III CRN 41/70

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Przybylski. Sędziowie: Z. Wasilkowska, K. Piasecki (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem prokuratora E. Wyrzykowskiego, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Bronisławy S., działającej w imieniu i na rzecz małoletnich dzieci Marii Grażyny S. i Krzysztofa S. oraz w imieniu własnym, przeciwko Bolesławowi S. o alimenty i zapłatę, na skutek rewizji nadzwyczajnej Prokuratora Generalnego PRL od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Białymstoku z dnia 15 listopada 1969 r.,uchylił zaskarżony wyrok w części oddalającej rewizję powódki Bronisławy S. o 23.400 zł z odsetkami oraz wyrok Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 26 sierpnia 1969 r. oddalający powództwo w tym zakresie i sprawę w tych częściach przekazał do ponownego rozpoznania Sądowi Powiatowemu w Białymstoku.Uzasadnienie faktyczneBronisława S. żądała zasądzenia od pozwanego, niezależnie od alimentów, na rzecz dwojga dzieci Marii Grażyny i Krzysztofa kwoty 25.000 zł tytułem zwrotu poniesionych wydatków na utrzymanie córki Marii Grażyny w okresie od 20.VIII.1968 r. do dnia 31 maja 1969 r. Dla uzasadnienia tego żądania powódka przytoczyła, że pozwany w wymienionym okresie przysłał córce tylko 3.800 zł, mimo że miał obowiązek ponieść wszystkie koszty związane z utrzymaniem córki, gdyż powódka ponosiła wszystkie wydatki związane z utrzymaniem syna.Wyrokiem z dnia 26 sierpnia 1969 r. Sąd Powiatowy uwzględnił częściowo powództwo o alimenty, natomiast w całości oddalił żądanie zasądzenia kwoty 25.000 zł na rzecz matki dzieci. Sąd Powiatowy uznał, że żądanie to jest nieuzasadnione. Pozwany przez okres od dnia 1 września 1968 r. do maja włącznie 1969 r. przesłał córce 4.470 złotych bezpośrednio do internatu; kwoty tej powódka ani córka nie podjęła i w dalszym ciągu znajdują się one w depozycie w internacie. Zdaniem Sądu, należałoby się w ogóle zastanowić, czy celowe było umieszczanie córki w prywatnym liceum, co na pewno wiąże się z większymi wydatkami. Córka zamieszkuje na stałe w B., a zatem mogłaby z całą pewnością uczęszczać do liceum miejscowego, będąc u matki w domu. Jednocześnie powódka, mając ku temu odpowiednie zawodowe wykształcenie, wychowywałaby ją i to na pewno jest w stanie robić. Pozwany, wysyłając przez okres od września 1968 r. do maja 1969 r. kwotę 4.470 złotych na rzecz swojej córki, spełnił swój obowiązek alimentacyjny.Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 15 listopada 1969 r. zmienił powyższy wyrok Sądu Powiatowego w ten sposób, że zasądził na rzecz Bronisławy S. (matki) kwotę 1.600 zł "tytułem regresu", a w pozostałej części w tym przedmiocie rewizję tej powódki oddalił. Sąd Wojewódzki stwierdził, że na pozwanym - w świetle wyroku z dnia 28.XII.1966 r. - ciążył obowiązek świadczenia na rzecz córki kwoty 600 zł miesięcznie. Gdyby Maria Grażyna mieszkała u pozwanego, wydatki pozwanego na jej utrzymanie kształtowałyby się w kwocie zasądzonej wyrokiem. Skoro przez okres 9 miesięcy córka nie była u pozwanego, to na jej utrzymanie powinien zwrócić powódce 5.400 zł. A ponieważ pozwany, jak wynika z pozwu, za ten okres przesłał córce tylko 3.800 zł, przeto powinien on obecnie tytułem regresu zwrócić powódce zasądzoną kwotę.Prokurator Generalny Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej zarzuca powyższemu wyrokowi oraz poprzedzającemu go wyrokowi Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 26 sierpnia 1969 r. w części oddalającej powództwo o zwrot spełnionych przez powódkę Bronisławę S. świadczeń alimentacyjnych na rzecz małoletniej Marii Grażyny S. rażące naruszenie prawa, w szczególności art. 3 § 2, 232, 233 § 1, 316 § 1 i 381 § 1 k.p.c. w związku z art. 140 k.r.o. i na podstawie art. 422 § 2 k.p.c. wnosi o uchylenie w zaskarżonej części wyroku Sądu Wojewódzkiego oraz Sądu Powiatowego w Białymstoku oraz o przekazanie sprawy w tym zakresie temuż Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Za uzasadniony należy uznać wysunięty w rewizji nadzwyczajnej zarzut, że zaskarżony wyrok oraz wyrok Sądu Powiatowego w zaskarżonej części oddalającej żądanie zwrotu kosztów utrzymania małoletniej Marii Grażyny S. został wydany z rażącym naruszeniem powołanych na wstępie przepisów prawa.Istotnie, skoro pozwany był zobowiązany w świetle wyroku Sądu Powiatowego w Białymstoku z dnia 28.VI.1968 r. do utrzymania małoletniej Marii Grażyny, poczynając