III CR 418/66

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia Z. Wasilkowska. Sędziowie: B. Łubkowski, Z. Trybulski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Franciszka B. przeciwko Marii B. i Józefowi B. o 5.950 zł, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. Łodzi z dnia 6 czerwca 1966 r.,uchylił zaskarżony wyrok oraz zmienił wyrok Sądu Powiatowego dla m. Łodzi z dnia 6 października 1965 r. i oddalił powództwo; poza tym przekazał Sądowi Powiatowemu dla m. Łodzi do rozpoznania wniosek pozwanych o zwrot wyegzekwowanego świadczenia.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy dla m. Łodzi wyrokiem z dnia 7.IV.1965 r. uznał za wygasły z dniem 2.III.1965 r. obowiązek alimentacyjny Franciszka B. w stosunku do syna Józefa B., stwierdzony wyrokiem tegoż Sądu z dnia 9.II.1959 r. W pozwie wniesionym do tego samego Sądu w dniu 13.VIII.1965 r. powód żądał zasądzenia od syna Józefa B. i od jego matki Marii B. solidarnie kwoty 3.950 zł tytułem zwrotu renty alimentacyjnej wypłaconej przez niego dla pozwanego do rąk pozwanej za okres od dnia 1.XI.1963 r. do dnia 31.III.1965 r. Twierdził przy tym, że syn jego Józef B. już od dnia 1.XI.1963 r. pracuje i zarabia około 1.100 zł, brak więc było przesłanek z art. 39 § 2 k.p. do pobierania przez niego alimentów od powoda. Pozwani wnosili o oddalenie powództwa zarzucając, iż obowiązek alimentacyjny powoda ustał dopiero z dniem 2.III.1965 r.Sąd Powiatowy dla m. Łodzi wyrokiem z dnia 6.X.1965 r. uwzględnił powództwo w całości uznawszy, że pozwani pobrali od powoda nienależne świadczenie w kwocie 3.950 zł. Sąd Wojewódzki dla m. Łodzi wyrokiem z dnia 6.VI.1966 r. oddalił rewizję pozwanych. Od wyroków tych, na skutek podania pozwanych, Minister Sprawiedliwości złożył w dniu 6.XII.1966 r. rewizję nadzwyczajną i zarzucając naruszenie art. 410 k.c. w związku z art. 138 k.r.o., zażądał uchylenia obu wyroków i oddalenia powództwa. Na rozprawie przed Sądem Najwyższym pozwani - twierdząc, że powód wyegzekwował od nich na podstawie tych wyroków kwotę 1.061 zł - żądali wydania orzeczenia o zwrocie wyegzekwowanego świadczenia. Powód zarzucił, że w okolicznościach sprawy żądanie to narusza zasady współżycia społecznego w PRL. Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Trafnie zarzuca rewizja nadzwyczajna naruszenie art. 410 k.c. w związku z art. 138 k.r.o. Jak wynika z uchwały składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23.X. - 16.XI.1954 r. I CO 41/54 (OSN 1/56/3), zmniejszenia lub ograniczenia czasu trwania świadczeń alimentacyjnych dochodzić można tylko powództwem na podstawie art. V ust. 2 przep. wpr. k.p.c. lub art. 41 k.r., których odpowiednikiem jest art. 138 k.r.o. Jeżeli świadczenie alimentacyjne zostało już wykonane, żądanie zwrotu takiego świadczenia na podstawie art. 410 k.c. przysługuje dopiero po uprawomocnieniu się wyroku uwzględniającego wymienione wyżej powództwo. Jest poza sporem, że takiego prawomocnego wyroku w chwili wyrokowania w dniu 6.X.1965 r. w sprawie nie było.Zgodnie z wyrokiem z dnia 7.IV.1965 r. obowiązek powoda ustał z dniem 2.III.1965 r., i to tylko w odniesieniu do alimentów pro futuro. Jest przy tym rzeczą charakterystyczną, że powód w tym procesie - mimo stwierdzenia w pozwie, że małoletni od roku nie uczy się, lecz pracuje - domagał się uznania jego obowiązku za wygasły dopiero z dniem 1 marca 1965 r., tj. z chwilą ukończenia przez pozwanego 18 lat. Z rozważań Sądu Najwyższego wynikających z cyt. uchwały wyraźnie wynika, że na skutek zmiany okoliczności moc prawna wyroku zasądzającego alimenty sama przez się nie wygasa. Sąd, orzekając ponownie o uprawomocnieniu materialnym, musi zatem uchylić poprzednie prawomocne