III CRN 301/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Bukowski (sprawozdawca).Sędziowie SN: R. Czarnecki, S. Dmowski.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy z powództwa Marii K. przeciwko Kazimierzowi K. o zapłatę na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Bielsku Białej z dnia 28 maja 1981 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Rejonowego w Bielsku Białej z dnia 31.III.1980 r. i sprawę przekazał temu Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 17.II.1971 r. Sąd Powiatowy w Bielsku Białej zasądził od Kazimierza K. na rzecz małoletniego Jacka K. tytułem alimentów po 700 zł miesięcznie, poczynając od dnia 1.I.1971 r.W dniu 14.VIII.1979 r. Maria K., matka małoletniego Jacka K., wystąpiła przeciwko Kazimierzowi K. o zasądzenie na jej rzecz kwoty 27.000 zł tytułem regresu z art. 140 k.r.o. za okres od sierpnia 1976 r. do lutego 1979 r., zastrzegając, że za czas od dnia 1.III.1979 r. dochodzi w imieniu Jacka K. podwyższenia na jego rzecz alimentów do kwoty po 2.000 zł miesięcznie.Pozwany Kazimierz K. wnosił o oddalenie powództwa Marii K., twierdząc, że oprócz świadczenia zasądzonej wyrokiem z 1971 r. renty alimentacyjnej w wysokości po 700 złotych miesięcznie kupował małoletniemu powodowi odzież, przybory szkolne i inne artykuły przemysłowe. Poza tym podniósł, że "regres alimentacyjny" z art. 140 k.r.o. jest niedopuszczalny, "gdy istnieje i jest realizowany wyrok alimentacyjny", przy czym pozwany nie ma obowiązku kontrolowania, czy zasądzone alimenty są "adekwatne do potrzeb małoletniego", jeżeli uprawniony nie żąda ich podwyższenia.Zdaniem pozwanego oparte na art. 140 k.r.o. żądanie zwrotne Marii K. jest bezpodstawne również dlatego, że czynił zadość obowiązkowi określonemu wyrokiem sądowym, a w każdym razie nie jest osobą, która w ogóle nie spełnia ciążących na niej świadczeń alimentacyjnych i dlatego brak jest podstawowej przesłanki do przyznania powódce prawa do roszczenia z art. 140 k.r.o.Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 31.III.1980 r. w sprawie I C 1807/79 uwzględnił powództwo w całości z powołaniem się na przepis art. 140 k.r.o. Sąd ten wyszedł z założenia, że w okresie od sierpnia 1976 r. do marca 1979 r. powódka dostarczyła synowi Jackowi K. środków utrzymania ponad swój obowiązek, skoro świadczyła również za zobowiązanego Kazimierza K. w granicach kwoty wymienionej w pozwie.Na skutek rewizji pozwanego Sąd Wojewódzki orzeczeniem z dnia 28.V.1981 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego i oddalił powództwo. Stanął mianowicie na stanowisku, że Sąd pierwszej instancji naruszył przepis art. 140 k.r.o. przez błędną jego wykładnię. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego utrzymanie tego wyroku stworzyłoby precedens "sprowadzający się do pozaustawowej wzruszalności wyroku" alimentacyjnego.Uwzględniając podanie powódki Marii K., rewizję nadzwyczajną złożył Minister Sprawiedliwości. Zarzucając rażące naruszenie przepisów art. 138 i art. 140 k.r.o. oraz naruszenie interesu PRL, wnosił na podstawie art. 417 § 1 k.p.c. o uchylenie wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenie rewizji pozwanego od wyroku Sądu Rejonowego w Bielsku Białej z dnia 31.III.1980 r., bądź o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Rejonowego i o przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu w Bielsku Białej do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:W rewizji nadzwyczajnej słusznie podkreślono orzeczoną przez Sąd Wojewódzki zasadę, że na mocy art. 140 k.r.o. roszczenie zwrotne przysługuje również osobie, która - nie będąc zobowiązana - dostarczyła drugiemu środków utrzymania lub wychowania. W tym zaś wypadku zasadność powództwa z art. 140 k.r.o. nie jest uzależniona od spełnienia się jednego z przytoczonych w zaskarżonym wyroku