od dnia 13.IV.1968 r., to za usprawiedliwione należy uznać w zasadzie żądanie powódki zwrotu spełnionych przez nią świadczeń. Dla określenia wysokości roszczenia zwrotnego wymagało jednak wyjaśnienia i rozważenia, w jakiej wysokości powódka poniosła konieczne wydatki na utrzymanie córki stron w okresie jej przebywania poza B. Sprawy z tego punktu widzenia nie wyjaśnił ani Sąd Powiatowy, ani Sąd Wojewódzki, nawet w takim zakresie, w jakim uzasadniał to dotychczas zebrany materiał dowodowy, który zresztą wymagał uzupełnienia.Skarżący stwierdza, że za błędny należy uznać pogląd wyrażony przez Sąd Wojewódzki, w myśl którego to poglądu, niezależnie od tego, czy powódka udowodniła swoje żądanie, czy też go nie udowodniła, jest ono zbyt wygórowane i nie odpowiada możliwościom ekonomicznym pozwanego. Dla uzasadnienia tego zapatrywania skarżący przytacza wykładnię art. 140 § 1 k.r.o. w tym sensie, że wysokość roszczenia zwrotnego nie jest zależna od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego, jest ona zupełnie niezależna od sytuacji majątkowej jednej i drugiej strony, jest zaś wyznaczona sumą świadczeń, których zwrot przewiduje wspomniany przepis.Powyższa wykładnia art. 140 § 1 k.r.o., jeśli chodzi o przesłanki stosowania tego przepisu, nie może być uważana za wykładnię kompletną. Przede wszystkim wymaga podkreślenia, że charakter roszczeń zwrotnych jest inny niż charakter roszczeń alimentacyjnych w rozumieniu art. 128 i 135 k.r.o. W świetle mającego zasadnicze znaczenie w tym zakresie przepisu art. 135 § 1 k.r.o. zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Usprawiedliwione potrzeby uprawnionego nie mogą być z istoty rzeczy zaspokojone w szerszym zakresie, niż na to pozwalają zarobkowe i majątkowe możliwości zobowiązanego. Przy wykładni art. 140 § 1 k.r.o. przytoczona interpretacja przepisu art. 135 k.r.o. nie może być pominięta. Przepis art. 140 § 1 k.r.o. posługuje się sformułowaniem: "osoba (...) może żądać zwrotu od osoby, która powinna te świadczenia spełnić". Zawarta jest w tym myśl, że można żądać zwrotu w granicach, w jakich osoba zobowiązana do świadczeń alimentacyjnych, a nie spełniająca tych świadczeń w sytuacji określonej w art. 140 § 1 k.r.o., byłaby zobowiązana do świadczenia stosownie do swoich możliwości zarobkowych i majątkowych.W świetle tych rozważań nasuwa się wniosek, że w razie gdyby osoba następnie uprawniona do roszczeń zwrotnych określonych w art. 140 § 1 k.r.o. świadczyła alimenty w kwocie przekraczającej możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego do alimentacji, to nie przysługuje jej roszczenie zwrotne w takim zakresie, w jakim rzeczywiście świadczyła, ale tylko w takim zakresie, w jakim nie przekracza to wysokości świadczeń określonych na podstawie kryteriów przewidzianych w art. 135 § 1 k.r.o. Odmienna wykładnia prowadziłaby do konsekwencji nieuzasadnionych w postaci oderwania zakresu roszczeń regresowych od przesłanek art. 135 § 1 k.c., do stwarzania sytuacji, w których w ostatecznym wyniku na zobowiązanym ciążyłby obowiązek świadczeń alimentacyjnych ponad miarę jego możliwości zarobkowych i majątkowych.Przy określaniu wysokości roszczeń regresowych należy zatem brać pod uwagę rzeczywiście świadczone alimenty z zastrzeżeniem ograniczeń wynikających z możliwości zarobkowych i majątkowych zobowiązanego, które byłyby brane pod uwagę, gdyby chodziło o ustalenie należnych od niego świadczeń alimentacyjnych.Odrębny charakter roszczeń zwrotnych w zestawieniu z roszczeniami alimentacyjnymi wyraża się w tym, że są one roszczeniami czysto majątkowymi, co wyłącza stosowanie do nich przepisów prawa rodzinnego i k.p.c., odnoszących się do alimentów. Jednocześnie jakkolwiek jest to roszczenie cywilne czysto majątkowe, to jednak jego granice wyznacza nie tylko wysokość spełnionego świadczenia, ale wspomniane już kryteria, na których opiera się unormowanie art. 135 § 1 k.r.o.W świetle tej wykładni należało wyjaśnić w sprawie, w jakiej rzeczywiście wysokości świadczyła powódka we wspomnianym spornym okresie na rzecz córki i w jakim zakresie stosownie do swych możliwości zarobkowych i majątkowych pozwany mógł w maksymalnej kwocie świadczyć alimenty na rzecz córki.Sąd Najwyższy, mając te okoliczności na uwadze, uwzględnił rewizję nadzwyczajną, formułując sentencję wyroku przy uwzględnieniu treści wyroku Sądu Wojewódzkiego, który zmieniając częściowo wyrok Sądu Powiatowego, zasądził na rzecz powódki kwotę 1.600 zł.