orzeczenie, aby otworzyć drogę do urzeczywistnienia wyniku ponownego badania. Z wyjaśnień cytowanej uchwały wynika ponadto, że ograniczenie lub uchylenie obowiązku alimentacyjnego następuje wprawdzie już na skutek zmiany odpowiednich przesłanek materialnych, jednakże skuteczność prawną uzyskuje ono dopiero przez uchylenie prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty, który aż do tej chwili zachowuje moc obowiązującą i wskutek tego tamuje uznanie materialnych skutków zmiany. Toteż dopiero z chwilą uprawomocnienia się orzeczenia uwzględniającego powództwo "obronne" odpada podstawa prawna rat alimentacyjnych ponad miarę zakreśloną tym orzeczeniem oraz dopiero z tą chwilą przysługuje żądanie zwrotu tych świadczeń.Z powyższych względów należało - w myśl art. 422 § 1 k.p.c. - uchylić zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego, zmienić wyrok Sądu Powiatowego i oddalić powództwo, a ponadto zasądzić od powoda na rzecz pozwanych koszty procesu za obie instancje (art. 98 k.p.c.).Jeśli zaś chodzi o żądanie pozwanych w sprawie zwrotu już wyegzekwowanego świadczenia, to przede wszystkim należało rozważyć, czy w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej uprawnienie takie przysługuje stronie, czy też tylko podmiotowi wnoszącemu rewizję nadzwyczajną.W myśl art. 415 k.p.c. uprawnienie to przysługuje wyłącznie "skarżącemu", a tym w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej może być jedynie podmiot wymieniony w art. 417 § 1 k.p.c. Z drugiej jednak strony przepis art. 415 k.p.c. przez pojęcie "skarżący" rozumie podmioty uprawnione do żądania wznowienia postępowania, a więc zarówno same strony, jak i prokuratora. Biorąc pod uwagę, że przepis art. 415 w związku z art. 422 § 1 k.p.c. ma na celu zapobieganie - ze względów ekonomii procesowej - wszczynaniu nowego procesu restytucyjnego przez stronę, której czynna legitymacja procesowa w takim procesie jest niewątpliwa, i że w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej przepis ten powinien być stosowany jedynie "odpowiednio", uznać należy, że w postępowaniu z rewizji nadzwyczajnej wniosek o zwrot już wyegzekwowanego świadczenia (art. 422 § 1 i 415 k.p.c.) może złożyć zarówno podmiot, który wniósł rewizję nadzwyczajną, jak i strona, od której wyegzekwowano świadczenie.Z kolei wymaga rozważenia, czy Sąd Najwyższy, rozpoznając w toku postępowania z rewizji nadzwyczajnej wniosek o zwrot wyegzekwowanego świadczenia, może sam przeprowadzić dowody dla ustalenia, czy i w jakim zakresie wniosek ten jest uzasadniony. Otóż skoro rozpoznanie tego wniosku odbywa się w trybie rewizji nadzwyczajnej, to należy uznać, że przy rozpoznawaniu takiego wniosku Sąd Najwyższy może przeprowadzić dowody jedynie w granicach zakreślonych przepisami art. 423 i 385 k.p.c. W związku z tym w sprawie niniejszej byłoby możliwe przeprowadzenie przez Sąd Najwyższy dowodu z akt komornika dla ustalenia wysokości wyegzekwowanego świadczenia, jednakże Sąd Najwyższy nie ma możności przeprowadzenia innych dowodów na okoliczności mogące uzasadnić oddalenie wniosku restytucyjnego ze względu na przepis art. 3 k.c. Ponieważ jednak art. 415 k.p.c. stwierdza wyraźnie, że sąd, któremu zgłoszono taki wniosek, "orzeka" o zwrocie wyegzekwowanego świadczenia, Sąd Najwyższy nie może - ze względu na ograniczenia dowodowe z art. 423 i 385 k.p.c. - nie ustosunkować się do tego żądania. Dlatego też w wypadku, gdy brak jest warunków do ostatecznego rozstrzygnięcia w tym przedmiocie, należy - zgodnie z art. 422 § 2 k.p.c. - przekazać taki wniosek sądowi niższej instancji.Z tych względów co do wniosku pozwanych o zwrot wyegzekwowanego świadczenia należało orzec jak w sentencji (art. 412 § 2 k.p.c.).