III CZP 3/75

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Ignatowicz. Sędziowie: Z. Trybulski, W. Maruczyński (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Karola S. przeciwko Zofii S. o alimenty i zapłatę z tytułu zaległości po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym następującego zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Gdańsku postanowieniem z dnia 25 listopada 1974 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy traci roszczenie regresowe z art. 140 § 1 k.r.o. jedno z rodziców dziecka, jeżeli mogło we właściwym czasie bez nadmiernych trudności uzyskać dla dziecka od drugiego z rodziców świadczenie alimentacyjne?"udzielił następującej odpowiedzi:To z rodziców, które świadczyło alimenty na rzecz dziecka w zakresie przekraczającym jego obowiązek, nie traci roszczenia z art. 140 § 1 k.r.o. względem drugiego rodzica - tylko z tej przyczyny, że mogło we właściwym czasie bez nadmiernych trudności uzyskać dla dziecka od drugiego z rodziców świadczenia alimentacyjne. Uzasadnienie faktyczneWyrokiem z dnia 18.VI.1974 r. Sąd Powiatowy w Gdańsku oddalił powództwo Karola S. w części dotyczącej roszczeń regresowych za czas od dnia 1.VI.1971 r. do dnia 30.IX.1972 r., chociaż według twierdzeń powoda on sam pokrywał koszty utrzymania małoletniego syna Jerzego w tym okresie. Oddalenie powództwa w tym zakresie uzasadnił Sąd niewykazaniem przez powoda, że miał on trudności w dochodzeniu renty alimentacyjnej na rzecz syna od pozwanej we właściwym czasie, co zdaniem Sądu Powiatowego jest równoznaczne z zaistnieniem przesłanki wykluczającej według hipotezy art. 140 § 1 k.r.o. dochodzenie roszczeń regresowych.Rozpoznając sprawę na skutek rewizji powoda, Sąd Wojewódzki w Gdańsku nabrał wątpliwości co do prawidłowości takiej wykładni i dodał, że w dotychczasowym orzecznictwie rewizyjnym tego Sądu doszły do głosu dwa odmienne poglądy; jeden zbieżny z przedstawioną już wyżej wykładnią, a drugi nie uznający braku trudności w dochodzeniu bieżących alimentów od osoby zobowiązanej - za przeszkodę w dochodzeniu roszczeń regresowych.Wątpliwości Sądu Wojewódzkiego powstały na tle pewnych niejasności w sformułowaniu art. 140 § 1 k.r.o., które można należycie wyjaśnić tylko łącznie z treścią art. 132 k.r.o. Strony są bowiem rodzicami małoletniego Jerzego S. i według założeń Sądu Powiatowego oboje są zobowiązani w odpowiednim zakresie do alimentowania syna, a ponadto choć miały możność spełniać ten obowiązek, w okresie od dnia 1.VI.1971 r. do dnia 30.IX.1972 r. syna alimentował w całości powód. Wobec tego spełniał swój obowiązek jako zobowiązany w pierwszej kolejności, a w tym zakresie, który obciążał matkę, spełniał za nią ten obowiązek, jak gdyby był osobą zobowiązaną w dalszej kolejności.Według art. 132 k.r.o. obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy:a)nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności (np. osoba ta zmarła),b)osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi (np. sama jest w niedostatku lub odbywa zasadniczą służbę wojskową, a nie ma majątku itp.),c)uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami.W tym ostatnim przypadku można przykładowo wyodrębnić następujące stany faktyczne:1)uzyskanie alimentów od osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności jest niemożliwe, gdy osoba ta nie znana jest z miejsca pobytu, a poszukiwanie jej okazało się bezskuteczne, gdy żyje wprawdzie zamożnie, ale dzięki dochodom uzyskiwanym z trudnych do ustalenia źródeł, a egzekucji z tych dochodów nie da się przeprowadzić itp.,2)uzyskanie alimentów od osoby zobowiązanej w bliższej kolejności napotyka nieprzezwyciężone trudności, np. osoba ta nie ma w Polsce majątku, a mieszka za granicą w państwie, w którym wyroki polskich sądów nie są wykonywane itp.,3)uzyskanie alimentów od takiej osoby byłoby co prawda możliwe, ale realizacja roszczeń uprawnionego mogłaby nastąpić dopiero po upływie znacznego czasu, np. zobowiązany utrzymuje się z nie ustalonych prac dorywczych, a zaspokojenie roszczeń uprawnionego mogłoby nastąpić dopiero po przeprowadzeniu egzekucji z nieruchomości.Zobowiązany w dalszej kolejności nie ma regresu do osoby zobowiązanej w bliższej kolejności w sytuacjach wymienionych w punktach a i b. Przysługuje mu natomiast regres w sytuacjach wymienionych w punkcie c i do tego właśnie nawiązuje treść art. 140 § 1 k.r.o.W rozważanej sprawie w ogóle nie zachodziły okoliczności wymienione w punktach a, b i c.Pozwala to stwierdzić, że powód, świadcząc w okresie od dnia 1.VI.1971 r. do dnia 30.IX.1972 r. alimenty na rzecz syna ponad swój obowiązek, zachował roszczenie regresowe do pozwanej co do kwot świadczonych na utrzymanie uprawnionego, które to kwoty przekraczały jego obowiązek alimentacyjny (por. orzeczenie SN z dnia 14.XII.1963 r. III CR 311/63 - OSNCP 1964, poz. 211, które zachowało aktualność pod rządem k.r.o.).Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 391 k.p.c. udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.