III CR 220/65

SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka J. i Antoniego J. przeciwko Skarbowi Państwa o przeniesienie własności nieruchomości, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie z dnia 2.II.1965 r. uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w Limanowej z dnia 22.II.1960 r. i przekazał sprawę temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneAktem nadania z 10.XI.1956 r. przydzielono powodowi Franciszkowi J. działkę gruntu, położoną w Limanowej, nr 3925/23 o powierzchni 0,1041 ha.Po stwierdzeniu, że Franciszek J. nie miał kwalifikacji do otrzymania gruntu z reformy rolnej, orzeczeniem Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej w Krakowie z dnia 29.XI.1957 r. nadanie na jego rzecz zostało unieważnione, a odwołanie Franciszka J. do Ministerstwa Rolnictwa pozostawione bez uwzględnienia. Własność działki została z powrotem przepisana na Skarb Państwa.W międzyczasie - w r. 1957 powód i jego żona Antonina J. przystąpili do budowy na wymienionej działce domu mieszkalnego i w r. 1957 wykonali fundamenty, sutereny i strop nad nimi, a w następnym roku wybudowali mury i doprowadzili budynek pod dach.W 1960 r. Franciszek i Antonina małż. J. wytoczyli powództwo przeciwko Skarbowi Państwa, domagając się, w oparciu o art. 73 § 2 prawa rzeczowego, uznania ich za właścicieli działki o powierzchni 0,1041 ha, oznaczonej nr 3925/23 i zobowiązania Skarbu Państwa do wyrażenia zgody na wpisanie w księdze wieczystej, jako właścicieli, za jednoczesną zapłatą przez powodów Skarbowi Państwa zwykłej ceny działki według szacunku biegłych.Wyrokiem z dnia 22.II.1961 r. Sąd Powiatowy powództwo uwzględnił, ustalając cenę działki na kwotę 624,60 z.W uzasadnieniu Sąd zaznaczył, że przyjmując, jako istotny moment dla posiadania w dobrej wierze, chwilę otrzymania przez powoda odpisu orzeczenia Wojewódzkiej Komisji Ziemskiej z dnia 9.XI.1957 r., tj. datę 16.I.1958 r., należy stwierdzić, że w tym czasie ogólna wartość urządzeń wzniesionych przez powodów wynosiła ponad 50.000 zł. W tym stanie rzeczy, zdaniem Sądu, jest niewątpliwe, że powodowie powinni być w oparciu o art. 73 § 2 prawa rzeczowego uznani i wpisani jako właściciele przedmiotowej działki, którą otrzymali jako nadanie, i na której wznieśli budynek mieszkalny, którego część wzniesiona w dobrej wierze przewyższa wartością całą zabudowaną działkę.Strona pozwana wniosła rewizję, dowodząc, że do zastosowania przepisu art. 73 § 2 prawa rzeczowego nie było podstaw, skoro Skarb Państwa nie odmawiał powodom swej zgody na sprzedaż działki na własność czasową. Poza tym skarżący powołał się na art. 43 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach.Wyrokiem z dnia 2.II.1965 r. Sąd Wojewódzki rewizję oddalił, podkreślając m. in., że do uwzględnienia roszczenia istniały wszelkie przesłanki z art. 73 § 2 prawa rzeczowego, bowiem nie można powodom odmówić dobrej wiary przy wznoszeniu budowli, skoro w czasie budowy nie tylko byli przekonani, że wznoszą ją na własnej działce, ale mieli co do niej formalny tytuł prawny.Wyrok Sądu Wojewódzkiego zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, w której zarzucając naruszenie art. 43 ustawy z dnia 14.VII.1961 r. o gospodarce terenami w miastach i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 159), wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku, jak również wyroku Sądu Powiatowego w Limanowej z dnia 22.II.1960 r. (sygn. akc C. 140/60) i o przekazanie sprawy Sądowi Powiatowemu w Limanowej do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył co następuje: Trafny jest zarzut obrazy art. 43 ustawy z dnia 14.VII.1961 r., w świetle tego przepisu posiadacz nieruchomości, stanowiącej własność Państwa i położonej na terenach objętych ustawą, nie może w przypadkach określonych w art. 73 § 2 prawa rzeczowego żądać przeniesienia własności tej nieruchomości, lecz oddania jej w wieczyste użytkowanie. Nieruchomość objęta sporem, położona na terenie miasta powiatowego, podlega niewątpliwie przepisom powołanej ustawy, trafnie więc podnosi rewidujący, że Sąd Wojewódzki, który rozpoznawał sprawę niniejszą po wejściu w życie tej ustawy, obowiązany był rozważyć sprawę z uwzględnieniem przepisu art. 