tzw. warunków: niemożliwości uzyskania świadczeń alimentacyjnych na czas albo występowania w tym zakresie nadmiernych trudności. Dlatego też Sąd Rejonowy w swoim wyroku, powołując się na orzeczenie SN z dnia 6.III.1975 r. (OSNCP 1976, z. 3, poz. 32) słusznie eksponował zasadę, że to z rodziców, które świadczyło alimenty na rzecz dziecka w zakresie przekraczającym obowiązek ustawowy, zachowuje roszczenie o zwrot na podstawie art. 140 k.r.o., chociażby dziecko mogło bez nadmiernych trudności uzyskać tę część świadczeń alimentacyjnych od drugiego z rodziców.Nie ma też uzasadnionych podstaw wiążący się z zaskarżonym wyrokiem pogląd, jakoby roszczenie regresowe z art. 140 k.r.o. przysługiwało tylko wtedy, gdy zobowiązany w ogóle nie świadczy alimentów na swoje dziecko, i jakoby roszczenie to przysługiwało tylko do wysokości alimentów zasądzonych. Wyrok zasądzający alimenty, a więc także podwyższający je na zasadzie art. 138 k.r.o., ze względu na swój charakter nie przesądza o zasadzie i wysokości opartego na przepisie art. 140 k.r.o. powództwa o zwrot dostarczonych środków utrzymania lub wychowania dziecka. Zakreśla on tylko granice egzekucji przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu. Wysokość zaś roszczenia zwrotnego z art. 140 k.r.o. jest limitowana zakresem tych świadczeń alimentacyjnych, które drugie z rodziców powinno było w danej sytuacji (art. 138 k.r.o.) spełnić stosownie do zasad określonych w art. 27, art. 129 § 2, art. 133 § 1 i art. 135 k.r.o. Innymi słowy - dla powództwa z art. 140 k.r.o. istotny jest ustawowy zakres obowiązku alimentacyjnego nie wywiązującego się z niego rodzica, a nie zakres tego obowiązku ustalony w tytule egzekucyjnym (art. 777 pkt 1 k.p.c.), jeżeli później doszło do zmiany stosunków w rozumieniu art. 138 k.r.o.Nie można też podzielać poglądu, że utrzymanie w mocy wyroku uwzględniającego oparte na przepisie art. 140 k.r.o. powództwo Marii K. stwarzałoby "precedens sprowadzający się do pozaustawowej wzruszalności prawomocnego wyroku" alimentacyjnego, a więc również wyroku z dnia 17.II.1971 r. w sprawie I 1 C 17/71. W sprawie o alimenty, w tym również o ich podwyższenie (art. 138 k.r.o.), i w sprawie z art. 140 k.r.o. nie ma identyczności strony powodowej, po wtóre zaś - przedmiotem rozstrzygnięcia w sprawie z art. 140 k.r.o. jest czysto majątkowe roszczenie cywilne i w związku z tym nie wyposażone w przywileje służące roszczeniom alimentacyjnym. O naruszeniu zasady powagi rzeczy osądzonej (art. 366 k.p.c.) można by mówić na przykład w razie dopuszczenia konkurencji pomiędzy powództwem dłużnika o obniżenie lub ograniczenie czasu trwania obowiązku alimentacyjnego (art. 138 k.r.o.) a powództwem tegoż dłużnika o pozbawienie wykonalności alimentacyjnego tytułu wykonawczego (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.).Na uwzględnienie zasługuje zawarty w rewizji nadzwyczajnej wniosek o uchylenie wyroku Sądu Rejonowego z dnia 31.III.1980 r. Dotychczas zebrany materiał nie wystarczał do prawidłowego ustalenia wysokości środków utrzymania i wychowania, których powinien był dostarczyć Jackowi K. pozwany jako ojciec, a których dostarczyła powódka Maria K. Rzeczą Sądu Rejonowego było ustalenie zmian, jakie w porównaniu ze stanem poprzednim zaszły w czasie od sierpnia 1976 r. w zakresie usprawiedliwionych potrzeb Jacka K. oraz zarobkowych i majątkowych możliwości jego rodziców. Zwłaszcza co do potrzeb Jacka K. i możliwości zarobkowych pozwanego Sąd Rejonowy oparł się w zasadzie na stanie rzeczy z chwili wyrokowania, aczkolwiek różni się on niewątpliwie od stanów z lat 1976-1979.Zachodzi przeto potrzeba uzupełnienia przez Sąd Rejonowy postępowania dowodowego w celu poczynienia dalszych ustaleń na wyżej wskazane okoliczności.Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł z mocy art. 422 § 2 k.p.k. jak w sentencji.