednej z dwóch alternatywnie wymienionych czynności prawnych: albo "wniesienia" do spółdzielni określonych gruntów, albo "przekazania" spółdzielni tych gruntów na własność. W związku ze stanem faktycznym występującym w sprawie i treścią pytania, związanego z tym stanem faktycznym, nie zachodzi potrzeba rozważania istoty "przekazania" spółdzielni gruntów na własność, chodzi bowiem tylko o grunty "wniesione" do spółdzielni w rozumieniu powołanych przepisów.Przepisy dekretu o ubezpieczeniu społecznym członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i członków spółdzielni kółek rolniczych oraz ich rodzin nie normują samodzielnie problematyki wnoszenia wkładów gruntowych do rolniczych spółdzielni produkcyjnych oraz ich wycofywania. Natomiast z art. 141 ustawy z dnia 15 września 1982 r. - prawo spółdzielcze (Dz. U. Nr 30, poz. 210 ze zm.) wynika, że wniesienie wkładu gruntowego następuje w wyniku czynności członka spółdzielni. Z reguły ma to postać stosownego oświadczenia, zawartego w deklaracji członkowskiej. Członek spółdzielni nie musi być właścicielem "wnoszonego" przezeń gruntu. Jeżeli grunt wnoszony jest przez członka będącego jedynie posiadaczem gruntu, zgodę na wniesienie tego gruntu do spółdzielni, jako wkładu gruntowego, musi wyrazić właściciel gruntu. "Wniesienie" przez członka spółdzielni produkcyjnej wkładu gruntowego ani nie przenosi na spółdzielnię własności tego gruntu, ani nie uszczupla praw rzeczowych dotychczasowego właściciela gruntu. Po myśli art. 145 prawa spółdzielczego w następstwie wniesienia wkładu gruntowego spółdzielnia nabywa prawo użytkowania tego wkładu, przy czym "użytkowanie przez spółdzielnię wniesionych przez członka wkładów gruntowych regulują przepisy kodeksu cywilnego" (art. 145 § 2). Według zaś przepisów kodeksu cywilnego użytkowanie jest jednym z praw rzeczowych ograniczonych, występujących obok prawa własności, a nie w ramach prawa własności. Właściciel zachowuje więc pełnię uprawnień związanych ze służącym mu prawem własności mimo "wniesienia" jego gruntów do spółdzielni produkcyjnej, jako wkładu gruntowego członka tej spółdzielni. Po myśli art. 148 § 1 prawa spółdzielczego członek spółdzielni może wycofać swój wkład gruntowy ze spółdzielni dopiero po ustaniu członkostwa. Przepis ten nie może być rozumiany jako ograniczenie praw rzeczowych właściciela gruntu. Dotyczy tylko obligacyjnego obowiązku członka spółdzielni pozostawienia w użytkowaniu spółdzielni wniesionego przezeń gruntu przynajmniej przez czas, w którym wnoszący grunt pozostaje członkiem spółdzielni. Jeżeli członek spółdzielni postąpi niezgodnie z wymaganiami tego przepisu i - nie przekraczając swoich uprawnień - wycofa swój wkład gruntowy wcześniej, narazi się na konsekwencje związane z taką jego własną czynnością prawną, m.in. na konsekwencje przewidziane w art. 14 ust. 3 i w art. 17 ust. 2 powołanego dekretu z dnia 4 marca 1976 r. Nie upoważnia to jednak do wniosku, że tylko on jest władny wniesiony przezeń grunt "wycofać" ze spółdzielni. Może to czynić sam tylko dopóty, dopóki przysługuje mu uprawnienie do dysponowania tym gruntem, a więc - z reguły - dopóki on sam jest właścicielem tego gruntu. Jeżeli wcześniej wyzbył się już prawa własności na rzecz osoby trzeciej, np. darowując grunt swemu dziecku, nie może być traktowany jako uprawniony do dysponowania gruntem, a w konsekwencji nie jest już władny skutecznie tego gruntu "wycofać" ze spółdzielni. W sytuacji takiej skutecznie może wycofać ten grunt ze spółdzielni tylko ta osoba trzecia, jako właściciel gruntu, lub osoba działająca z jej upoważnienia. Z punktu widzenia skutków przewidzianych w art. 14 ust. 3 i art. 17 ust. 2 powołanego dekretu jest obojętne, kim jest wycofujący ze spółdzielni grunt, jeżeli dochodzi - w następstwie czynności prawnej tej osoby - do prawnie skutecznego pozbawienia spółdzielni użytkowania tego gruntu. W konsekwencji, na przedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego pytanie należało odpowiedzieć jak w sentencji niniejszej uchwały. Raz jeszcze jednak należy podkreślić, że przewidziany w art. 14 ust. 3 i art. 17 ust. 2 skutek wywołuje nie sama darowizna gruntów na rzecz osoby trzeciej, lecz dopiero wycofanie tych gruntów ze spółdzielni, dokonane przez osobę uprawnioną do dysponowania gruntami, zwłaszcza zaś przez ich aktualnego właściciela.