43.Powyższe stanowisko może budzić wątpliwości w związku z treścią art. 45 tejże ustawy. W świetle bowiem dokonanych ustaleń powodowie uzyskali posiadanie spornej nieruchomości na podstawie aktu nadania, wydanego w trybie przepisów dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i mimo uchylenia następnie aktu nadania nadal ją posiadają. Stosownie zaś do art. 45 ust. 2 powołanej ustawy, przepisów jej dotyczących terenów państwowych nie stosuje się do gruntów, które przed dniem wejścia w życie ustawy zostały oddane w posiadanie osobom trzecim na podstawie dekretu z dnia 6.IX.1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej, dekretu z dnia 6.IX.1946 r. (Dz. U. Nr 49 z r. 1946, poz. 279 oraz Nr 66 z r. 1947, poz. 410), dekretu z dnia 18.IV.1955 r. (Dz. U. z r. 1959, Nr 14, poz. 78) oraz ustawy z dnia 12.III.1958 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 71) i nadal są w posiadaniu tych osób lub ich prawonabywców, chociażby osoby te nie nabyły jeszcze prawa własności. Mogłoby się więc wydawać, że posiadanie przez powodów nieruchomości, uzyskanej na podstawie przepisów dekretu o reformie rolnej, wyłącza stosowanie z art. 43 ustawy.Pogląd taki byłby jednak błędny z następujących przyczyn. Przepis art. 45 ustawy wyłącza stosowanie do wymienionych w nim gruntów przepisów dotyczących terenów państwowych, a więc przede wszystkim przepisów normujących przekazywanie terenów państwowych w użytkowanie (rozdział 2) i ustanowienie wieczystego użytkowania terenów państwowych (rozdział 3) oraz szeregu innych przepisów normujących kwestie związane z użytkowaniem (np. art. 3, 7, 43). Wyłączenie to wiąże się z faktem, że posiadanie gruntu w warunkach przewidzianych w przepisach cytowanych wyżej aktów prawnych, wymienionych w art. 45 ust. 2 ustawy, uprawnia posiadaczy, w myśl tych przepisów, do uzyskania prawa własności gruntów. Przepisy ustawy z dnia 14.VII.1961 r., w razie braku art. 45 ust. 2, pozbawiałyby posiadaczy gruntów uzyskanych uprawnień i w tym zakresie uchylałyby przepisy aktów prawnych w odniesieniu do terenów objętych tą ustawą, co oczywiście nie było intencją ustawodawcy, który, przewidując w tych aktach przyznanie gruntów w pewnych wypadkach na własność osobom fizycznym, realizował na tej drodze założenia polityki rolnej Państwa. Jak z tego wynika, wyłączenie tych gruntów spod działania niektórych przepisów ustawy z 14.VII.1961 r. miało na celu zapewnienie posiadaczom gruntów zachowania uzyskanych uprawnień do nabycia ich własności. Realizacji więc postulatów wysuniętych w dziedzinie polityki rolnej Państwa dał ustawodawca widoczne pierwszeństwo nad realizacją zadań wytyczonych przez ustawę z 14.VII.1961 r. Przyjmując powyższe założenia należy konsekwentnie uznać, że wyłączenia przewidziane w art. 45 ust. 2 ustawy spełnią wyznaczoną im rolę i mogą mieć zastosowanie tylko w wypadkach, gdy istniejący stan posiadania gruntów rzeczywiście prowadzi do nabycia własności, gdy więc posiadaczom służą nadal uprawnienia wynikające z aktów prawnych wymienionych w powyższym przepisie. W przeciwnym razie, to znaczy w wypadkach, gdy posiadacze gruntów nie mają już żadnych uprawnień do nabycia własności, wyłączenie zastosowania do nich przepisów ustawy nie byłoby niczym usprawiedliwione, a nadto byłoby dla nich samych krzywdzące o tyle, że pozbawiałoby ich również uprawnień do uzyskania wieczystego użytkowania przewidzianego w tej ustawie.W sprawie niniejszej jest niespornie ustalone, że akt nadania gruntu powodom nie został następnie uchylony na skutek stwierdzenia po ich stronie braku uprawnień do nabycia własności gruntu, wobec czego nie posiadają oni już żadnych widoków na nabycie własności, przeto w świetle przytoczonych rozważań brak jest podstawy do wyłączenia w stosunku do nich - na podstawie art. 45 ustawy - przepisu art. 43 i w tym zakresie Sąd Najwyższy uznał stanowisko rewizji nadzwyczajnej również za trafne.Należy zauważyć, że wobec uchylenia przez art. XX lit. a przepisów wprowadzających k.c. przepisu art. 43 z 14.VII.1961 r. sprawa niniejsza, przy ponownym rozpoznaniu, powinna być rozważona na płaszczyźnie art. 231 k.c.Z powyższych przyczyn wyroki sądów obu instancji podlegają z mocy art. 422 § 2 k.p.c. uchyleniu.